ChatGPT – Emosional fərqindəlik və empatiyada insanları geridə qoyan süni intellektə çevrildi

Süni intellekt texnologiyalarındakı sürətli irəliləyişlər dil modellərinin insanabənzər bacarıqlar nümayiş etdirməsinə imkan verir. Bu baxımdan ChatGPT kimi böyük dil modellərinin emosional fərqindəlik və empatiya sahəsindəki göstəriciləri elmi tədqiqatların diqqət mərkəzinə çevrilib.

Süni intellektin qısa tarixi və ChatGPT ilə yaşanan inqilab

ChatGPT süni intellekt sahəsində inqilabi irəliləyişi təmsil edir. Bu inqilabı anlamaq üçün süni intellektin dil modellərindəki inkişafını və ChatGPT-nin bu prosesə töhfələrini araşdırmaq vacibdir.

Süni intellekt və dil modellərinin tarixçəsi

1. 1950-1980: İlk addımlar
   Alan Turingin 1950-ci ildə irəli sürdüyü "Turing testi" ideyası maşınların insan kimi düşünmək qabiliyyətini sorğulayan ilk mühüm addım oldu. 1980-ci illərədək süni intellekt qaydalara əsaslanan sistemlərə yönəlmişdi.

2. 1990-2000: Statistik yanaşmalar
   Dilin işlənməsi sahəsində statistik üsullardan istifadə artmağa başladı. Maşın tərcüməsi və məlumat çıxarılması kimi sahələrdə əsas irəliləyişlər əldə olundu.

3. 2010: Dərin öyrənmə və transformer modelləri (Transformers)
   Google-un 2017-ci ildə təqdim etdiyi Transformers arxitekturası dil modellərinin təkamülündə dönüş nöqtəsi oldu. Transformers daha mürəkkəb və kontekstə həssas mətn emalını mümkün etdi.

ChatGPT-nin yaranması və inqilabı

1. GPT-nin ortaya çıxması (2018)
   OpenAI 2018-ci ildə ilk "Generative Pre-trained Transformer" (GPT) modelini elan etdi. Bu model böyükhəcmli məlumat dəstləri üzərində əvvəlcədən öyrədilərək kontekstə həssas mətn yaratmağı təmin etdi.

2. GPT-3 və ChatGPT (2020-2021)
   GPT-3 dil modellərində yeni üfüqlər açdı. Bu model 175 milyard parametrlə nəhəng məlumat bazasına malik idi. Daha sonra OpenAI bu texnologiyanı insanlarla qarşılıqlı əlaqə üçün optimallaşdıraraq ChatGPT-ni hazırladı.

3. ChatGPT-nin əsas xüsusiyyətləri

   • Konteksti anlama: ChatGPT istifadəçilərin suallarını anlamaqda kontekstə həssas və təbii qarşılıqlı ünsiyyət təmin edir.
   • Çoxşaxəlilik: Mətn yaratma, xülasələşdirmə, tərcümə və proqram təminatı hazırlama kimi çox geniş sahələrdə istifadə oluna bilir.
   • Əlçatanlıq: Qabaqcıl süni intellekt texnologiyasının istifadəçi üçün rahat interfeyslə milyonlarla insana çatmasını təmin edib.

İnqilabın təsirləri

1. Təhsil və öyrənmə:
   ChatGPT fərdiləşdirilmiş öyrənmə və məlumatlara ani çıxış təqdim edərək təhsildə inqilab yaradıb.

2. İş və məhsuldarlıq:
   ChatGPT proqram təminatı hazırlama, məzmun yaratma və müştəri xidmətləri kimi sahələrdə vaxta və xərclərə qənaət təmin edib.

3. Səhiyyə:
   Tibbi məlumatlara çıxış və xəstələrə yol göstərmə kimi sahələrdə istifadə olunmağa başlanıb.

ChatGPT süni intellektin insan həyatındakı rolunu kökündən dəyişib və bu dönüşümün daha da irəliləyəcəyi gözlənilir.

ChatGPT-nin empatiya bacarığına dair tədqiqatlar

2024-cü ildə aparılmış tədqiqatda ChatGPT-nin empatik cavab vermək bacarığı insanlarla müqayisə olunub. 600 iştirakçı ilə keçirilmiş bu araşdırmada ChatGPT cavablarının empatiya səviyyəsinin insan cavablarına nisbətən təxminən 10% daha yüksək olduğu müəyyən edilib.

