Dioksin təsirinə məruzqalma və piylənmə riski – Hormonal sistemi pozan kimyəvi maddələrin təsiri

Piylənmə qlobal miqyasda ən mühüm sağlamlıq problemlərindən birinə çevrilir və diabet, ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng kimi ciddi xəstəliklər üçün risk amili sayılır. Bu xəstəliyin yalnız genetik və ya həyat tərzi amilləri ilə izah edilə bilməyəcək qədər mürəkkəb olduğu məlumdur. Ətraf mühiti çirkləndirən maddələr, xüsusilə dioksinlər və dioksinəbənzər polixlorlu bifenillər (DL-PCB-lər) piylənməni tətikləyən amillər kimi diqqət çəkir. Bu yazıda Zhao-Xing Gao və komandasının mühüm tədqiqatını nəzərdən keçirərək dioksin təsirinə məruzqalma ilə piylənmə arasındakı əlaqəni ətraflı izah edəcəyik.

Dioksin nədir?

Dioksinlər xlorlu üzvi birləşmələrə aid, ətraf mühitdə uzun müddət qalan zəhərli maddələrdir. Onlar adətən əlavə məhsul kimi yaranır və təbiətdə öz-özünə əmələ gəlmir. Sənaye proseslərində, xüsusilə xlorlu birləşmələrin istifadəsi və ya yandırılması zamanı yaranırlar. Məsələn, kağız istehsalı, tullantı yandırma müəssisələri, metaləritmə və bəzi pestisidlərin istehsalı zamanı ayrıla bilərlər.

Dioksinlərin xüsusiyyətləri və ətraf mühitdə davamlılığı

• Lipidlərdə həllolma: Yağ toxumasında toplanmağa meyillidirlər və canlı orqanizmlərdə bioloji yığıntı yarada bilərlər.
• Yüksək toksiklik: Xüsusilə TCDD (2,3,7,8-tetraxlorodibenzodioksin) ən zəhərli dioksin növlərindən biri kimi tanınır.
• Yarımparçalanma müddəti: İnsan bədənində yarımparçalanma müddəti 7-11 il arasında dəyişə bilər. Buna görə təsirə məruzqalmadan sonra da uzun illər təsirini saxlaya bilər.

Dioksin mənbələri

1. Tullantı yandırma müəssisələri: Xüsusilə tibbi və sənaye tullantılarının yandırılması zamanı yaranır.
2. Kağız və sellüloz emalı: Ağartma zamanı istifadə edilən xlor əsaslı kimyəvi maddələr dioksin yaranmasına səbəb ola bilər.
3. Pestisid və herbisid istehsalı: Bəzi kənd təsərrüfatı kimyəvi maddələrinin istehsalı zamanı dioksinlər ayrılır.
4. Təbii hadisələr: Vulkan püskürmələri və meşə yanğınları kimi təbii hadisələr də az miqdarda dioksin ayrılmasına səbəb ola bilər.

Yeni tədqiqat

16 dekabr 2024-cü ildə The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism jurnalında dərc olunan tədqiqata görə, dioksin və DL-PCB təsirinə məruzqalma ümumi və abdominal (qarın nahiyəsində) piylənmə riskini artırır.

Xüsusilə 1,2,3,4,6,7,8-heptaxlorodibenzodioksin (HpCDD) adlı maddə bu artıma ən böyük töhfəni verir.

• Ümumi piylənmə: İştirakçıların 34%-ində aşkarlanıb.

• Abdominal piylənmə: İştirakçıların 53,9%-ində müşahidə olunub.

Tədqiqat dioksin təsirinə məruz qalan şəxslərdə bədən kütləsi indeksinin (VKİ) və bel çevrəsinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığını göstərib.

Tədqiqatın üsulu

Bu tədqiqat 2003-2004-cü illərin Milli Sağlamlıq və Qidalanma Müayinə Sorğusunun (NHANES) məlumatlarından istifadə etməklə 852 böyükdə aparılıb. Tədqiqatçılar aşağıda sadalanan doqquz kimyəvi maddənin piylənmə ilə əlaqəsini araşdırıblar:

1. 1,2,3,4,6,7,8-HpCDD

2. 1,2,3,4,6,7,8,9-oktaxlorodibenzodioksin (OCDD)

3. 3,3',4,4',5-pentaxlorodibenzofuran (PnCB)

4. PCB28

5. PCB66

6. PCB74

7. PCB105

8. PCB118

9. PCB156

Ümumi və abdominal piylənməni qiymətləndirmək üçün bir neçə statistik analiz üsulu tətbiq edilib. Qlikemik nəzarətin göstəricisi olan A1c səviyyəsinin vasitəçi rolunu qiymətləndirmək üçün də vasitəçilik analizi aparılıb.

