Həddindən artıq emal olunmuş qidalar baş-boyun və qida borusu xərçəngi riskini artırır

Qidalanma vərdişlərimizin sağlamlığımıza təsiri bu gün alimlərin tez-tez araşdırdığı və ictimai sağlamlıq üçün böyük əhəmiyyət daşıyan mövzudur. Bu baxımdan, həddindən artıq emal olunmuş qidaların istehlakının xərçəng riskini artıra biləcəyinə dair yeni tədqiqat qidalanma elminin bu mühüm sahəsinə əhəmiyyətli töhfə verir.

Qidaları niyə emal edirik?

İnsanlar yüz minlərlə ildir qidaları aşağıdakı səbəblərə görə emal edirlər:

• Saxlanma müddətini uzatmaq: Mikroorqanizmlərin yaratdığı xarab olmanın qarşısını almaq və qidaların yararlılıq müddətini uzatmaq üçün emal aparılır.
• Qida dəyərini artırmaq: Bişirmə və fermentasiya kimi proseslər bəzi qidaların həzm olunmasını asanlaşdıra və qida dəyərini artıra bilər.
• Zəhərli maddələri aradan qaldırmaq: Bəzi qidaların tərkibində təbii olaraq zəhərli maddələr ola bilər. Emal vasitəsilə bu maddələr zərərsizləşdirilir.
• Dadı və görünüşü yaxşılaşdırmaq: Qida emalı qidaların dadını, teksturasını və görünüşünü yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunur.
• İstifadə rahatlığı: Emal olunmuş qidaları hazırlamaq adətən daha asandır və onlar tez istehlak üçün əlverişlidir.
• Qida təhlükəsizliyi: Qidaları patogenlərdən təmizləmək və sağlamlıq üçün təhlükəsiz etmək üçün emal lazımdır.

Qida emalı tarixinin ən nəm dönüş nöqtələri kimi aşağıdakıları sadalaya bilərik:

1. Daş dövrü: Qida emalının ən qədim nümunələri təxminən bir milyon il əvvələ, Daş dövrünə gedib çıxır. Bu dövrdə insanlar daş alətlərlə əti kəsib emal edir, bitkiləri toplayıb hazırlayırdılar.
2. Odun kəşfi: Odun kəşfi (təxminən 400000-250000 il əvvəl) qida emalında dönüş nöqtəsidir. Od qidaları bişirməyə və beləliklə, daha uzun müddət saxlamağa, həzmini asanlaşdırmağa və qida dəyərini artırmağa imkan verdi.
3. Əkinçiliyin başlanması: Əkinçiliyin başlanması (təxminən 10000 il əvvəl) qida emalında mühüm addımdır. Bu dövrdə taxılın emalı və saxlanması, çörək hazırlanması və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı geniş yayıldı.
4. Fermentasiya: Fermentasiya prosesi e.ə. 6000-ci illərdə, xüsusilə spirt istehsalı və süd məhsullarının emalı kimi sahələrdə istifadə olunurdu.
5. Konservləşdirmə: 19-cu əsrdə Nicolas Appertin konservləşdirmə üsulunu tapması qida emalında mühüm dönüş nöqtəsidir. Bu üsul qidaları uzun müddət xarab olmadan saxlamağa imkan verdi.
6. Sənaye inqilabı: Sənaye inqilabı ilə qida emalı texnologiyaları sürətlə inkişaf etdi. 19-cu və 20-ci əsrlərdə qida emalı, qablaşdırma və mühafizə üsullarında böyük irəliləyişlər əldə olundu.
7. Soyuq zəncir və dondurulmuş qidalar: 20-ci əsrin əvvəllərində soyutma və dondurma texnologiyalarının inkişafı qida emalı və saxlanması üsullarında böyük dəyişiklik yaratdı.

Minimal və həddindən artıq emalın nəticələri çox fərqlidir

Qidaların emal dərəcəsi istehlak edilən qidaların sağlamlığa təsirini böyük ölçüdə müəyyənləşdirir.

Minimal emal olunmuş qidalar əsasən yalnız təmizləmə, qabığını soyma və ya doğrama kimi sadə proseslərdən keçir. Bu cür emal qidaların təbii quruluşunu və qida dəyərini böyük ölçüdə qoruyur. Məsələn, təzə meyvələr, tərəvəzlər və tam taxıllar bu kateqoriyaya daxildir. Minimal emal qidaların təravətini və təbii dadını qorumaqla yanaşı, qida dəyərini və həzm olunmasını da yaxşılaşdıra bilər. Orta dərəcədə emal olunmuş qidalar isə qidaların daha uzun müddət təzə qalması, dadının yaxşılaşdırılması və ya istifadəsinin asanlaşdırılması üçün aparılan prosesləri əhatə edir. Bu proseslərə pasterizasiya, qurutma, dərin dondurma, fermentasiya və vakuumla qablaşdırma kimi üsullar daxildir.

