ულტრადამუშავებული საკვები თავისა და კისრისა და საყლაპავის კიბოს რისკს ზრდის

კვების ჩვევების ჯანმრთელობაზე გავლენა მეცნიერების მიერ ხშირად შესწავლილი და საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანი საკითხია. ახალმა კვლევამ ულტრადამუშავებული საკვების მოხმარებისა და კიბოს რისკის შესაძლო ზრდის შესახებ კვების მეცნიერების ამ მნიშვნელოვან სფეროში წვლილი შეიტანა.

რატომ ვამუშავებთ საკვებს?

ადამიანი საკვებს ასიათასობით წელია შემდეგი მიზეზებით ამუშავებს:

• შენახვის ვადის გახანგრძლივება: დამუშავება მიკროორგანიზმებით გამოწვეულ გაფუჭებას აფერხებს და შენახვის ვადას ზრდის.
• კვებითი ღირებულების გაზრდა: მომზადებამ და ფერმენტაციამ ზოგი საკვების მონელებადობა და კვებითი ღირებულება შეიძლება გაზარდოს.
• ტოქსიკური ნივთიერებების მოცილება: ზოგი საკვები ბუნებრივად შეიცავს ტოქსიკურ ნაერთებს. დამუშავება მათ უვნებელს ხდის.
• გემოსა და გარეგნობის გაუმჯობესება: დამუშავება გემოს, ტექსტურისა და გარეგნობის გასაუმჯობესებლად გამოიყენება.
• გამოყენების სიმარტივე: დამუშავებული საკვები, ჩვეულებრივ, უფრო მარტივად მოსამზადებელი და სწრაფი მოხმარებისთვის მოსახერხებელია.
• საკვების უსაფრთხოება: დამუშავება პათოგენების მოსაშორებლად და ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად საჭიროა.

საკვების დამუშავების ისტორიის უმნიშვნელოვანესი გარდამტეხი ეტაპებია:

1. ქვის ხანა: უძველესი მაგალითები დაახლოებით მილიონი წლის წინ, ქვის ხანაში გვხვდება: ადამიანები ქვის ხელსაწყოებით ხორცს ჭრიდნენ და ამუშავებდნენ, მცენარეებს აგროვებდნენ და ამზადებდნენ.
2. ცეცხლის აღმოჩენა: ცეცხლის აღმოჩენა (დაახლოებით 400000-250000 წლის წინ) საკვების დამუშავების გარდამტეხი ეტაპია. მან მომზადება, უფრო ხანგრძლივი შენახვა, უკეთ მონელება და კვებითი ღირებულების გაზრდა უზრუნველყო.
3. მიწათმოქმედების დაწყება: მიწათმოქმედების დაწყება (დაახლოებით 10000 წლის წინ) მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო. გავრცელდა მარცვლეულის დამუშავება და შენახვა, პურის გამოცხობა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტის დამუშავება.
4. ფერმენტაცია: ფერმენტაცია ძვ. წ. 6000 წლისთვის განსაკუთრებით ალკოჰოლის წარმოებასა და რძის პროდუქტების დამუშავებაში გამოიყენებოდა.
5. დაკონსერვება: მე-19 საუკუნეში Nicolas Appert-ის მიერ დაკონსერვების მეთოდის აღმოჩენა მნიშვნელოვანი გარდატეხა იყო და საკვების დიდხანს გაუფუჭებლად შენახვის საშუალება შექმნა.
6. ინდუსტრიული რევოლუცია: ინდუსტრიულ რევოლუციასთან ერთად ტექნოლოგიები სწრაფად განვითარდა. მე-19 და მე-20 საუკუნეებში საკვების დამუშავების, შეფუთვისა და კონსერვაციის მეთოდებში დიდი წინსვლა მოხდა.
7. ცივი ჯაჭვი და გაყინული საკვები: მე-20 საუკუნის დასაწყისში გაცივებისა და გაყინვის ტექნოლოგიებმა დამუშავებისა და შენახვის გზები მნიშვნელოვნად შეცვალა.

მინიმალური და ულტრადამუშავების შედეგები ძალიან განსხვავდება

დამუშავების ხარისხი საკვების ჯანმრთელობაზე გავლენას დიდწილად განსაზღვრავს.

მინიმალურად დამუშავებული საკვები მხოლოდ მარტივ პროცესებს გადის, მაგალითად გაწმენდას, გაფცქვნას ან დაჭრას. ამით ბუნებრივი სტრუქტურა და კვებითი ღირებულება დიდწილად ნარჩუნდება. მაგალითად, ამ ჯგუფში შედის ახალი ხილი, ბოსტნეული და მთლიანი მარცვლეული. მინიმალური დამუშავება სიახლესა და ბუნებრივ გემოს ინარჩუნებს და კვებითი ღირებულება თუ მონელებადობაც შეიძლება გაზარდოს. ზომიერად დამუშავებული საკვები გადის პროცესებს, რომლებიც სიახლეს ახანგრძლივებს, გემოს აუმჯობესებს ან გამოყენებას ამარტივებს. მათ შორისაა პასტერიზაცია, გამოშრობა, ღრმა გაყინვა, ფერმენტაცია და ვაკუუმური შეფუთვა.

