Bir şiş əməliyyatı üçün əlini riskə atardınmı? Hammurabi qanunları və tibbi iqtisadiyyat
Bu məqalədə
8-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Babildə cərrah olmağın əvəzi:
Misirdə həkimlər xərçəngi anlamağa çalışarkən Mesopotamiyada vəziyyət daha ciddi, təşkilatlanmış və təhlükəli idi. Təxminən e.ə. 1750-ci ildə Babil hökmdarı Hammurabi tarixin ilk “tibbi səhlənkarlıq” (həkim səhvi) qanunlarını məşhur 2.25 metrlik qara bazalt daşa (diorit stelaya) həkk etdirdi.
O dövrdə Fərat və Dəclə sahillərində cərrah (Asu) olmaq sözün həqiqi mənasında odla oynamaq idi. Uğurlu şiş əməliyyatı sərvət qazandıra bilərdi; bir əməliyyatla illərlə işləmədən yaşaya bilərdiniz. Lakin uğursuzluq yalnız nüfuzunuzu deyil, fiziki olaraq “əməliyyat edən əlinizi” də itirməyinizə səbəb ola bilərdi.
Bu gün müasir tibbi hüququn, xəstə hüquqlarının və “idarə olunan səhiyyə xidmətləri”nin yarandığı yerə — Babilə gedirik. Bir şişin (Nakaptu) əvəzi nə idi? Həkim bu ölümcül riski niyə qəbul edirdi?
Asu və Ashipu
Mesopotamiya təbabəti iki yerə ayrılırdı: Ashipu (sehrbaz/kahin) ruhlar və tanrılarla məşğul olurdu; Asu (həkim/cərrah) isə bitki dərmanları, sarğılar və bıçaqlardan istifadə edən, fiziki müalicə aparan mütəxəssis idi. Hammurabi qanunları birbaşa Asu-nun bıçaqla gördüyü işləri tənzimləyirdi.
Nakaptu (Nagabti)
Akkad mətnlərində həkimin “bürünc neştərlə açdığı” kütlədir. Tibb tarixçiləri bunu şiş, abses və ya gözyaşı kanalının tutulması kimi şərh edirlər. Lakin mətndə “kəsib açmaq” və “sağaltmaq” vurğusu bunun şişin eksiziyası (çıxarılması) olduğunu göstərir.
Karzillu Siparri
Cərrahın istifadə etdiyi “bürünc neştər”. Hələ dəmir dövrü başlamadığı üçün alətlər bürüncdən idi. Bu yumşaq metalı itiləmək çətin, infeksiya riski yüksək idi. Belə şəraitdə əməliyyat böyük cəsarət tələb edirdi.
Lex Talionis
Qisas prinsipi (“gözə göz, dişə diş”). Tibbi səhvlərdə də keçərli idi; zərər verən orqan (həkimin əli) cəzalandırılırdı.
Şiş əməliyyatı nə qədər edir? (Babil iqtisadiyyatı)
Hammurabi qanunları (maddə 215-217) uğurlu əməliyyatın haqqını xəstənin sosial vəziyyətinə görə müəyyən etmişdi. Bu, tarixdə ilk “sosial qiymətqoyma” nümunəsidir. “10 şekel gümüş” az görünə bilər, lakin dövrün alıcılıq qabiliyyəti ilə müqayisədə inanılmaz mənzərə yaranır.
| Xəstənin statusu | Prosedur | Həkimin qazancı |
|---|---|---|
| Azad insan (Awilum) | Bürünc neştərlə şişin açılması | 10 şekel gümüş |
| Adi vətəndaş (Mushkenum) | Bürünc neştərlə şişin açılması | 5 şekel gümüş |
| Qul (Wardum) | Bürünc neştərlə şişin açılması | 2 şekel gümüş (sahibi ödəyir) |
10 şekel gümüşün həqiqi dəyəri nədir?
Dövrün iqtisadi məlumatlarına (Çikaqo Universitetinin lövhə təhlillərinə) görə:
İxtisassız fəhlənin illik ümumi qazancı 8-10 şekel idi. Cərrah 30 dəqiqəlik prosedurla fəhlənin bir ildə qazandığını alırdı.
Babildə orta evin illik kirayəsi 1.5 - 2 şekel idi. Bir əməliyyat haqqı ailənin 6 illik yaşayış yeri ehtiyacını ödəyirdi.
1 şekelə 300 litr arpa almaq olardı. 10 şekel ailəni illərlə doyuracaq nəhəng taxıl ehtiyatına bərabər idi.
Nəticə: Babildə cərrahlıq bugünkü şirkət rəhbərləri və ya ulduz idmançılar qədər yüksək gəlirli “elitar” peşə idi.
Uğursuzluğun əvəzi: peşəkar edam (maddə 218)
Lakin Hammurabinin ədalət tərəzisində yüksək mükafat ölümcül risk də gətirirdi. Babil qanunları həkimin “niyyətinə”, “biliyinə” və ya “əlindən gələni etməsinə” baxmırdı; yalnız “nəticəyə” baxırdı.
“Əgər həkim (Asu) azad insan üzərində bürünc neştərlə böyük əməliyyat (nakaptu açılması) aparar və ölümünə səbəb olarsa, yaxud neştərlə gicgahını açıb gözünü məhv edərsə... Həkimin əlləri biləklərindən kəsiləcək."
Bu vəhşiliyin məntiqi nə idi?
- Keyfiyyətə nəzarət: Bacarıqsız, təhsilsiz və ya özünə həddən artıq güvənən şəxslərin əməliyyat etməsinə mane olmaq. Yalnız özünə 100% güvənənlər bıçağı əlinə ala bilərdi.
- Qisas (Lex Talionis): Zərər verən orqan (əl) cəzalandırılırdı. Bu, həkimin “bir daha heç kimə zərər verə bilməməsini” təmin edirdi, çünki artıq əli yox idi.
- Sinfi fərq: Xəstə qul olardısa, həkimin əli kəsilmirdi. Yalnız sahibinə yeni qul verməli və ya əvəzini ödəməli idi (maddə 219-220). Qul “mal”, azad insan isə “can” sayılırdı.
- The Code of Hammurabi. Translated by L.W. King. Avalon Project, Yale Law School. (Maddə 215-220).
- Farber H. An Examination of Prices and Wages in Babylonia. University of Chicago Dissertation.
- Teall, E.K. Medicine and Doctoring in Ancient Mesopotamia. Grand Valley State University.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.