Bunun əksinə olaraq, həddindən artıq emal olunmuş qidalar əlavələr, konservantlar və dad gücləndiriciləri kimi müxtəlif kimyəvi maddələrin qatılması ilə səciyyələnir. Bu proses qidaların yararlılıq müddətini uzadır və onları dad, tekstura və ya görünüş baxımından cəlbedici edir, lakin çox vaxt qida dəyərini azaldır və sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Həddindən artıq emal olunmuş qidaların tərkibində adətən yüksək miqdarda şəkər, duz və doymuş yağ olur; bu da müxtəlif sağlamlıq problemlərinin, xüsusilə piylənmə, ürək xəstəlikləri və bəzi xərçəng növlərinin riskini artıra bilər.

Yeni tədqiqat və diqqətçəkən məlumatlar

Morales-Berstein və həmkarlarının European Journal of Nutrition jurnalında dərc olunmuş son tədqiqatına görə, həddindən artıq emal olunmuş qidaların çox istehlakı baş və boyun xərçəngi, eləcə də qida borusu adenokarsinomu kimi yuxarı tənəffüs və həzm yolları xərçənglərinin inkişafı ilə əlaqəli ola bilər. Yeni nəticələr həddindən artıq emal olunmuş qidalarla bu xərçənglərin inkişafı arasındakı əlaqədə piylənmənin yeganə amil olmaya biləcəyini irəli sürür.

Əvvəllər aparılmış bir çox tədqiqat adətən qeyri-sağlam qida profilinə malik olan həddindən artıq emal olunmuş qidalarla 34 müxtəlif xərçəng növünün inkişafı arasında əlaqə olduğunu göstərmişdir.

Tədqiqatın üsulları və nəticələri

Yeni beynəlxalq tədqiqatda alimlər 450 min yetkin xəstənin təxminən 14 il ərzində qidalanma və həyat tərzi vərdişlərini təhlil etdilər. Tədqiqatçılar həddindən artıq emal olunmuş qida istehlakı ilə baş və boyun xərçəngi və ya qida borusu adenokarsinomu arasındakı əlaqənin bədən yağının artması ilə izah olunub-olunmadığını müəyyənləşdirməyə çalışdılar.

Tədqiqatçılar həddindən artıq emal olunmuş qidaların 10% artmasının baş və boyun xərçəngi riskini 23%, qida borusu adenokarsinomu riskini isə 24% artırdığını aşkar etdilər. Lakin bədən yağının artması statistik əlaqənin yalnız kiçik bir hissəsini izah edirdi.

Aşağıda yazının düşüncə xəritəsi şəklində xülasəsini görmək olar:

Şərh

Bir neçə müşahidə tədqiqatında həddindən artıq emal olunmuş qidaların artıq çəki və bədən yağının artması ilə əlaqələndirilməsi məntiqlidir. Bu qidalar adətən dadlı, rahat və ucuz olması ilə tanınır və çox vaxt böyük porsiyalar yeməyi və həddindən artıq kalori qəbulunu təşviq edir. Lakin bu tədqiqatda diqqət çəkən məqam həddindən artıq emal olunmuş qidaların istehlakı ilə yuxarı tənəffüs və həzm yolları xərçəngləri arasındakı əlaqənin bədən kütləsi indeksi və bel-omba nisbəti ilə kifayət qədər izah olunmamasıdır.

Bu nəticə göstərir ki, həddindən artıq emal olunmuş qidaların istehlakı ilə əlaqəli bu xərçənglərin qarşısını almaq üçün yalnız arıqlama müalicələrinə, məsələn, semaglutide kimi üsullara diqqət yetirmək kifayət etməyəcək. Buna görə bu xərçəng növlərinin qarşısını almaqda daha əhatəli strategiyalar qəbul edilməlidir.

Tədqiqatçılar əlaqəni izah edə biləcək başqa mexanizmlərin də ola biləcəyini irəli sürdülər. Məsələn, əvvəllər xəstəlik riski ilə əlaqələndirilmiş emulqatorlar və süni şirinləşdiricilər kimi əlavələr, qida qablaşdırmasından və istehsal proseslərindən yaranan çirkləndiricilər həddindən artıq emal olunmuş qida istehlakı ilə yuxarı tənəffüs və həzm yolları xərçəngləri arasındakı əlaqəni qismən izah edə bilər.

Həddindən artıq emal olunmuş qidalar bir çox mənfi sağlamlıq nəticələri ilə açıq şəkildə əlaqəlidir, lakin bunların həqiqətən səbəb olub-olmadığı, yoxsa ümumi sağlamlıq davranışları və sosial-iqtisadi mövqe kimi əsas amillərin bu əlaqəyə cavabdeh olduğu hələ də aydın deyil.

Tədqiqatçılar həddindən artıq emal olunmuş qidalarla baş və boyun xərçəngi, eləcə də qida borusu adenokarsinomu arasındakı əlaqəyə töhfə verə biləcək mexanizmləri daha dəqiq müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmaların lazım olduğunu vurğuladılar.

Bu tədqiqat həddindən artıq emal olunmuş qidalar]və xərçəng riski arasında əlaqə olduğunu irəli sürən, getdikcə artan sübutlara töhfə verir. Həddindən artıq emal olunmuş qidaların çox istehlakı ilə yuxarı tənəffüs və həzm yolları xərçənglərinin inkişaf riskinin artması tam taxıl, tərəvəz, meyvə və paxlalılarla zəngin sağlam qidalanma vasitəsilə xərçəng riskini azaltmaq tövsiyələrimizi dəstəkləyir.