İvermektin və xərçəng: Nobel mükafatının kölgəsində həqiqətin təhlili
Yaponiyada qolf meydançasının kənarındakı torpaqdan çıxan bakteriya milyonlarla insanı korluqdan xilas etdi və 2015-ci ildə tibb üzrə Nobel mükafatı gətirdi. Bu gün həmin dərman — ivermektin — sosial mediada tam başqa kimliklə yayılır: “gizlədilən ucuz xərçəng dərmanı”. Bu yazıda iki işi birlikdə görəcəyik. Əvvəlcə ivermektinin lehinə irəli sürülən elmi iddiaların ən güclü formasını dürüstcə təqdim edəcəyik, çünki bu iddiaların arxasında real laboratoriya məlumatları var. Sonra həmin məlumatların niyə xəstələrin müalicəsinə çevrilmədiyini tək bir rəqəm vasitəsilə göstərəcəyik. Sonda isə əksər yazıların ötürdüyü ən diqqətçəkən nəticəni paylaşacağıq: 2022-ci ildə aparılan təcrübə laboratoriyadakı “xərçəng hüceyrələrini məhv etmə” təsirinin böyük ehtimalla heç dərmanın özündən qaynaqlanmadığını göstərdi.
İvermektinin hekayəsi dərman şirkətinin laboratoriyasında deyil, Yaponiyanın Şizuoka prefekturasında qolf meydançası yaxınlığındakı torpaqda başlayır. 1970-ci illərdə yapon mikrobioloq Satoshi Ōmuratorpaq mikroorqanizmlərini araşdırarkən əvvəllər təsvir edilməmiş bakteriya növü tapdı: Streptomyces avermitilis. Bu bakteriyanın yaratdığı birləşmələr parazitlərə qeyri-adi dərəcədə iflicedici təsir göstərirdi. Ōmura nümunələrini amerikalı parazitoloq William C. Campbellə göndərdi; Campbell və komandası birləşməni təkmilləşdirərək əvvəlcə “avermektin”i, sonra onun daha təhlükəsiz və təsirli forması olan ivermektini hazırladı.
Nəticə tibb tarixinin ən böyük ictimai sağlamlıq qələbələrindən biri oldu. Afrika və Latın Amerikasında milyonlarla insanı kor edən çay korluğu (onxoserkoz) və ağır əlilliyə səbəb olan fil xəstəliyi (limfatik filarioz) böyük ölçüdə nəzarət altına alındı. Ōmura və Campbell 2015-ci il Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatını bölüşdülər.
Bu fərq yazının qalan hissəsini anlamağın açarıdır. İvermektin parazitlərin sinir və əzələ hüceyrələrindəki qlutamatla idarə olunan xlorid kanallarına bağlanaraq onları iflic edir. İnsan hüceyrələrində bu kanallar yoxdur; dərmanın qeyri-adi təhlükəsizlik profilinin səbəbi də budur. Xərçəng isə parazit deyil, insanın öz hüceyrəsinin genetik olaraq dəyişilmiş formasıdır. Dərmanın parazitdə mükəmməl işləməsi insan hüceyrəsindəki mutasiyalara qarşı təsir edəcəyi demək deyil. Bunlar fərqli bioloji istiqamətlərdir.
Dezinformasiya ilə mübarizənin dürüst yolu əks iddianı zəiflətmək deyil, onu ən güclü forması ilə nəzərdən keçirməkdir. İvermektinin onkologiya laboratoriyalarında həqiqətən maraqlı təsirlər göstərdiyi doğrudur:
- PAK1 inhibisiyası: Xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasında rol oynayan PAK1 zülalını basqılayaraq Akt/mTOR siqnal yoluna təsir etdiyi hüceyrə kulturlarında göstərilib.
- Wnt/β-katenin və EMT blokadası: Hüceyrələrin hərəkət və yayılma (metastaz) qabiliyyəti ilə bağlı prosesləri basqıladığı bildirilib.
