Stress və anksiyete xərçəngə səbəb olurmu?

Cəmiyyətdə tez-tez "Kədərdən xərçəng oldu" və ya "Stressdən xərçəngə tutuldu" kimi sözlər eşidirik. Bir çox insan güclü stress, narahatlıq (anksiyete) və ya dərin kədər yaşamağın xərçəngə səbəb ola biləcəyindən qorxur. Bəs bu nə dərəcədə doğrudur? Stress və anksiyete həqiqətən xərçəng yaradır, yoxsa bu, bir mifdir?

Alimlər stresslə xərçəng arasındakı əlaqəni anlamaq üçün çoxsaylı tədqiqatlar aparıblar. Əldə edilən nəticələr stress və anksiyetenin birbaşa xərçəngə səbəb olduğunu göstərən güclü sübut olmadığını ortaya qoyur. Yəni "stress üzündən xərçəng oldu" deyə biləcəyimiz qəti məlumat yoxdur. Bu da stressin xərçəng baxımından təkbaşına müəyyənedici amil olmadığı deməkdir. Lakin stressin orqanizmə dolayı təsirləri ümumi sağlamlığımıza mənfi təsir göstərə və mövcud xərçəng prosesini çətinləşdirə bilər. İndi stress və narahatlığın xərçənglə əlaqəsinə dair faktlara daha yaxından baxaq.

Stress və anksiyete nədir?

Stress orqanizmin çətin və ya təhlükəli vəziyyətə verdiyi təbii reaksiyadır. Məsələn, imtahan həyəcanı və ya tıxacda qalmaq qısamüddətli kəskin stress yaradır; hadisə keçdikdə stress adətən yox olur. Stress zamanı orqanizmdə "döyüş və ya qaç" reaksiyası yaranır: ürək döyüntüsü sürətlənir, qan təzyiqi yüksəlir, əzələlər gərilir və beyin həyəcan vəziyyətinə keçir. Qısa müddətdə bu reaksiyalar normaldır və həyati əhəmiyyət daşıyır.

Anksiyete isə gələcəklə bağlı davamlı narahatlıq və gərginlik halıdır. Ortada konkret təhlükə olmasa belə, insan özünü narahat hiss edir. Stress və anksiyete çox vaxt birlikdə xatırlanır, çünki oxşar fiziki reaksiyalar yaradırlar; hər ikisində adrenalin, kortizol kimi stress hormonları ifraz olunur. Qısaca, stress müvəqqəti gərginlik, anksiyete isə daha davamlı narahatlıq halıdır. Hər iki halda bədən və zehin adi haldan daha çox yük altında olur.

Stressin orqanizmə təsirləri

Kəskin (qısamüddətli) stress bitdikdə orqanizm normaya qayıdır və adətən qalıcı zədələnmə olmur. Lakin xroniki (uzunmüddətli) stress orqanizmin daim həyəcan vəziyyətində qalmasına səbəb olur. Bu, müxtəlif sağlamlıq problemlərinə zəmin yarada bilər:

• İmmunitetin zəifləməsi: Uzunmüddətli stress immun sisteminin fəaliyyətini azaldaraq orqanizmin xəstəliklərlə mübarizəsini çətinləşdirir.
• Ürək-damar problemləri: Xroniki stress qan təzyiqini daim yüksək saxlayıb hipertoniya riskini artırır; uzun müddətdə infarkt və insult riskini yüksəldə bilər.
• Psixoloji təsirlər: Davamlı stress anksiyete pozuntusu və depressiyanın yaranma riskini artırır. Əsəbilik, diqqəti cəmləməkdə çətinlik və yuxu problemləri tez-tez görülür.
• Həzm problemləri: Həddindən artıq stress mədə ağrısı, xora və iştaha dəyişiklikləri kimi həzm sistemi problemlərinə töhfə verə bilər.
• Həyat tərzində dəyişikliklər: Güclü stress altındakı insanlar siqaret və ya alkoqol istifadəsini artıra, qeyri-sağlam qidalanmaya və ya hərəkətsizliyə meyl edə bilərlər. Bu davranışlar dolayı yolla bir çox xəstəliyin riskini artırır.