Nəticələrin ətraflı təhlili

• Çoxdəyişənli logistik reqressiya analizləri: Yüksək konsentrasiyalarda 1,2,3,4,6,7,8-HpCDD, 1,2,3,4,6,7,8,9-OCDD, 3,3',4,4',5-PnCB, PCB74, PCB105 və PCB118 təsirinə məruzqalma ilə ümumi və abdominal piylənmə riski arasında əhəmiyyətli əlaqə tapılıb (P < 0,001).

• Cinsə görə qiymətləndirmə: PCB28, PCB66, PCB74 və PCB156 istisna olmaqla, bütün maddələr həm kişilərdə, həm qadınlarda ümumi və abdominal piylənmə riskini artırıb.

Piylənmə göstəriciləri ilə əlaqələr

1. Bədən kütləsi indeksi (VKİ): 1,2,3,4,6,7,8,9-OCDD, 1,2,3,4,6,7,8-HpCDD, 3,3',4,4',5-PnCB, PCB74, PCB105 və PCB118 təsirinə məruzqalma BMI göstəricilərinin nəzərəçarpan artımı ilə əlaqələndirilib.

2. Bel çevrəsi: Bu maddələrin həmçinin qarın nahiyəsində yağlanmanı artırdığı və bel çevrəsinin böyüməsinə səbəb olduğu müəyyənləşdirilib.

A1c səviyyəsinin vasitəçi rolu

Tədqiqat A1c səviyyəsinin dioksin və DL-PCB təsirinə məruzqalma ilə piylənmə arasındakı əlaqədə 5-7% nisbətində vasitəçi olduğunu göstərib:

• Ümumi piylənmə: 6,94% vasitəçilik göstəricisi

• Abdominal piylənmə: 5,21% vasitəçilik göstəricisi

Bu nəticə ətraf mühiti çirkləndirən maddələrin təsirinə məruzqalmanın qlükoza mübadiləsini poza biləcəyini göstərir.

Bu nəticələr praktikada nə deməkdir?

Tədqiqat qrupu dioksinlərin müstəqil piylənmə risk amilləri ola biləcəyini vurğulayıb. “Dioksinlərin piylənmə baxımından təhlükəsi vurğulanmalı və bu sahədə mexanizmləri araşdıran daha çox tədqiqat aparılmalıdır.” deyə bildiriblər.

Məhdudiyyətlər və gələcək tədqiqatlar üçün tövsiyələr

Bu, eninə kəsik tədqiqat olduğundan səbəb-nəticə əlaqəsi müəyyən edə bilmir. Digər məhdudiyyətlər bunlardır:

• İştirakçı sayının azlığı nəticələri ümumiləşdirmək imkanını məhdudlaşdırır.

• Müəyyən həddən aşağı kimyəvi konsentrasiyaların sabit qiymətlə əvəzlənməsi nəticələrdə qərəz yarada bilər.

Gələcək araşdırmaların daha böyük qruplarda uzununa tədqiqat quruluşu ilə aparılması və bioloji mexanizmlərin ətraflı öyrənilməsi tövsiyə olunur.

Yekun

Dioksin və DL-PCB-lər endokrin sistemi pozaraq piylənmə riskini artıran ekoloji amillər kimi qarşımıza çıxır. Bu tədqiqat xüsusilə HpCDD-nin piylənmə riskinə böyük töhfə verdiyini göstərib. Nəticələr piylənmə epidemiyasının yalnız fərdi seçimlərlə bağlı olmadığını, ətraf mühit təsirlərinin də nəzərə alınmalı olduğunu yenidən vurğulayır. Buna görə ictimai sağlamlığı qorumaq üçün ətraf mühiti çirkləndirən maddələrə qarşı siyasət və strategiyaların gücləndirilməsi zəruridir.

*

*

İnsan bədənində dioksin səviyyəsi necə ölçülür?