- “Soyuq” şişi “isti” etmək: Bəzi siçan modellərində immun hüceyrələrin daxil ola bilmədiyi şiş mühitini keçirici etdiyi və anti-PD-1 immunoterapiyası ilə birlikdə təsir göstərdiyi bildirilib.
- Mitoxondrial funksiyanın pozulması və oksidativ stress: Böyrək və sidik kisəsi xərçəngi hüceyrə xətlərində bildirilib.
Bunlar uydurma deyil, resenziyalı jurnallarda yayımlanmış real nəticələrdir. Problem nəticələrin mövcudluğu deyil, nə məna daşımasıdır.
Dərmanın Petri qabında hüceyrələri məhv etməsi təkbaşına demək olar heç nə ifadə etmir. Ağardıcı da xərçəng hüceyrələrini saniyələr içində məhv edir. Əsl sual budur: bu təsir üçün lazım olan konsentrasiyaya insan bədənində xəstəyə zərər vermədən çatmaq mümkündürmü?
İvermektin üçün cavab farmakologiyanın ən aydın məlumatlarından biridir. Laboratoriyada xərçəng hüceyrələrinə təsir üçün bildirilən konsentrasiyalar adətən 2–10 mikromolyar (µM) aralığındadır. Bunun əksinə, insanda standart istifadə ilə qanda əldə edilən ən yüksək konsentrasiya təxminən 0.05 µM (50 nanomolyar) səviyyəsindədir. Yəni arada təxminən 100 qatlıq uçurum var. Sağlam könüllülərdə artırılmış istifadənin araşdırıldığı tədqiqatlarda belə yuxarı hədd təxminən 300 nanomolyarda qalıb; hələ də laboratoriya həddindən çox aşağıdır.
Burada mühüm incəlik var: qandakı ivermektinin təxminən 93%-i plazma zülallarına bağlıdır. Hüceyrəyə çatıb təsir göstərə bilən “sərbəst” hissə ölçülən ümumi miqdarın çox kiçik payıdır. Yəni real uçurum 100 qatdan da çoxdur.
İndi bu müzakirədə nadir səslənən, amma bəlkə də ən həlledici nəticəyə gəlirik. İvermektin suda çox çətin həll olan (hidrofob) molekuldur; suda həllolma həddi təxminən 1–5 µM-dir. Diqqət edin: bu aralıq laboratoriya təcrübələrində “təsirli” sayılan konsentrasiyaların məhz içinə düşür . Yəni bir çox təcrübədə dərman mayedə tam həll olmamış ola bilər.
- Tədqiqatçılar iki uşaqlıq boynu xərçəngi hüceyrə xəttində ivermektinin hüceyrələri məhv edən təsirini araşdırdı və bu təsirin qida mühitində yaranan bərk ivermektin çöküntüləri (hissəcikləri) ilə birlikdə ortaya çıxdığını gördülər.
- Sonra həlledici təcrübəni apardılar: məhlulu süzərək 0.2 mikrometrdən böyük hissəcikləri uzaqlaşdırdılar.
- Nəticə: Hüceyrələri məhv edən təsir tamamilə yox oldu. Yəni hüceyrələri parçalayan həll olmuş ivermektin molekulu deyil, mayedə üzən bərk ivermektin hissəciklərinin fiziki təsiri idi.
- Süzülmüş məhlulda çoxalmanı müəyyən qədər ləngidən təsir qaldı, amma yalnız insanda əldə edilə bilməyən konsentrasiyalarda.
Bu nəticənin mənası ciddidir: “İvermektin xərçəng hüceyrələrini məhv edir” başlığı ilə yayılan bir çox laboratoriya nəticəsi böyük ehtimalla dərmanın bioloji təsirini deyil, təcrübə artefaktını ölçmüş ola bilər. Hüceyrəni şüşə qırığı ilə də parçalamaq olar; bu, şüşəyə “xərçəng dərmanı” deməyə əsas vermir.
