სტრესის ფარული გავლენა კიბოზე: რას ამბობს მეცნიერება?

როგორ ცვლის სტრესი კიბოს მიმდინარეობას?

შეიძლება სტრესი არა მხოლოდ გონებაზე, არამედ სიმსივნეებზეც მოქმედებდეს?

ისტორიაში პირველად ძველი ბერძენი ექიმები, ჰიპოკრატე და გალენოსი, ვარაუდობდნენ, რომ „მელანქოლია“, ანუ ძლიერი სტრესი და დეპრესია, შეიძლება კიბოსთან იყოს დაკავშირებული. დღეს „კიბოს პიროვნების“ მსგავსი ცნებები მეცნიერული საფუძვლის არქონის გამო უარყოფილია. თუმცა განსაკუთრებით უკვე დიაგნოსტირებულ პაციენტებში ფსიქოლოგიური ფაქტორების გავლენა დაავადების მიმდინარეობაზე თანამედროვე მედიცინაში კვლავ აქტიური კვლევის საგანია.

ბოლო 30 წლის ასობით კვლევაში გამოთქმულია ვარაუდი, რომ დეპრესიამ, ქრონიკულმა სტრესმა და დაბალმა სოციალურ-ეკონომიკურმა მდგომარეობამ შეიძლება კიბოს განვითარების რისკი გაზარდოს, თუმცა მონაცემები წინააღმდეგობრივია და მიზეზშედეგობრივი კავშირი ნათელი არ არის. ამის საპირისპიროდ, უფრო თანმიმდევრული და ძლიერი მონაცემებია, რომ კიბოს დიაგნოზის მქონე ადამიანებში სტრესმა შეიძლება დაავადების მიმდინარეობაზე უარყოფითად იმოქმედოს. უჯრედული და ცხოველური მოდელები აჩვენებს, რომ სტრესს სიმსივნის ბიოლოგიის უშუალოდ შეცვლა შეუძლია. ამ სტატიაში განვიხილავთ უახლეს მეცნიერულ მონაცემებს, რომლებიც სტრესის გავლენას კიბოს პროგრესირებაზე ხსნის.

საიდან გაჩნდა სტრესისა და კიბოს კავშირის იდეა?

ამ ინტერესის თანამედროვე საფუძველი HIV-ის კვლევების დროს ჩამოყალიბდა. UCLA-ის Dr. Steve Cole-ის 1990-იანი წლების კვლევებში სტრესის ქვეშ მყოფ HIV-დადებით პირებს უფრო სუსტი იმუნური პასუხი და მკურნალობაზე უარესი შედეგი ჰქონდათ. იგივე ფენომენი იმუნური სისტემის ცენტრალურ სტრუქტურებში, ლიმფურ კვანძებშიც, დაფიქსირდა: ქრონიკული სტრესის მქონე მაიმუნების ლიმფურ კვანძებში სიმპათიკური ნერვული სისტემის ნერვული ბოჭკოების რაოდენობა ბევრად მეტი იყო.

ამ მიგნებების კიბოზე გამოყენებამ საყურადღებო შედეგები აჩვენა: სტრესი კიბოს უჯრედებს ლიმფური სისტემის მეშვეობით ორგანიზმში გავრცელებას უადვილებს. მკვლევრებმა ეს ეფექტი ძუძუს კიბოს მოდელებში ნახეს. თუმცა იმედი არსებობს: სიმპათიკური ნერვული სისტემის ერთ-ერთი საბოლოო მოლეკულის, ნორეპინეფრინის, დამთრგუნველ „ბეტა-ბლოკერ“ პრეპარატებს ამ პროცესის დათრგუნვა შეუძლია.

სტრესი იმუნიტეტს ასუსტებს და სიმსივნეს კვებავს

UCLA-ის Dr. Julienne Bower-ისა და აიოვას უნივერსიტეტის Dr. Susan Lutgendorf-ის კვლევებმა სტრესის სიმსივნის მიკროგარემოზე მოქმედება უფრო დეტალურად წარმოაჩინა. განსაკუთრებით საკვერცხის კიბოს მქონე პაციენტების კვლევებში გამოიკვეთა:

• მაღალი დეპრესიისა და შფოთვის მქონე პაციენტებში იმუნური სისტემის კიბოსთან მებრძოლი უჯრედების, განსაკუთრებით NK უჯრედების, აქტივობა მცირდება.

