Hüceyrənin yaddaşı, 5300 illik qətl və HPV-nin səssiz şahidliyi: Buz adam Ötzi
Bu məqalədə
35-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
İllərlə xərçəngi sənaye bacalarının tüstüsündə, şəhərlərin səs-küyündə və müasir həyatın xaosunda axtardıq. Tibb tarixi uzun müddət bizə eyni hekayəni danışdı: "Əcdadlarımız təmiz idi, biz çirkləndirdik və xəstələndik." Lakin son iyirmi ildə baş verən "Qədim DNT" inqilabı bu səssizliyi qulaqbatırıcı bir həqiqətlə pozdu.
Xərçəng sübutlarını tapmaq üçün əsrlər boyu yalnız skeletlərə baxırdıq və sümüklər yumşaq toxumaların sirlərini çox vaxt özləri ilə qəbrə aparırdı. Elm görmədiyini "yox" saydı. Ta ki buzlar əriyib bəşəriyyətin ən qədim yol yoldaşlarını molekulyar səviyyədə qarşımıza çıxaranadək.
Bu gün onkologiyanın köklərini anlamaq üçün sənaye inqilabına deyil, 5300 il əvvəl Alp dağlarında son nəfəsini verən bir adamın donmuş hüceyrələrinə, Buz adam Ötziyə baxırıq.
Buzdakı səhv: "Adi bir alpinistin qətli"
Tarix 19 sentyabr 1991 idi. İki alman turist, Helmut və Erika Simon, Avstriya–İtaliya sərhədindəki Ötztal Alp dağlarında marşrutlarından çıxdılar. 3210 metr yüksəklikdə əriyən buzlaqların arasında qəhvəyi bir ləkə gördülər. Yaxınlaşanda bunun üzüstə uzanmış, donmuş meyit olduğunu anladılar.
Meyit İnsbrukdakı morqa aparılanda həqiqət tədricən üzə çıxmağa başladı. Adamın yanında müasir alpinizm avadanlığı deyil, dəri geyimlər, yarımçıq oxlar, ağcaqayın ağacından hazırlanmış qablar və ən əsası saf misdən hazırlanmış balta var idi. Arxeoloq Konrad Spindler o baltanı görəndə sarsıdıcı həqiqəti elan etdi: "Bu adamın ən azı 4000 yaşı var!"
Müasir qətl qurbanı sandıqları bu cəsəd əslində təxminən e.ə. 3300-cü ildə kürəyindən oxla vurularaq öldürülmüş, 5300 il əvvəlki Xalkolit dövrünün ovçusuna aid idi. Elm aləmi hələ fərqində olmasa da, Ötzi yalnız qətl qurbanı deyildi; mədəsində və hüceyrələrində xərçəngin qədim köklərini daşıyan mükəmməl bir "molekulyar zaman kapsulu" idi.
Ötzinin mədəsindəki saatlı bomba
Qədim DNT (aDNA) sekvensləmə texnologiyalarının inkişafı sayəsində tədqiqatçılar Ötzinin sümüklərindən daha dərinə — yumşaq toxumalarına, hətta mədəsinin içinə baxa bildilər. Mədəsindən götürülən nümunələr onun mədə xərçənginin (mədə adenokarsinomasının) məlum olan ən güclü bioloji tətikləyicisi Helicobacter pylori bakteriyasını daşıdığını göstərdi.
ÖTZİNİN PATOGEN PROFİLİ
-
1CagA pozitivliyi: Ötzinin daşıdığı bakteriyada mədə epitel hüceyrələrinin nəzarətsiz çoxalmasını başladan və mədə xərçəngi riskini dəfələrlə artıran cagA geni var idi.
-
2VacA-nın yüksək toksikliyi: Aparılan genotip analizi bakteriyanın müasir populyasiyalarda peptik xora və mədə xərçəngi ilə ən güclü əlaqəsi olan aqressiv variant olduğunu sübut etmişdir.