Elmdə fikrin müalicəyə çevrilməsi mərhələli yoldur. İvermektinin bu pilləkəndəki real yeri belədir:
Hekayənin emosional özəyi budur: “Ucuz və patentsiz olduğuna görə dərman şirkətləri bu müalicəni gizlədir”. Bu iddianı iki ayrı fakt təkzib edir.
“Patenti bitdiyinə görə heç kim ivermektini xərçəngdə araşdırmır; ucuz həllər qəsdən sıxışdırılır.”
Patentsiz dərmanların onkologiyada yenidən qiymətləndirilməsi (drug repurposing) bu gün akademik onkologiyanın canlı və nüfuzlu sahəsidir. Metformin, aspirin, statinlər, beta-blokatorlar və antiparazitar dərmanlar daxil bir çox ucuz molekul universitetlərdə və dövlət maliyyəsi ilə araşdırılır. İvermektinin özü üçün də üçlü neqativ süd vəzi xərçəngində immunoterapiya ilə birlikdə klinik tədqiqat aparılır. Araşdırılmır deyil: araşdırılır və hələ nəticə verməyib.
İkinci və daha sarsıdıcı fakt məntiqidir. Dünyada on minlərlə müstəqil onkoloq işləyir; minlərlə onkoloq dövlət universitetlərində dərman şirkətlərindən müstəqil maliyyə ilə araşdırma aparır. Daha vacibi: onkoloqlar da xərçəng olur; onkoloqların da anaları, ataları, uşaqları bu xəstəlikdən həyatını itirir. Ucuz, asan tapılan və həqiqətən sağaldan bir vasitənin bu qədər geniş və rəqabətli icmadan, üstəlik onu öz ailəsi üçün istifadə etmək istəyən insanlardan gizlədilməsi təşkilati baxımdan mümkünsüzə yaxındır.
Tarix burada başqa nümunə də verir: COVID-19 pandemiyasında hidroksixloroxin də oxşar “gizlədilən möcüzə” hekayəsi ilə yüksəlmiş, sonra böyük randomizə tədqiqatlarda fayda vermədiyi göstərilmişdi. Hekayənin şablonu hər dəfə eynidir, yalnız molekulun adı dəyişir.
Xərçəng diaqnozu insan həyatının ən böyük qeyri-müəyyənlik anlarından biridir. Belə anda “ucuz, təbii və gizlədilən” olduğu deyilən həllə yönəlmək zəiflik deyil, son dərəcə insani reaksiyadır. Problem xəstədə deyil, bu reaksiyanı qidalandıran mexanizmdədir.
Florida Universiteti tədqiqatçılarının Journal of Cancer Educationjurnalında yayımlanan tədqiqatına görə, yeni xərçəng diaqnozu almış xəstələrin 93%-i ən az bir növ müalicə yanlış məlumatına məruz qalır. Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticəsi budur: xəstələrin çoxu bu məlumatı axtarmayıb. Alqoritmlər diaqnozu sezər, ətrafdakı insanlar eşidər və məzmun xəstəyə öz-özünə axmağa başlayar. Yəni bu, “maraq” deyil, məruzqalma problemidir.
Bu məruzqalmanın qiyməti konkretdir: standart müalicənin gecikdirilməsi və ya rədd edilməsi. Onkologiyada gecikmə çox vaxt geri qaytarılmayan itkidir.
“Onsuz da zərəri yoxdur, sınamaqdan heç nə olmaz” fikri bu məsələdə ən təhlükəli yanılmadır. İvermektin qaraciyərdə dərmanların parçalanmasına cavabdeh CYP3A4 ferment sistemi və hüceyrə membranındakı P-qlikoprotein daşıyıcısı ilə qarşılıqlı təsirə girə bilər. Onkologiyada istifadə edilən dərmanların böyük hissəsi də eyni yollarla işlənir.
