Siklosporin 1972 – Köçürülmüş orqanlar artıq rədd edilmir

1960-cı illərdə orqan transplantasiyaları (orqanın bir bədəndən digərinə köçürülməsi) insanların həyatda qalma şansını artırırdı. Lakin adətən yad donor toxuması orqanı qəbul edən bədən tərəfindən rədd edilirdi.  

Jurnalist Richard Hollingham belə yazır: "Orqan transplantasiyaları getdikcə daha çıxılmaz vəziyyətə düşən cərrahiyyənin çarəsiz tədbiri kimi qəbul olunmağa başladı." 

Cərrahların həyat xilas etmək axtarışında qısa müddətdə yeni müttəfiq qazanması tamamilə təsadüf idi. 

Bədənin immun sistemini zəiflədən immunosupressiv dərmanlar köçürülmüş orqanların rədd edilməsinin qarşısını almağa kömək edir. 1972-ci ildə İsveçrənin Sandoz dərman şirkətinin tədqiqatçıları həkim Hartmann Stähelinin hazırladığı skrininq testini tətbiq etdilər. Göbələkdən əldə edilmiş birləşmə olan siklosporinin immuniteti zəiflədən təsirini kəşf etdilər — Cy kimi qısaldılır və həmçinin siklosporin və siklosporin kimi tanınır.

İngilis cərrah Roy Calne və həmkarları bu dərmanın böyrək transplantasiyalarındakı uğurunu göstərdilər. 1983-cü ildə isə dərmanın Amerika Birləşmiş Ştatlarında bütün transplantasiya xəstələrində istifadəsi təsdiqləndi.

Bununla yanaşı, Cy-nin steroidlərlə birlikdə tətbiq olunduqda ən təsirli işlədiyini göstərən amerikalı həkim Thomas Starzl siklosporinin qaraciyər transplantasiyalarında orqan rəddini azaltmaqdakı uğurunu nümayiş etdirdi. 

Jurnalist Barry Werth belə yazır: 

"Siklosporin, Tom Starzlı dünyanın ən məşhur və nüfuzlu transplantasiya mütəxəssisi etdi. Qorxunc və dəhşətli transplantasiyalar artıq nikbinliklə parlayırdı…. Starlzın edə biləcəklərinin həddi yoxmuş kimi görünürdü. 1984-cü ildə... iki həftə ərzində xəstəxanada ora-bura hoppanan altı yaşlı qızın həm ürəyini, həm də qaraciyərini dəyişdirdi.”

Cy diqqətəlayiqdir, çünki həddindən artıq toksiklik yaratmadan T hüceyrələrinin (ağ qan hüceyrələrinin bir növü) seçici şəkildə əngəllənməsinə və bədənin immun sisteminin mühüm hissəsinin ümumi infeksiyalarla mübarizə aparmasına imkan verən ilk güclü immuniteti zəiflədən dərmandır. Lakin bu dərman mükəmməl deyil. Orqan rəddinin bütün hallarının qarşısını almaya bilər. Orqan köçürülmüş şəxslər Cy-ni qeyri-müəyyən müddət ərzində qəbul etməlidirlər. Həmçinin Cy xərçəng riskinə və böyrək zədələnməsinə səbəb ola bilər. 

Kəşfindən sonrakı 25 ildə təxminən 200000 xəstə transplantasiya üçün Cy-yə güvəndi. 

Yazıdakı şəklin izahı: Siklosporinlə (sarı) kompleks halında insan siklofilin A zülalının molekulyar lent diaqramı. Kompleks fermenti inhibə edir və bu inhibisiya iltihabı təşviq edən molekulların istehsalını dayandıraraq orqan rəddini zəiflədir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Hartmann F. Stähelin (d. 1925), Thomas E. Starzl (d. 1926), Roy Yorke Calne (d. 1930)

• Əvvəlki mövzu: Əks transkriptaza və AIDS 1970 – Biologiyada inqilab
• Sonrakı mövzu: Pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) 1973 – Üçölçülü tibbi görüntüləmə