• სოციალური მხარდაჭერის ნაკლებობის მქონე პაციენტებში ანგიოგენეზის პროცესი უფრო აქტიური ხდება — სიმსივნის გარშემო ახალი სისხლძარღვები წარმოიქმნება.

• თაგვის მოდელებში სტრესით გამოწვეული ეს ეფექტები ბეტა-ბლოკერებით უკუგანვითარებას განიცდის.

ეს ნიშნავს, რომ არა მხოლოდ ფსიქოლოგიური შვება, არამედ დაავადების მიმდინარეობის ბიოლოგიურ დონეზეც შეცვლა შეგვიძლია.

რიცხვითი მონაცემები: ბეტა-ბლოკერების ძალა

ბეტა-ბლოკერების პოტენციური სარგებლის შესახებ რამდენიმე ადრეული კლინიკური კვლევა ყურადღებას იპყრობს:

• 2023 წლის მარტში European Journal of Surgical Oncology ჟურნალში გამოქვეყნებულ პილოტურ კვლევაში კოლორექტული კიბოს პაციენტებს ოპერაციამდე 5 დღით ადრე დაწყებით, 20 დღის განმავლობაში, პროპრანოლოლი (ბეტა-ბლოკერი) და ეტოდოლაკი (COX-2 ინჰიბიტორი) ეძლეოდათ. შედეგებით, მკურნალობის ჯგუფში მეტასტაზთან დაკავშირებული მოლეკულური მარკერები და ანთების დონე შემცირდა, იმუნური უჯრედები კი გაიზარდა. ასევე მკურნალობის ჯგუფში 5-წლიანი დაავადების გარეშე გადარჩენა 87,5% იყო, პლაცებოს ჯგუფში კი — 50%.

• 2020 წლის 15 აპრილს Clinical Cancer Research ჟურნალში გამოქვეყნებულ 60 ძუძუს კიბოს პაციენტის კვლევაში, ოპერაციამდე პროპრანოლოლის მიმღებ პაციენტთა სიმსივნის ბიოლოგიაში გავრცელების პოტენციალის შემამცირებელი ბიომარკერების დაქვეითება გამოვლინდა.

• მრავლობითი მიელომის მქონე პაციენტების სხვა მცირე კვლევაში ბეტა-ბლოკერების მიმღებებში სისხლის უჯრედების უფრო სწრაფი აღდგენა გამოვლინდა.

საკმარისია სტრესის დაბლოკვა?

მიუხედავად იმედისმომცემი შედეგებისა, ბეტა-ბლოკერებს შეზღუდვებიც აქვს:

• ასთმის ან ბრადიკარდიის (გულის ნელი ცემის) მქონე პაციენტებში გვერდითი ეფექტები შეიძლება განვითარდეს.

• ეს პრეპარატები მხოლოდ სტრესის შედეგებს ბლოკავს და არა მის მიზეზს .

ამიტომ მკვლევრები ბეტა-ბლოკერებთან ერთად მედიტაციის, იოგისა და ფსიქოთერაპიის მსგავსი ფსიქიკური მოდუნების მეთოდების გამოყენებასაც გვირჩევენ. Bower-ის ხელმძღვანელობით ჩატარებულ კვლევებში მართლაც გამოჩნდა, რომ ამ მიდგომებს იმუნურ სისტემაზე დადებითი გავლენა აქვს და სიმსივნის რეციდივი პოტენციურად შეიძლება შეამციროს .

დასკვნა: გონებისა და სხეულის ბალანსის მნიშვნელობა კიბოს მკურნალობაში

დღესაც კითხვას „იწვევს თუ არა სტრესი კიბოს?“ მკაფიო პასუხი არ აქვს, რადგან სტრესს ხშირად თან ახლავს ცუდი კვება, მოწევა და ჯანდაცვაზე შეზღუდული წვდომა. თუმცა უკვე კიბოს დიაგნოზის მქონე ადამიანებში დაავადების მიმდინარეობაზე სტრესის გავლენის შესახებ საკმარისად ძლიერი მონაცემები გვაქვს.

ამიტომ ექსპერტები ახლა მიიჩნევენ, რომ ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა კიბოს მკურნალობის განუყოფელი ნაწილი უნდა იყოს. შესაძლოა ამჟამად ყველა პაციენტს არ სჭირდებოდეს, მაგრამ ვისაც სჭირდება, მათთვის ასეთი მხარდაჭერა „ფუფუნების“ ნაცვლად „აუცილებლობად“ უნდა განიხილებოდეს.