ამის საპირისპიროდ, ულტრადამუშავებული საკვები სხვადასხვა ქიმიური დანამატით, კონსერვანტითა და გემოს გამაძლიერებლით ხასიათდება. ეს ვადას ახანგრძლივებს და გემოს, ტექსტურას ან გარეგნობას მიმზიდველს ხდის, მაგრამ ხშირად კვებით ღირებულებას ამცირებს და ჯანმრთელობაზე უარყოფითად შეიძლება იმოქმედოს. ასეთი საკვები, ჩვეულებრივ, ბევრ შაქარს, მარილსა და გაჯერებულ ცხიმს შეიცავს და სიმსუქნის, გულის დაავადებებისა და ზოგი კიბოს რისკი შეიძლება გაზარდოს.

ახალი კვლევა და საყურადღებო მონაცემები

Morales-Berstein-ისა და კოლეგების European Journal of Nutrition ჟურნალში გამოქვეყნებული ახალი კვლევით, ულტრადამუშავებული საკვების დიდი მოხმარება ზედა სასუნთქ-საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოებს, მაგალითად თავისა და კისრის კიბოსა და საყლაპავის ადენოკარცინომას შეიძლება უკავშირდებოდეს. მიგნებები აჩვენებს, რომ ამ კავშირში სიმსუქნე შესაძლოა ერთადერთი ფაქტორი არ იყოს.

მრავალმა წინა კვლევამ კავშირი აჩვენა, როგორც წესი, არაჯანსაღი კვებითი პროფილის მქონე ულტრადამუშავებულ საკვებსა და 34 სხვადასხვა კიბოს განვითარებას შორის.

კვლევის მეთოდები და შედეგები

ახალ საერთაშორისო კვლევაში დაახლოებით 14 წლის განმავლობაში 450 ათასი ზრდასრული პაციენტის კვება და ცხოვრების წესი გააანალიზეს. შეისწავლეს, შეიძლებოდა თუ არა ულტრადამუშავებული საკვების კავშირი თავისა და კისრის კიბოსა თუ საყლაპავის ადენოკარცინომასთან სხეულის ცხიმის მატებით ახსნილიყო.

მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ ულტრადამუშავებული საკვების 10%-იანი ზრდა თავისა და კისრის კიბოს რისკს 23%-ით, საყლაპავის ადენოკარცინომის რისკს კი 24%-ით ზრდიდა. თუმცა სხეულის ცხიმის მატებამ სტატისტიკური კავშირის მხოლოდ მცირე ნაწილი ახსნა.

ქვემოთ სტატიის აზრობრივი რუკის სქემატური შეჯამება ჩანს:

კომენტარი

ლოგიკურია, რომ რამდენიმე დაკვირვებით კვლევაში ულტრადამუშავებული საკვები ჭარბ წონასა და ცხიმის მატებას დაუკავშირდა. იგი ხშირად გემრიელი, მოსახერხებელი და იაფია და დიდი ულუფებით ჭამასა და ჭარბ კალორიულ მიღებას უწყობს ხელს. თუმცა აქ საყურადღებოა, რომ ზედა სასუნთქ-საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოებთან კავშირი სხეულის მასის ინდექსითა და წელ-თეძოს თანაფარდობით საკმარისად ვერ აიხსნა.

ეს მიგნება აჩვენებს, რომ ასეთი კიბოების პრევენციისთვის მხოლოდ წონის დასაკლებ მკურნალობაზე, მაგალითად semaglutide-ის მსგავს მეთოდებზე ფოკუსირება საკმარისი არ იქნება. საჭიროა უფრო ფართო სტრატეგიები.

მკვლევრებმა კავშირის ამხსნელი სხვა მექანიზმებიც ივარაუდეს. მაგალითად, დაავადების რისკთან ადრე დაკავშირებულმა ემულგატორებმა და ხელოვნური დამატკბობლების მსგავსმა დანამატებმა, შეფუთვისა და წარმოების პროცესის დამაბინძურებლებმა შეიძლება ულტრადამუშავებული საკვებისა და ზედა სასუნთქ-საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოების კავშირი ნაწილობრივ ახსნას.

ულტრადამუშავებული საკვები ბევრ უარყოფით შედეგს აშკარად უკავშირდება, მაგრამ ჯერ უცნობია, ნამდვილად თავად იწვევს მათ თუ კავშირის უკან ზოგადი ჯანმრთელობის ქცევები და სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის მსგავსი ფაქტორები დგას.

მკვლევრები ხაზს უსვამენ დამატებითი კვლევის საჭიროებას იმ მექანიზმების დასადგენად, რომლებიც ამ საკვებს თავისა და კისრის კიბოსა და საყლაპავის ადენოკარცინომასთან აკავშირებს.

კვლევა ემატება მზარდ მტკიცებულებებს ულტრადამუშავებული საკვებისა და კიბოს რისკის კავშირის შესახებ. დიდი მოხმარებისას ზედა სასუნთქ-საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოების გაზრდილი რისკი მხარს უჭერს ჩვენს რეკომენდაციებს რისკის შესამცირებლად მთლიანი მარცვლეულით, ბოსტნეულით, ხილითა და პარკოსნებით მდიდარი ჯანსაღი კვების შესახებ.