Əks transkriptaza və AIDS 1970 – Biologiyada inqilab

Biologiyanın mərkəzi doqmalarından birinə görə, hüceyrələrimizdəki DNA ardıcıllıqlarında olan məlumatlar RNA molekullarına köçürülə və bunlar daha sonra zülallara çevrilə bilər. Lakin 1970-ci ildə amerikalı bioloqlar Howard Temin və David Baltimore bir-birindən müstəqil olaraq təksaplı RNA-nı ikisaplı DNA-ya transkripsiya edən əks transkriptaza (RT) fermentini kəşf etdilər. Bu kəşf insanın immun sistemi xəstəliyinin bir növü olan qazanılmış immun çatışmazlığı sindromuna (AIDS) səbəb olan HIV (insan immun çatışmazlığı virusu) kimi retrovirusların daha ətraflı başa düşülməsini təmin etdi.

Sadə retrovirus modeli lipid xarici membrandan (yoluxmuş hüceyrənin xarici membranından törəyən) və bu membrana yerləşmiş örtük zülallarından ibarətdir. Bu xarici örtüyün daxilində iki eyni təksaplı RNA molekulunu və RT molekulunu əhatə edən virus zülal qabığı yerləşir. 

Retrovirus hüceyrəyə daxil olduqda; 

• Əvvəlcə virusun örtük zülalı hüceyrənin səthindəki zülal reseptoruna bağlanır. Məsələn, HIV-in alt tip-1 örtük zülalı insanın T hüceyrələri (ağ qan hüceyrələrinin bir növü) üzərindəki reseptora bağlanır. 
• Virusun RT-si sahib hüceyrənin içinə daşınır və virus RNA-sının DNA nüsxələrini sintez etməyə başlayır. 
• Bu DNA hüceyrənin nüvəsinə daxil olur və inteqraza (virusdan gələn ferment) bu yeni DNA-nı sahibin DNA-sına yerləşdirir.
• Bu əlavələr sahibin öz fermentləri tərəfindən kapsid zülallarına, RT-yə və örtük zülallarına çevrilən yeni RNA molekullarına transkripsiya edilir. 
• Bu yeni RNA-ların nüsxələri yeni yaranan virus hissəciklərinə əlavə olunur.

HIV ilə mübarizə məqsədilə RT-ni inhibə edən dərmanlar hazırlanmışdır. Bundan əlavə, proteaza inhibitorları retrovirusun düzgün yetişməsi üçün ehtiyac duyduğu, virus tərəfindən kodlaşdırılan HIV proteaza fermentinin təsirini bloklamaq üçün istifadə oluna bilər. 

Füziya inhibitoru dərmanları HIV virionunun insan hüceyrəsinə daxil olmasına müdaxilə edir və inteqraza inhibitorları inteqraza fermentini basdırır. Yeni yaranmış virus DNA-sı sahibin DNA-sına yerləşdirildikdə müxtəlif retrovirus növlərinin xərçəngə səbəb ola biləcəyini də unutmamaq lazımdır. 

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Howard Martin Temin (1934–1994), David Baltimore (doğ. 1938)

• Əvvəlki mövzu: Qulluq evi 1967 – Önəmlisən, çünki sən sənsən!
• Növbəti mövzu: Siklosporin 1972 – Transplantasiya olunmuş orqanlar artıq rədd edilmir