-
3Aktiv qastrit: Paleoproteomik analizlər Ötzinin mədə toxumasında immun sisteminin iltihab markeri olan kalprotektini aşkarlayaraq onun həmin anda aktiv iltihab (qastrit) keçirdiyini təsdiqləmişdir.
Bir sözlə, Ötzi həmin gün kürəyinə sancılan oxla zorakı şəkildə ölməsəydi, daşıdığı bu yüksək virulent bakteriyaya görə sonrakı yaşlarında mədə xərçəngi inkişaf etdirmək riski çox böyük olardı.
45000 illik yol yoldaşı: HPV16
Ötzi üzərində tədqiqatlar bitmək bilmədi. Yeni nəsil sekvensləmə texnologiyalarının (NGS) inkişafı ilə 2025 və 2026-cı illərdə dərc olunan tədqiqatlar daha dərin viral onkogen yükü üzə çıxardı: uşaqlıq boynu (serviks) və baş-boyun (orofaringeal) xərçənglərinin əsas səbəbkarı Human Papillomavirus 16 (HPV16).
Sibirdəki Ust'-Ishim tapıntısı və Alplardakı Ötzi onkogen (xərçəng yaradan) virusların müasir insanın Paleolit dövründə qitələrarası yayılması zamanı artıq onunla birlikdə köç etdiyini sübut edir. Bu məlumatlar HPV16-nın müasir insana yalnız neandertallarla cütləşmə yolu ilə keçdiyi fərziyyəsini sarsıdaraq onun bəşər tarixi qədər qədim, "ilkin" infeksiya olduğunu göstərir.
Xərçəng: hüceyrə siklindəki qədim savaş
Bəşər tarixi yalnız qılınc və ya oxlarla aparılan müharibələrin tarixi deyil. Hüceyrə siklinə müdaxilə edərək öz sahibini xərçəngə sürükləyən virus və bakteriyalarla mikroskopik mübarizənin də tarixidir. Xərçəng riski təkcə zavod bacaları ilə deyil, minillərdir genomumuz və mikrobiomumuzla birgə təkamül edən bu "səssiz qədim şahidlər"lə də dərindən bağlıdır.
DROZDOGAN AKADEMİYASININ QEYDİ
Paleopatoloji məlumatlar bizə çox aydın mesaj verir: xərçəng yalnız müasir həyatın yaratdığı "nasazlıq"dan çox, təkamül yol yoldaşıdır. 1991-ci ildə adi qətl qurbanı sanılaraq külünglərlə çıxarılan Ötzinin mədəsindəki bakterial saatlı bomba və Sibirin donmuş torpaqlarında aşkar edilən 45000 illik viral izlər xərçənglə mübarizəmizin bəşər tariximiz qədər dərin köklərə malik olduğunu göstərir. Bu molekulyar arxeologiya yalnız keçmişdən danışmır; patogenlərin təkamül baxımından zəif nöqtələrini hədəfləyən gələcək onkoloji peyvənd (HPV kimi) tədqiqatları üçün də həyati əhəmiyyətli baxış bucağı təqdim edir.
Mənbələr
- Maixner, F., Zink, A., et al. (2016). The 5,300-year-old Helicobacter pylori genome of the Iceman. Science.
- Yazigi, J., Briones, M., et al. (2025). Oncogenic HPV types identified in Paleolithic and Chalcolithic human genome sequencing data from Ust'-Ishim and Ötzi. bioRxiv.
- Pimenoff, V., et al. (2017). Transmission Between Archaic and Modern Human Ancestors During the Evolution of the Oncogenic Human Papillomavirus 16. Molecular Biology and Evolution.
- Ancient DNA reveals human viruses in 50,000-year-old Neanderthal remains. (2024). Archaeology Magazine.
- Ötzi the Iceman May Have Carried a Cancer-Causing Strain of HPV. (2026). Smithsonian Magazine.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.