Stress xərçəngə səbəb olurmu?

Elmi məlumatlara əsasən, təkcə stressin xərçəng yaratdığına dair sübut aşkar edilməmişdir. Xərçəng genetik meyillilik, ətraf mühit amilləri (məsələn, siqaret, radiasiya, bəzi viruslar) və həyat tərzi kimi çoxsaylı amillərin qarşılıqlı təsiri ilə yaranır. İllər ərzində aparılan genişmiqyaslı tədqiqatlarda xroniki stress yaşayanlarla daha sakit həyat sürənlər arasında xərçəng göstəricilərində nəzərəçarpan fərq aşkar edilməmişdir. Yəni güclü stress yaşamaq təkbaşına insanın xərçəngə tutulma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırmır.

Bəzi təcrübələr güclü stressin şişin inkişafını sürətləndirə biləcəyini irəli sürsə də, insanlarda uzunmüddətli izləmələr bunun praktikada nəzərəçarpan təsiri olmadığını göstərir. Qısaca, hazırkı elmi mövqe stressin təkbaşına xərçəng səbəbi olmadığı istiqamətindədir.

Digər tərəfdən, stress dolayı yolla bəzi riskləri tətikləyə bilər. Məsələn, stress üzündən siqaretə başlayan şəxsin ağciyər xərçəngi riski artır; yaxud kədərini yüngülləşdirmək üçün alkoqol qəbul edən şəxsdə alkoqolla əlaqəli xərçənglərin riski yüksəlir. Burada əsas problem stressin özü deyil, onun gətirdiyi qeyri-sağlam vərdişlərdir. Bundan başqa, xroniki stressin immuniteti zəiflətməsi orqanizmin anormal hüceyrələri məhv etmək qabiliyyətini də azalda bilər; lakin bu təsiri birbaşa ölçmək çətindir.

Anksiyete ilə xərçəngin əlaqəsi

Anksiyete (davamlı narahatlıq halı) də təkbaşına xərçəng səbəbi sayılmır. Tədqiqatlarda çox narahat olan şəxslərdə xərçəngin görülmə tezliyinin ümumi əhalidən fərqlənmədiyi aşkar edilmişdir. Yəni narahat xarakterli olmaq təkbaşına insanı xərçəngə meyilli etmir.

Bununla belə, anksiyete ciddi qəbul edilməli problemdir. Xüsusilə xərçəng diaqnozu almış şəxslərdə güclü narahatlıq və qorxu yaşanması çox normaldır; lakin bu halda anksiyete xəstəliyin səbəbi deyil, nəticəsidir. Vacib olan bu narahatlığın peşəkar dəstək və stressin idarə olunması ilə nəzarətə alınmasıdır.

Xərçəng psixologiyası və stress

Xərçəng diaqnozu almaq özü güclü stress mənbəyidir. Bu psixoloji yük xəstənin müalicəyə riayətinə və həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn, həddindən artıq narahat xəstə dərman qəbulunu poza, yuxu və iştaha problemləri yaşaya bilər. Güclü stress altındakı orqanizmdə sağalma da çətinləşə bilər.

Bu prosesdə psixoloji dəstək almaq stress və anksiyeteni idarə etmək baxımından çox dəyərlidir. Psixo-onkologiya mütəxəssisləri xərçəng xəstələrinə emosional dəstək verə bilərlər. Lazım olduqda terapiya ilə xəstənin narahatlığı azaldıla bilər. Bundan başqa, rahatlama məşqləri, hobbi seçmək, sevdikləri ilə vaxt keçirmək kimi fəaliyyətlər də xəstənin stressini yüngülləşdirməyə kömək edir. Xəstələrin keçmişdə yaşadıqları kədərə görə özlərini günahlandırmamaları da vacibdir; stressin təkbaşına xərçəng səbəbi olmadığını bilmək lazımsız günahkarlıq hissinin qarşısını alır. Unutmaq olmaz ki, ruh yüksəkliyini və sakitliyi qorumaq müalicədə xəstəyə güc verir.

