اثرات پنهان استرس بر سرطان: علم چه می‌گوید؟

استرس چگونه سیر سرطان را شکل می‌دهد؟

آیا ممکن است استرس نه‌تنها ذهن، بلکه تومورها را هم تحت تأثیر قرار دهد؟

برای نخستین بار در تاریخ، پزشکان یونان باستان مانند بقراط و جالینوس مطرح کردند که «مالیخولیا»، یعنی استرس شدید و افسردگی، ممکن است با سرطان مرتبط باشد. امروزه مفاهیمی مانند «شخصیت سرطانی» به‌دلیل نداشتن پایه علمی کنار گذاشته شده‌اند. اما اینکه آیا عوامل روان‌شناختی، به‌ویژه در افرادی که سرطان در آنها تشخیص داده شده، بر سیر بیماری اثر می‌گذارند، همچنان موضوع پژوهش فعال پزشکی نوین است.

اگرچه در صدها مطالعه طی 30 سال گذشته مطرح شده که عوامل روانی‌اجتماعی مانند افسردگی، استرس مزمن و وضعیت اجتماعی‌اقتصادی پایین ممکن است خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهند، داده‌های این حوزه متناقض‌اند و رابطه علت و معلولی روشن نیست. در مقابل، داده‌ها درباره احتمال اثر منفی استرس بر سیر بیماری در افراد مبتلا به سرطان، سازگارتر و قوی‌ترند. مدل‌های سلولی و حیوانی نشان می‌دهند استرس می‌تواند زیست‌شناسی تومور را مستقیماً تغییر دهد. در این نوشته، جدیدترین داده‌های علمی توضیح‌دهنده اثر استرس بر پیشرفت سرطان را بررسی می‌کنیم.

ارتباط استرس با سرطان از کجا مطرح شد؟

پایه‌های نوین این توجه در جریان پژوهش‌های HIV شکل گرفت. در مطالعات دکتر Steve Cole از UCLA در دهه 1990، دیده شد افراد HIV مثبت تحت استرس، پاسخ ایمنی ضعیف‌تری دارند و به درمان بدتر پاسخ می‌دهند. همین پدیده در گره‌های لنفاوی، مرکز سیستم ایمنی، نیز مشاهده شد: تعداد رشته‌های عصبی منشأگرفته از سیستم عصبی سمپاتیک در گره‌های لنفاوی میمون‌های تحت استرس مزمن بسیار بیشتر بود.

به‌کارگیری این یافته‌ها در سرطان، نتایج چشمگیری داد: استرس، گسترش سلول‌های سرطانی در بدن از طریق سیستم لنفاوی را تسهیل می‌کند. پژوهشگران این اثر را در مدل‌های سرطان پستان مشاهده کردند. اما امید وجود دارد: داروهای «بتابلوکر» که نوراپی‌نفرین، یکی از مولکول‌های انتهایی سیستم عصبی سمپاتیک، را مهار می‌کنند، می‌توانند این فرایند را سرکوب کنند.

استرس ایمنی را تضعیف می‌کند و به تومور خوراک می‌رساند

مطالعات دکتر Julienne Bower از UCLA و دکتر Susan Lutgendorf از دانشگاه Iowa، اثر استرس بر ریزمحیط تومور را با جزئیات بیشتری روشن کردند. به‌ویژه در مطالعات بیماران سرطان تخمدان، این یافته‌ها برجسته بودند:

• در بیمارانی با سطح بالای افسردگی و اضطراب، کارایی سلول‌های ضدسرطان سیستم ایمنی (به‌ویژه سلول‌های NK) کاهش می‌یابد.

• در بیماران فاقد حمایت اجتماعی، فرایند رگ‌زایی که موجب تشکیل رگ‌های جدید در اطراف تومور می‌شود، فعال‌تر می‌گردد.

• در مدل‌های موشی، این اثرات ناشی از استرس با بتابلوکرها قابل‌برگشت‌اند.

این یعنی می‌توانیم نه‌تنها آرامش روانی ایجاد کنیم، بلکه در سطح زیستی نیز سیر بیماری را تغییر دهیم.

با داده‌های عددی: توان بتابلوکرها

چند مطالعه بالینی مقدماتی درباره فواید بالقوه بتابلوکرها جلب توجه می‌کنند:

• در مارس 2023، در European Journal of Surgical Oncology یک مطالعه مقدماتی منتشر شد که در آن به بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال، از 5 روز پیش از جراحی و به مدت 20 روز، پروپرانولول (یک بتابلوکر) و اتودولاک (یک مهارکننده COX-2) داده شد. بر اساس نتایج مطالعه، در گروه درمان کاهش نشانگرهای مولکولی مرتبط با متاستاز، کاهش التهاب و افزایش سلول‌های ایمنی مشاهده شد. همچنین میزان بقای بدون بیماری 5 ساله در گروه درمان 87.5% و در گروه دارونما 50% بود.

• در 15 آوریل 2020، Clinical Cancer Research مطالعه‌ای در 60 بیمار سرطان پستان منتشر کرد که در آن، در بیماران دریافت‌کننده پروپرانولول پیش از جراحی، کاهش نشانگرهای زیستی کاهنده توان گسترش در زیست‌شناسی تومور مشاهده شد.

• در مطالعه کوچک دیگری در بیماران مولتیپل میلوما، بهبود سریع‌تر سلول‌های خونی در دریافت‌کنندگان بتابلوکر نشان داده شد.

آیا مهار استرس کافی است؟

بتابلوکرها با وجود امیدبخش‌بودن، محدودیت‌هایی نیز دارند:

• در بیماران مبتلا به آسم یا برادی‌کاردی (کندی ضربان قلب)، عوارض ممکن است ایجاد شوند.

• این داروها فقط پیامدهای استرس را مهار می‌کنند، علت آن را نه.

بنابراین پژوهشگران توصیه می‌کنند در کنار درمان با بتابلوکر، روش‌های آرام‌سازی ذهن مانند مراقبه، یوگا و روان‌درمانی نیز استفاده شوند. در واقع، مطالعات به سرپرستی Bower نشان داده‌اند این رویکردها بر سیستم ایمنی آثار مثبت دارند و ممکن است عود تومور را کاهش دهند .

نتیجه: اهمیت تعادل ذهن و بدن در درمان سرطان

هنوز پاسخ روشنی به پرسش «آیا استرس باعث سرطان می‌شود؟» نداریم. زیرا استرس معمولاً با عوامل خطر دیگری مانند تغذیه نامناسب، سیگار و دسترسی محدود به خدمات سلامت همراه است. اما در افرادی که از قبل سرطان در آنها تشخیص داده شده است، داده‌های به اندازه کافی قوی درباره اثر استرس بر سیر بیماری داریم.

بنابراین متخصصان اکنون معتقدند رویکردهای حمایت روان‌شناختی باید بخشی جدایی‌ناپذیر از درمان سرطان باشند . ممکن است در حال حاضر برای هر بیمار ضروری نباشند، اما برای بیماران نیازمند، این حمایت‌ها باید «ضرورت» محسوب شوند، نه «تجمل».