| Müalicə qrupu | Mümkün qarşılıqlı təsir | Klinik nəticə riski |
|---|---|---|
| Kimyaterapiyalar (məsələn, taksanlar, vinka alkaloidləri) | CYP3A4 və P-qlikoprotein vasitəsilə metabolizmin ləngiməsi | Dərmanın bədəndə gözləniləndən yüksək səviyyədə qalması; qan göstəricilərinin ciddi azalması, sinir zədəsi və infeksiya riskinin artması |
| Hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlar (bir çoxu CYP3A4 ilə işlənir) | Qandakı səviyyənin proqnozlaşdırılmaz artması və ya azalması | Toksikliyin artması və ya tam əksinə, müalicənin təsirsiz qalması |
| Qan durulducular (məsələn, varfarin) | Metabolik rəqabət | Laxtalanma tarazlığının pozulması; ciddi qanaxma riski |
| Ümumi | Qaraciyər yükünün artması | Qaraciyər göstəricilərinin pozulması səbəbindən əsas xərçəng müalicəsinin təxirə salınması və ya dayandırılması |
Buradakı ən gizli risk çox vaxt ağla gəlməyəndir: xəstənin qarşılıqlı təsirdən zərər görməsi deyil, yaranan yan təsirlər ucbatından həqiqətən işləyən müalicəyə fasilə vermək məcburiyyətidir. Mövzunu daha geniş araşdırdığımız alternativ məhsulların riskləri barədə yazımıza da baxa bilərsiniz.
- Bu yazı ivermektinin xərçəng araşdırmalarında öyrənilməsinə qarşı deyil. Əksinə, bu tədqiqatlar əsaslıdır və davam edir. Qarşı çıxılan məsələ sübut olunmamış istifadənin müalicə kimi təqdim edilməsidir.
- Laboratoriya və heyvan məlumatları xəstə müalicəsi deyil. Onkologiya tarixi Petri qabında təsirli görünüb insanda fayda verməyən yüzlərlə molekulla doludur.
- Bəzi tədqiqatçılar əksini müdafiə edir. Əldə edilə bilən konsentrasiyalarda təsir ola biləcəyini irəli sürən nəşrlər də var; ancaq farmakokinetik təhlillərin və çöküntü nəticəsinin çəkisi bu iddianı zəiflədir. Müzakirə açıqdır, nəticəni isə randomizə tədqiqatlar müəyyən edəcək.
- Davam edən klinik tədqiqatlar hələ tamamlanmayıb. Nəticələr müsbət olarsa, bu yazı yenilənəcək; elmin təbiəti budur.
- Heç bir dərman həkimin xəbəri olmadan istifadə edilməməlidir. Bu yazı heç bir dərmanın başlanmasını, dayandırılmasını və ya dəyişdirilməsini tövsiyə etmir.
Əvvəlcə bunu demək istəyirik: axtarışda olmağınız yanlış deyil. Sevdiyiniz biri üçün hər daşı qaldırmaq istəmək sevginin ən təbii ifadəsidir. Heç kim sizə “niyə araşdırdınız?” deməməlidir. Ancaq axtarışın istiqamətini müəyyən edərkən bir neçə sual sizi həm ümiddən, həm də zərərdən qoruya bilər.
Müalicə iddiası ilə qarşılaşdıqda bunları soruşun: Bu nəticə insanlarda, yoxsa hüceyrə kulturasında/siçanlarda alınıb? Müqayisə qrupu olubmu? Neçə xəstə? Hansı jurnalda yayımlanıb? İddia edən şəxs bundan maddi qazanc əldə edirmi? Bu beş sual informasiya çirkliliyinin böyük hissəsini süzgəcdən keçirir.
Ən vacibi: eşitdiyiniz hər şeyi onkoloqunuzla paylaşın. İstifadə etdiyiniz və ya etməyi düşündüyünüz bitki məhsulları, əlavələr və reseptsiz dərmanlar da daxil olmaqla. Mühakimə olunmaqdan çəkinməyin; yaxşı həkim bunu günah deyil, sizə kömək etmək fürsəti kimi görür. Komandanız nə istifadə etdiyinizi bilmirsə, sizi qarşılıqlı təsirlərdən qoruya bilməz. Standart müalicənizi pozmadan etibarlı mənbələrdən məlumat almaq üçün həkiminizdən istiqamət istəmək də həmişə haqqınızdır.
