Stressin xərçəngə gizli təsirləri: elm nə deyir?

Stress xərçəngin gedişini necə dəyişir?

Stress yalnız zehnə deyil, şişlərə də təsir edə bilərmi?

Tarixdə ilk dəfə Hipokrat və Galen kimi qədim yunan həkimləri "melanxoliya"nın, yəni güclü stress və depressiyanın xərçənglə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürmüşdü. Bu gün “xərçəng şəxsiyyəti” kimi anlayışlar elmi əsası olmadığı üçün tərk edilib. Lakin xüsusilə xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə psixoloji amillərin xəstəliyin gedişinə təsir edib-etməməsi müasir təbabətin hələ də fəal araşdırdığı mövzudur.

Son 30 ildə aparılan yüzlərlə tədqiqatda depressiya, xroniki stress və aşağı sosial-iqtisadi vəziyyət kimi psixososial amillərin xərçəngə tutulma riskini artıra biləcəyi irəli sürülsə də, bu sahədə məlumatlar ziddiyyətlidir və səbəb-nəticə əlaqəsi aydın deyil. Bunun əksinə, xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə stressin xəstəliyin gedişinə mənfi təsir edə biləcəyinə dair məlumatlar daha ardıcıl və güclüdür. Hüceyrə və heyvan modelləri stressin şiş biologiyasını birbaşa dəyişə bildiyini göstərir. Bu yazıda stressin xərçəngin irəliləməsinə təsirini izah edən ən yeni elmi məlumatları nəzərdən keçiririk.

Stressin xərçənglə əlaqəsi fikri haradan yarandı?

Bu marağın müasir əsasları HIV araşdırmaları zamanı qoyuldu. UCLA-dan Dr. Steve Cole-un 1990-cı illərdəki tədqiqatlarında stress altında olan HIV-müsbət şəxslərin immun cavabının zəif və müalicəyə cavabının daha pis olduğu müşahidə edildi. Eyni hal immun sisteminin mərkəzi olan limfa düyünlərində də görüldü: xroniki stress altında olan meymunların limfa düyünlərində simpatik sinir sistemindən gələn sinir liflərinin sayı xeyli çox idi.

Bu nəticələr xərçəngə tətbiq edildikdə diqqətçəkən nəticələr verdi: Stress xərçəng hüceyrələrinin limfa sistemi vasitəsilə orqanizmə yayılmasını asanlaşdırır. Araşdırmaçılar bu təsiri süd vəzi xərçəngi modellərində müşahidə etdi. Lakin ümid var: Simpatik sinir sisteminin son molekullarından olan norepinefrini yatıran “beta-blokator” dərmanlar bu prosesi yatıra bilir.

Stress immuniteti zəiflədir, şişi qidalandırır

UCLA-dan Dr. Julienne Bower və Ayova Universitetindən Dr. Susan Lutgendorf-un tədqiqatları stressin şiş mikromühitinə təsirini daha da təfərrüatlandırdı. Xüsusilə yumurtalıq xərçəngi pasiyentlərində aparılan tədqiqatlarda aşağıdakı nəticələr önə çıxdı:

• Depressiya və narahatlıq səviyyəsi yüksək olan pasiyentlərdə immun sisteminin xərçənglə mübarizə aparan hüceyrələrinin (xüsusilə NK hüceyrələrinin) effektivliyi azalır.

• Sosial dəstək çatışmazlığı olan pasiyentlərdə angiogenez adlanan və şişin ətrafında yeni damarların yaranmasını təmin edən proses daha fəal olur.

• Siçan modellərində stressdən qaynaqlanan bu təsirlər beta-blokatorlarla geri çevrilə bilir.

Bu, yalnız psixoloji rahatlıq deyil, bioloji səviyyədə də xəstəliyin gedişini dəyişə biləcəyimiz deməkdir.

Rəqəmlərlə məlumatlar: beta-blokatorların gücü

Beta-blokatorların potensial faydaları barədə bir neçə erkən klinik tədqiqat diqqət çəkir:

• 2023-cü ilin martında European Journal of Surgical Oncology jurnalında dərc olunmuş pilot tədqiqatda kolorektal xərçəng pasiyentlərinə əməliyyatdan 5 gün əvvəl başlayaraq 20 gün propranolol (beta-blokator) və etodolak (COX-2 inhibitoru) verilmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə görə müalicə qrupunda metastazla əlaqəli molekulyar markerlərdə və iltihab səviyyəsində azalma, immun hüceyrələrində artım müşahidə edilmişdir. Həmçinin müalicə qrupunda 5 illik xəstəliksiz sağqalma 87,5%, plasebo qrupunda isə 50% olmuşdur.

• 15 aprel 2020-ci ildə Clinical Cancer Research jurnalında dərc olunmuş və 60 süd vəzi xərçəngi pasiyentində aparılmış tədqiqatda əməliyyatdan əvvəl propranolol verilən pasiyentlərin şiş biologiyasında yayılma potensialını azaldan biomarkerlərdə azalma müşahidə edildi.

• Çoxsaylı mieloma pasiyentlərində aparılan başqa kiçik tədqiqatda beta-blokator alanlarda qan hüceyrələrinin daha sürətli bərpa olunduğu göstərildi.

Stressi bloklamaq yetərlidirmi?

Beta-blokatorlar ümidverici olsa da, bəzi məhdudiyyətləri var:

• Astması və ya bradikardiyası (yavaş ürək döyüntüsü) olan pasiyentlərdə əlavə təsirlər yarana bilər.

• Bu dərmanlar yalnız stressin nəticələrinin qarşısını alır, səbəbinin deyil.

Buna görə araşdırmaçılar beta-blokator müalicəsi ilə yanaşı meditasiya, yoqa və psixoterapiya kimi zehni rahatlama üsullarını da tövsiyə edir. Belə ki, Bower-in rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlarda bu yanaşmaların immun sisteminə müsbət təsir göstərdiyi və şiş residivini potensial olaraq azalda biləcəyi göstərildi.

Nəticə: xərçəngin müalicəsində zehin-bədən tarazlığının vacibliyi

Bu gün hələ də "stress xərçəngə səbəb olurmu?" sualının aydın cavabı yoxdur. Çünki stress adətən pis qidalanma, siqaret və səhiyyə xidmətlərinə məhdud çıxış kimi başqa risk amilləri ilə yanaşı olur. Lakin artıq xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə stressin xəstəliyin gedişinə təsirinə dair kifayət qədər güclü məlumatımız var.

Buna görə mütəxəssislər artıq psixoloji dəstək yanaşmalarının xərçəng müalicəsinin ayrılmaz hissəsi olmalı olduğunu bildirir. Hazırda hər pasiyentə lazım olmaya bilər, lakin ehtiyacı olan pasiyentlərdə belə dəstək "lüks" deyil, "zərurət" kimi qəbul edilməlidir.