Əlkimyadan təbabətə: ər-Razinin dönüşü və ət təcrübəsi
Bu məqalədə
27-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Eramızın 865-ci ilində İpək Yolunun mərkəzindəki Rey şəhərində (indiki Tehran yaxınlığında) doğulan Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Zəkəriyya ər-Razi tibb tarixinin ən qeyri-adi simalarındandır. Onun hekayəsi xəstəxanada deyil, musiqi otağında başlayıb.
Lakin Razinin marağı onu incəsənətdən kənara, maddənin sirrinə apardı. Əlkimyaya (əl-Kimya) yönəldi. Sulfat turşusunu və etanolu (alkoqolu) distillə edərək müasir kimyanın əsaslarını qoydu. Əl-Əsrar (Sirlər kitabı) adlı əsəri laboratoriya üsullarının şah əsəri oldu.
Bu dövrdə qazandığı təcrübə intizamı sonralar tibbi fəaliyyətində də özünü göstərəcək, xəstəliklərə yanaşmasında müşahidə və təcrübənin əhəmiyyətini qavramasına kömək edəcəkdi. Əlkimya onun üçün yalnız metalları dəyişdirmək sənəti deyil, həm də təbiətin necə işlədiyini anlamaq cəhdi idi.
Gözlərdə qaranlıq və şəfa axtarışı
Lakin əlkimya laboratoriyasındakı sobaların alovu və zəhərli kimyəvi buxarlar bunun əvəzini tələb edirdi. 30 yaşlarında Razinin gözlərində qalıcı zədə və güclü ağrılar başladı. Öz dərdinə çarə axtararkən daxil olduğu tibb dünyasından bir daha ayrılmadı.
Sübuta əsaslanan tibbin doğuşu: Bağdadda ət təcrübəsi
Xəlifə Bağdadda nəhəng xəstəxana (Bimaristan) tikmək istəyirdi. Razidən "Xəstəxana harada tikilməlidir?" deyə soruşulduqda o, həmin dövrdə olduğu kimi ulduzlara baxmadı və fal açmadı. Bunun əvəzinə tarixin ən məşhur "ətraf mühit sağlamlığı təcrübəsi"ni hazırladı.
Hipotez: "Təmiz hava sağalmanı sürətləndirir, çirklilik (miazma) isə çürüməni artırır."
Razi Bağdadın müxtəlif məhəllələrində təzə ət parçaları asdırdı və günlərlə müşahidə etdi. Bu təcrübə yalnız yer seçimi deyil, həm də elmi metodologiyanın (müşahidə, təcrübə, nəticə) tibbdə tətbiqinin ən erkən nümunələrindən biri idi.
TƏCRÜBƏNİN NƏTİCƏLƏRİ
Ət tez qoxudu, rəngi dəyişdi və çürüdü.
UYĞUN DEYİLƏt qurusa da, uzun müddət xarab olmadan (təzə) qaldı.
XƏSTƏXANA ÜÇÜN SEÇİLDİƏr-Razi bu təcrübə ilə tibbin təkcə xəstə ilə deyil, ətraf mühitlə də əlaqəli olduğunu sübut etdi. "Ətin ən gec çürüdüyü yer xəstənin yarasının da ən gec infeksiyalaşacağı yerdir." Bu yanaşma müasir xəstəxana memarlığının və infeksiyaya nəzarətin əsasını qoyub.
İstifadə olunan mənbələr
- Modanlou HD. "Abu Bakr Muhammad Ibn Zakariya Al Razi (Rhazes): Philosopher, Physician and Alchemist." Pediatric Research.
- Hajdu SI. "Rhazes' (864-925) views on cancer and the introduction of chemotherapy." JBUON.
- Zarrintan S. "Al-Razi and Islamic medicine in the 9th century." Journal of Investigative Surgery.
- "Abu Bakr al-Razi." Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- El-Razi, Ebu Bekir. Kitab al-Hawi (The Comprehensive Book on Medicine).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.
Əlkimyadan təbabətə: elmi metodun zəfəri
Əbu Bəkr ər-Razi təbabəti doqmatik əzbərçilikdən qurtararaq "müşahidə və təcrübəyə" əsaslanan elmə çevirən öncüllərdəndir. Əlkimya laboratoriyasında qazandığı "maddəni tanıma" intizamı həkimliyində "xəstəliyi tanıma" dəqiqliyinə çevrilib.
Bu gün "sübuta əsaslanan tibb" adlandırdığımız anlayışın toxumları 1100 il əvvəl Bağdad küçələrindən asılan həmin ət parçaları ilə səpilib. Razi bizə bunu öyrədir: yaxşı həkim olmaq üçün təkcə kitab oxumaq yetmir; təbiəti müşahidə etmək, şübhə etmək və sınaqdan keçirmək lazımdır.
Sabah (28-ci gün) bu böyük zəkanın nəhəng əsəri Əl-Havi-ni açacaq, onun xərçəngi necə təsvir etdiyini, "xoşxassəli" və "bədxassəli" şişi necə ayırd etdiyini araşdıracağıq.