İvermektinin qolf meydançasının kənarında başlayan və milyonlarla insanı korluqdan xilas edən hekayəsi tibb tarixinin ən parlaq səhifələrindəndir. Bu kəşf hörmətə layiqdir. Ancaq parazitlərə qarşı Nobel mükafatlı qələbəni sübut olunmamış xərçəng iddiasının arxasında gizlənəcək nişan kimi istifadə etmək həm həmin kəşfə, həm də ən həssas anındakı xəstələrə haqsızlıqdır.
Onkologiya bu gün həqiqətən inqilabi dövr yaşayır: hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlar, immunoterapiyalar, şişin genetik xəritəsinə uyğun fərdiləşdirilmiş müalicələr. Bu irəliləyişlər yavaş görünə bilər, çünki hər biri ciddi sübut prosesindən keçməlidir. Amma bu yavaşlıq qüsur deyil, qoruma mexanizmidir — sizi işləməyən şeylərə vaxt və ümid sərf etməkdən qoruyan mexanizm.
İstiqamətimiz sübuta əsaslanan tibbdir. Ümid həqiqətin əksi deyil; ümid həqiqətin üzərində qurulduqda davam gətirir.
Xərçəng xəstələrinin 93%-i müalicə barədə yanlış məlumata məruz qalır və bu, çox vaxt məlumat axtarmadan baş verir. İvermektin nümunəsi “laboratoriya nəticəsi ≠ müalicə” prinsipini öyrətmək üçün ideal haldır: iddianın arxasında real məlumat var, amma həmin məlumat xəstələrin müalicəsinə çevrilmir.
İvermektin parazit infeksiyalarında qeyri-adi dərəcədə təsirli və təhlükəsiz dərmandır (2015 Nobel). Hüceyrə kulturlarında PAK1 və Wnt/β-katenin kimi yollarla antiproliferativ təsirlər bildirilib. Amma bu təsirlər üçün lazım olan konsentrasiya (2–10 µM) insanda əldə edilən səviyyədən (~0.05 µM) təxminən 100 qat yüksəkdir və dərmanın suda həllolma həddini aşır. 2022-ci il tədqiqatı hüceyrələri məhv edən təsirin süzmə ilə yox olduğunu, yəni həll olmuş dərmandan deyil, bərk hissəciklərdən qaynaqlandığını göstərib.
İvermektinin xərçəngdə hər hansı klinik faydası olub-olmadığı bilinmir: faza 3 randomizə məlumat yoxdur, heç bir tənzimləyici qurumun təsdiqi yoxdur. Davam edən erkən faza tədqiqatları tamamlanmayıb. Bəzi müəlliflərin “əldə edilə bilən konsentrasiyalarda təsir” iddiası mübahisəlidir və təsdiqlənməyib.
Həkimlər xəstənin yanlış məlumata məruz qaldığını fərz edərək yanaşmalı və istifadə edilən bütün məhsulları açıq suallarla, mühakiməsiz dillə soruşmalıdır. CYP3A4/P-qlikoprotein qarşılıqlı təsirləri səbəbindən kimyaterapiya və ağıllı dərmanlarla eyni vaxtda istifadə ciddi risk daşıyır. Ən böyük zərər çox vaxt birbaşa toksiklik deyil, təsirli müalicənin gecikməsi və ya dayandırılmasıdır.
Davam edən erkən faza tədqiqatları nə göstərəcək? İvermektinin immunomodulyator təsirləri əldə edilə bilən konsentrasiyalarda əhəmiyyətlidirmi? Yanlış məlumata məruzqalmanı azaltmaq üçün “informasiya resepti” kimi yanaşmalar işləyirmi? Onkoloqlar bu söhbətləri xəstəni itirmədən necə aparmalıdır?
- Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatı 2015 — rəsmi əsaslandırma: yumru qurd parazitlərinin yaratdığı infeksiyalara qarşı yeni müalicənin hazırlanması (Satoshi Ōmura, William C. Campbell). nobelprize.org.
- Bin Qabbus M, Hunt KS, Dynka J, Woodworth CD, Sur S, Samways DSK. Ivermectin-induced cell death of cervical cancer cells in vitro a consequence of precipitate formation in culture media. Toxicology and Applied Pharmacology. 2022;449:116073. doi:10.1016/j.taap.2022.116073.
- Schmith VD, Zhou JJ, Lohmer LRL. The approved dose of ivermectin alone is not the ideal dose for the treatment of COVID-19. Clinical Pharmacology & Therapeutics. 2020;108(4):762–765. (Əldə edilən plazma konsentrasiyaları və zülala bağlanma.)
- Guzzo CA, Furtek CI, et al. Safety, tolerability, and pharmacokinetics of escalating high doses of ivermectin in healthy adult subjects. Journal of Clinical Pharmacology. 2002;42(10):1122–1133.
- Parker ND, Johnson SB, King AJ, et al. Assessing cancer patients' exposure to treatment misinformation. Journal of Cancer Education. 2025. doi:10.1007/s13187-025-02712-0.
- Patel Y, Chawla J, Parmar MS. Ivermectin in cancer treatment: should healthcare providers caution or explore its therapeutic potential? Current Oncology Reports. 2025;27(9):1070–1079.
- ClinicalTrials.gov: NCT05318469 — metastatik üçlü neqativ süd vəzi xərçəngində ivermektin və immunoterapiya kombinasiyası (davam edir). clinicaltrials.gov.
- Əlaqəli oxu (drozdogan.com): İvermektin və xərçəng: Laboratoriyadakı qığılcım niyə müalicəyə çevrilmir? · Xərçəng müalicəsində alternativ məhsullar niyə təhlükəlidir? · Hidroksixloroxin müzakirəsinin anatomiyası · Fitoterapiya: xəyal, yoxsa həqiqət? · Xərçəng dərmanlarının növləri.
Redaktor qeydi: Bu məzmun yalnız ümumi məlumat üçündür; tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Təqdim edilən bütün məlumatlar ilkin mənbələrdən yoxlanılaraq və birbaşa sitat verilmədən çatdırılıb. İvermektinin xərçəng müalicəsində təsirli olduğuna dair faza 3 randomizə sübut yoxdur və heç bir tənzimləyici qurum (FDA, EMA, TİTCK) onu xərçəng göstərişi üçün təsdiqləməyib. Təqdim edilən laboratoriya və heyvan məlumatları xəstə müalicəsi demək deyil; belə məlumatlar əlaqə və ehtimal göstərir, klinik faydanı sübut etmir. Dərman konsentrasiyalarının müqayisələri yayımlanmış farmakokinetik təhlillərə əsaslanır. Mövzu elmi baxımdan mübahisəlidir; əldə edilə bilən konsentrasiyalarda təsir ola biləcəyini müdafiə edən nəşrlər də var və davam edən erkən faza klinik tədqiqatları hələ tamamlanmayıb. Nəticələr yayımlandıqda bu məzmun yenilənəcək. İvermektinin xərçəng müalicələri ilə birlikdə istifadəsi ciddi dərman qarşılıqlı təsiri riski daşıyır və təsirli müalicənin gecikməsinə səbəb ola bilər. Bu yazı heç bir dərmanın başlanmasını, dayandırılmasını və ya dəyişdirilməsini tövsiyə etmir; istifadə etdiyiniz bütün məhsulları mütləq onkoloji komandanızla paylaşın. Sağlamlığınızla bağlı hər qərar üçün sizi tanıyan həkimlə məsləhətləşin.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.