Stress və narahatlığın öhdəsindən gəlmə yolları

Gündəlik həyatda stressi azaltmaq həm ümumi sağlamlıq, həm də xəstəliklərdən qorunmaq üçün faydalıdır. Stress və anksiyetenin öhdəsindən gəlmək üçün bəzi tövsiyələr:

• Müntəzəm fiziki məşq edin: Fiziki fəaliyyət stress hormonlarını azaldır və endorfin (xoşbəxtlik hormonu) ifrazını artırır.
• Rahatlama üsullarını sınayın: Dərin nəfəs məşqləri, meditasiya və ya yoqa kimi üsullar zehninizi sakitləşdirib narahatlığı azalda bilər.
• Yuxu rejiminə diqqət edin: Keyfiyyətli yuxu orqanizmin stressə dözümlülüyünü artırır. Hər gecə kifayət qədər (7-8 saat) yatmağa çalışın.
• Sosial dəstək alın: Hisslərinizi güvəndiyiniz insanlarla bölüşün. Ailə, dostlar və ya dəstək qrupları ilə danışmaq rahatlıq verir. Lazım olduqda mütəxəssisdən kömək almaqdan çəkinməyin.
• Sağlam vərdişlər qazanın: Balanslı qidalanın, siqaretdən və həddindən artıq alkoqoldan uzaq durun. Sevdiyiniz hobbilərə vaxt ayırmaq da zehninizi müsbət şəkildə məşğul edərək stressi azaldır.

Nəticə

Elmi məlumatlara görə, stress və ya anksiyete təkbaşına xərçəngə səbəb olmur. Xərçəngin yaranmasında əsas müəyyənedici amillər genetik meyillilik, ətraf mühit amilləri və həyat tərzi vərdişləridir. Stress və kədər kimi amillər sağlamlığa yalnız dolayı yolla təsir göstərə bilər.

Tamamilə stressiz həyat mümkün olmasa da, stressin öhdəsindən gəlməyi öyrənmək əlimizdədir. Xüsusilə ciddi xəstəliklə mübarizə apararkən psixoloji dəstək almaq və nəzarət edə bildiyimiz məsələlərə diqqət yönəltmək (məsələn, siqareti tərgitmək, sağlam qidalanmaq, müalicəyə riayət etmək) çox vacibdir. Beləliklə, həm ruhi, həm də fiziki sağlamlığımızı qoruyub xəstəliklərə qarşı daha dözümlü ola bilərik.

Tez-tez verilən suallar

Stress həqiqətən xərçəngə səbəb olurmu?
Xeyr. Elmi tədqiqatlar stressin birbaşa xərçəng yaratdığını sübut etməmişdir. Stress təkbaşına kanserogen amil sayılmır.

Kədər və ya depressiya xərçəng yaradırmı?
Xeyr. Çox kədərlənməyin xərçəngə səbəb olacağına dair sübut yoxdur. Depressiyada olmaq da təkbaşına xərçəng riskini artırmır.

Stress hansı xəstəliklərə səbəb ola bilər?
Xroniki stress infarkt, yüksək qan təzyiqi, insult, mədə xorası, yuxu pozğunluqları və anksiyete kimi problemlərə zəmin yarada bilər.

Stress mövcud xərçəngi ağırlaşdırırmı?
Stressin mövcud şişi birbaşa böyütdüyünə dair sübut yoxdur. Lakin həddindən artıq stress xərçəng xəstələrinin həyat keyfiyyətini aşağı salaraq müalicə prosesini çətinləşdirə bilər. Buna görə xərçənglə mübarizə aparan şəxslərə mümkün qədər stressdən uzaq durmaq tövsiyə olunur.