ChatGPT-yə empatiya anlayışının üç əsas tərkib hissəsi olan koqnitiv, emosional və şəfqətli tərəflər izah edildikdə modelin bu anlayışları başa düşmək və cavablarında əks etdirmək bacarığı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Koqnitiv empatiya insanın düşüncələrini anlamaq bacarığını ifadə etdiyi halda, emosional empatiya başqa bir insanın yaşadığı hissləri hiss etmək qabiliyyətini əhatə edir. Şəfqətli empatiya isə bu anlayışdan sonra dəstək vermək və ya kömək etmək motivasiyasını əhatə edir. Aparılmış qiymətləndirmələrdə ChatGPT cavablarının empatiyaya yüksək həssaslığı olan insanların gözləntiləri ilə təxminən beş dəfə daha çox uyğunlaşdığı müəyyən edilib. Bu da modelin yalnız məlumat əsaslı cavablar verməklə kifayətlənməyib insan emosiyalarını anlamaqda və bu anlayışı cavablarında əks etdirməkdə də olduqca effektiv olduğunu göstərir.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

• Süni intellekt dövrü bu dəfə ChatGPT ilə həqiqətən başladı – Müəllif Bill Gates
• ChatGPT xərçəng xəstələrinin maraqlandığı suallara doğru və qənaətbəxş cavab verirmi?
• Daha böyük və təlimatları daha yaxşı yerinə yetirən süni intellekt dil modelləri etibarsızlaşır

ChatGPT-nin psixoloji profili və mədəni qərəzləri

Başqa bir araşdırmada ChatGPT-nin 84 fərqli psixoloji xüsusiyyət üzrə insan normaları ilə müqayisə edildikdə bir çox ölçüdə fərqləndiyi göstərilib. Həmçinin 13 mədəni dəyər ölçüsü üzrə aparılmış qiymətləndirmələr ChatGPT-nin mədəni dəyər nümunələrinin dünyanın müxtəlif ölkələri ilə oxşarlıq göstərmədiyini aşkar edib. Bu nəticələr ChatGPT-nin insanlardan fərqli psixoloji profilə və mədəni dəyər yönümünə malik olduğunu, eləcə də insanlararası qərarvermə proseslərində mədəni qərəzlər göstərə biləcəyini bildirir.

ChatGPT və insan dəyərləri üzrə araşdırmalar

ChatGPT-nin insan dəyərləri barədə cavablarını araşdıran tədqiqat modelin müəyyən dəyərlərlə bağlı qərəzli ola biləcəyini yoxlayıb. Schwartzın əsas dəyərlər nəzəriyyəsi ilə aparılmış təcrübələrdə ChatGPT cavablarının nəzəri gözləntilərlə böyük ölçüdə uyğunlaşdığı, lakin bəzi sosial dəyərlərə dair ifadələrdə qarışıqlıq yarandığı müəyyən edilib. Bu, dil modellərinin müəyyən dəyərləri fərqləndirməkdə çətinlik çəkə biləcəyini göstərir.

ChatGPT-nin psixoloji qiymətləndirmələrdəki göstəriciləri

PsychoBench adlı qiymətləndirmə çərçivəsi ilə aparılmış tədqiqatda ChatGPT-nin şəxsiyyət xüsusiyyətləri, insanlararası münasibətlər, motivasiya testləri və emosional bacarıqlar kimi psixoloji aspektlərdəki göstəriciləri araşdırılıb. Qiymətləndirmə ChatGPT-nin müəyyən psixoloji şkalalarda necə profil göstərdiyini anlamaq məqsədilə aparılıb.

Nəticə və qiymətləndirmə

Aparılmış tədqiqatlar ChatGPT-nin emosional fərqindəlik və empatiya sahəsində insanlarla müqayisədə diqqətəlayiq göstəricilər nümayiş etdirdiyini göstərir. Lakin modelin psixoloji profili və mədəni dəyər yönümü insanlardan fərqlənir; bu isə süni intellekt modellərinin hazırlanmasında etik və mədəni amillərin nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayır. Gələcək tədqiqatlar dil modellərinin emosional və mədəni səriştələrini artıracaq təkmilləşdirmələrə yönəlməlidir.