Dəliləşən Daxili Əlkimyaçı: Van Helmont, Archeus və Xərçəngdə Yerli Üsyanın Doğuluşu
Bu məqalədə
54-cü Gün (365 Gündə Xərçəng Tarixi Seriyası)
Sistemli ehkamdan hüceyrə muxtariyyətinə: xərçəngin tək orqanda başlayan bir «üsyan» olduğunun ilk kəşfi.
1579-cu ildə Brüsseldə varlı ailədə doğulan Jan Baptista van Helmont dövrün ən nüfuzlu təhsil ocaqlarından olan Löven Universitetində tibb təhsili aldı. Lakin o, antik tibb kitablarını, Qalen və Aristotelin təlimlərini «içi boş doktrinalar» adlandıraraq rədd etdi. Həyatını laboratoriyada kimyəvi təcrübələrə, distilləyə və od başında bədənin sirlərini açmağa həsr etdi.
Bədənin fabrik rəhbərləri: «Archeus»
Van Helmonta görə insan bədəni mayelərin çalxalandığı ruhsuz boru sistemi deyildi. Hər orqanın, məsələn mədə, qaraciyər və döşün başında həmin sahənin biokimyəvi proseslərini və həyat dövrünü idarə edən daxili «ruhani idarəçi» dururdu. Bu yerli idarəçilərə Archeus (Daxili Əlkimyaçı) adını verdi.
Hər orqanın öz ağlı və idarəçiliyi var. Mədədəki Archeus həzmi idarə edərkən, döşdəki Archeus toxuma bərpasına cavabdehdir.
Archeus öz işini «Fermentlər», yəni mayalar vasitəsilə görür. Elm tarixçilərinə görə bu anlayış bugünkü enzimlərin tarixdəki ilk tərifidir.
Bu nəzəriyyə xərçəngin niyə yalnız müəyyən orqanda, məsələn tək bir döşdə başladığını izah edən tarixdəki ilk məntiqli çərçivəni təqdim edib. Problem bütün bədəni bürüyən qara öd olsaydı, xərçəng hər orqanda eyni anda ortaya çıxmalı idi; Van Helmont isə «yerliliyi» kəşf etmişdi.
Xərçəngin patogenezi: dəliləşən Archeus
Van Helmonta görə xərçəng kənardan gələn mayenin çökməsi deyil, həmin orqanın öz idarəçisinin, yəni Archeusun dəhşətə düşməsi və ya «ağlını itirməsi» idi.
Molekulyar Üsyanın Fəlsəfi Kökü
Orqandakı fermentlər (enzimlər) zəhər və ya okkult, yəni gizli amillə pozularsa, həmin sahənin Archeusu nəzarətdən çıxır. Adətən toxumanı qorumağa məsul olan bu Daxili Əlkimyaçı yolunu azdığı üçün sağlam hüceyrələr əvəzinə bədənə düşmən, dağıdıcı və yad kütlə (şiş) qurmağa başlayır. Bu, Van Helmont üçün hüceyrənin öz sisteminə xəyanəti idi.
Van Helmont bu «dəliləşmiş mexanizmi» dayandırmaq üçün turşunu neytrallaşdıran kimyəvi reagentlərin istifadəsini müdafiə edib. Bu, onkoloji müalicədə sistemli boşaltma, yəni qan alma və işlədici vasitələr əvəzinə birbaşa hədəfə yönəlmiş kimyəvi müdaxilənin ən ilkin formasıdır.
Niyə vacib idi? «Yerli üsyan» və müasir onkologiya
Bu gün onkologiyada bildiyimiz ən əsas həqiqət xərçəngin hüceyrənin öz DNT-sində pozulmaların, yəni mutasiyaların toplanması nəticəsində yaranan yerli üsyan olmasıdır. Van Helmont 17-ci əsrin həmin dumanlı laboratoriyasında orqanların öz kimyəvi prosesləri ilə necə dağıldığını müşahidə edərək bu müasir həqiqətin toxumlarını əkib.
Van Helmontla xərçəng artıq axirətdən gələn lənət deyil, orqanın daxilindəki əlkimyaçının üsyanıdır. Şəfa isə həmin əlkimyaçını yenidən sakitliyə dəvət etmək, yəni bioloji bərpanı təmin etməkdir.
Növbəti yazımızda (55-ci Gün) kralların toxunaraq sağaltdığına inanılan müqəddəs boyun şişlərini («King's Evil») həqiqi və amansız «Xərçəng»dən qəti sərhədlərlə ayıran Richard Wisemanla tanış olacağıq.
Bioloji sakitlik və dəqiq onkologiya
Van Helmontun «Archeus» metaforası onkologiyada bu gün də keçərli olan «dəqiq istiqamətləndirmə» baxışımızın əksidir. Hüceyrəni xərçəngləşdirən bütün bədən deyil, həmin hüceyrənin daxilindəki öz «idarəçisinin», yəni genetikasının səsini itirməsidir.
Bioloji bərpa fəlsəfəsi məhz buradadır: dəliləşən əlkimyaçını, yəni zədələnmiş hüceyrəni cəzalandırmaq əvəzinə həmin mexanizmin niyə yolundan çıxdığını anlamaq və tarazlığı yenidən qurmaq. Van Helmontun fermentləri bu gün enzimlərimiz, Archeusu isə genetik orkestramızdır. Şəfa təbiətin bu möhtəşəm daxili səsini elm və şəfqətlə dinləyə bilməkdir.
Akademik Mənbələr və Əlavə Oxu
- 1. Pagel W. Joan Baptista Van Helmont: Reformer of Science and Medicine. Cambridge University Press, 1982.
- 2. Harré R. Great Scientific Experiments: Twenty Experiments that Changed our View of the World. Phaidon Press, 1981.
- 3. Klaassen H. Advances in Cancer Stem Cell Biology. Springer, 2021.
- 4. Heinecke M. Deposing the Demon: Jan Baptista van Helmont and the Authority of Magic. MPIWG, 1995.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.