Hipodermik iynə 1853 – Şprisin ixtirası

Şpris silindrdən və onun daxilindəki porşendən ibarətdir. Porşen yuxarı və ya aşağı hərəkət etdirildikdə maye şprisə dolur və boşalır. Hipodermik (içi boş) iynə ixtira edilməzdən əvvəl şprislər bədənin təbii dəliklərinə və ya həkimlərin açdığı kəsiklərə maye yeritmək üçün istifadə oluna bilirdi. Hypo yunan dilində "alt" mənasını verən söz olduğu halda, "dermic" dəri deməkdir. Gümüşdən hazırlanmış alət bu gün tanıdığımız porşen əvəzinə vintəbənzər mexanizmlə mayenin hərəkətini təmin edirdi.

• Mosullu müsəlman cərrah Ammar ibn Ali (M. 1000) şprisdən istifadə edərək gözdən yumşaq kataraktaları çıxarması ilə tanınır.
• 1853-cü ildə fransız cərrah Charles Pravaz inyeksiyalar üçün içi boş iynə ilə hipodermik şprisdən uğurla istifadə edən ilk şəxslərdən biri oldu. 
• Şotland həkim Alexander Wood oxşar alət hazırladı və ağrıkəsici morfini ilk dəfə xəstəyə yeridən şəxs oldu. 

Maraqlıdır ki, Woodun həyat yoldaşı məlum olan ilk venadaxili morfin asılısı kimi morfinin həddindən artıq dozasından vəfat etdi. İnyeksiya olunan morfinin istifadəsi varlılar arasında sürətlə yayıldı və zərif xanımların “qiymətli alətlərini” daşıması üçün daş-qaşlı şpris qutuları hazırlandı.

Zaman ərzində saysız-hesabsız narkotik asılısı olsa da, şpris heyrətamiz tibbi ixtiraya çevrildi. Həkimlər anestetiklər və vaksinlər yeridə, diş həkimləri isə stomatoloji prosedurlar üçün anestetiklər tətbiq edə bilirdilər. Qısa iynəli şprislər insulin yeritmək üçün istifadə olunurdu. 

Günümüzdə hipodermik iynələr birdəfəlikdir və bununla sonrakı istifadələr üçün dezinfeksiya etmək ehtiyacı aradan qalxır.

• Amerikalı cərrah William Halsted sinirləri bloklamaq üçün şprisdən istifadə etməyə başlayan ilk şəxslərdən biri idi. 

1885 və 1886-cı illərdə regional anesteziyadan istifadə edərək 2000-dən çox müxtəlif cərrahi müdaxilə həyata keçirdi. Yazıçılar A. Martin Duce və F. Lopez Hernández belə yazmışdılar:

"Halstedin kəşfi cərrahiyyədə kritik dönüş nöqtəsidir. Ən əhəmiyyətlisi, cərrahi müdaxilə zamanı xəstələri ağrıdan qurtardı və cərrahlara insanın ağrı həddindən kənar üsullar kəşf etməyə imkan verdi.”

Məqalədəki şəklin izahı: Tarixdə istifadə olunmuş şprislər

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Charles Gabriel Pravaz (1791–1853), Alexander Wood (1817– 1884), William Stewart Halsted (1852–1922)

• Əvvəlki mövzu: Paris gipsi 1851 – Sümük sağalmasında böyük addım
• Növbəti mövzu: Broad Street nasosu 1854 – Vəba xəstəliyi