Dioksinlər ətraf mühit təsirindən sonra insan bədənində toplana, yağ toxumasında saxlanıla və zəhərli təsir göstərə bilən kimyəvi birləşmələrdir. Buna görə onların miqdarını ölçmək diqqətli analiz tələb edir. Dioksin səviyyəsini ölçmək üçün üsul və proseslər bunlardır:

1. Qan və serum analizləri

• Nümunənin növü: Adətən qan və ya serum nümunəsi götürülür.
• Üstünlüyü: Qida ilə qəbul olunan dioksin yükünü və uzunmüddətli təsirə məruzqalmanı ölçmək üçün uyğundur.
• Necə aparılır:
  • 10-20 ml qan nümunəsi götürülür.
  • Plazma nümunələri xüsusi kimyəvi ekstraksiya üsulları ilə hazırlanır.
  • Yağ hissəsi ayrıldıqdan sonra dioksin birləşmələrinin miqdarı ölçülür.

2. Yağ toxumasının biopsiyası

• Məqsədi: Dioksinlər lipofil, yəni yağda həll olan maddələr olduğundan bədəndəki yığıntını düzgün əks etdirir.
• Necə aparılır:
  • Bədəndən az miqdarda yağ toxuması nümunəsi götürülür, adətən qarın nahiyəsindən.
  • Kimyəvi analizlə yağ toxumasındakı dioksin miqdarı müəyyən edilir.

3. Ana südünün analizi

• Xüsusi hal: Ana südü nümunələri ananın, dolayı yolla isə körpənin dioksin təsirinə məruzqalmasını müəyyən etmək üçün vacibdir.
• Nə üçün vacibdir: Dioksinlər südlə körpəyə keçə və süd yağında toplana bilər.
• Necə aparılır: Ana südü nümunəsi götürüldükdən sonra yağ fraksiyası analiz edilir.

4. Sidik və nəcis analizi

• Məqsədi: Təsirə məruz qalınan maddələrin bir hissəsi sidik və ya nəcislə bədəndən xaric edilə bilər. Lakin ölçülən miqdar adətən aşağı olur.
• Üstünlüyü: Qeyri-invaziv, yəni cərrahi müdaxilə tələb etməyən üsuldur.
• Çatışmazlığı: Sidik və nəcis nümunələri bədəndəki ümumi yükü tam əks etdirməyə bilər.

5. Saç və dırnaq analizləri

• Necə istifadə olunur: Dioksin metabolitləri uzunmüddətli məruzqalmanın göstəricisi kimi saç və dırnaqlarda toplana bilər.
• İstifadə sahəsi: Şəxsin keçmişdə məruz qaldığı təsiri uzunmüddətli qiymətləndirmək üçün seçilə bilər.

Laboratoriya üsulları

a. Qaz xromatoqrafiyası-kütlə spektrometriyası (GC-MS)

• Qızıl standart: Dioksin ölçülməsində istifadə olunan ən etibarlı üsuldur.
• İş prinsipi: Nümunədən alınmış yağ fraksiyası cihazda ayrılır və dioksinlərin konsentrasiyası müəyyən edilir.
• Üstünlüyü: Çox aşağı səviyyədə olan birləşmələri belə aşkarlamağa imkan verir (ppt: trilyonda bir hissə).

b. Yüksək ayırdetmə qabiliyyətli kütlə spektrometriyası (HRMS)

• Daha yüksək dəqiqlik və ayırdetmə qabiliyyəti təmin edir.
• Xüsusilə çox aşağı səviyyəli məruzqalmanı da aşkarlamaq mümkündür.

c. ELISA (fermentlə əlaqəli immunosorbent analizi)

• Sürətli test: Daha tez nəticə almaq üçün istifadə edilə bilər.
• Lakin GC-MS və HRMS qədər həssas deyil.

Yekun

İnsan bədənində dioksinlərin ölçülməsi yüksək həssaslıq tələb edən toksikoloji prosedurdur. Qaz xromatoqrafiyası-kütlə spektrometriyası (GC-MS) ən geniş istifadə olunan etibarlı üsuldur. Lakin bu testlər adətən xüsusi laboratoriyalarda aparılır və bahalı ola bilər. Ölçmə nəticələri ətraf mühit təsirinə məruzqalmanın səviyyəsini anlamaq və sağlamlıq risklərini qiymətləndirmək üçün vacibdir.