Tarixin ilk xərçəng autopsiyası: Antonio Benivieni və bədənin içindəki GİZLİ SƏBƏBLƏR
Bu məqalədə
43-cü gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
“Niyə öldü?” sualı tibbin nəzəriyyədən gerçəkliyə atdığı ən cəsarətli addım idi. Bir cərrahın neştəri xərçəngi bədəndə dolaşan uğursuz kölgə olmaqdan çıxarıb əllə tutulan maddəyə çevirdi.
İntibahın qəlbində, 15-ci əsr Florensiyasında tibb dünyası böyük çaşqınlıq içində idi. Bir tərəfdə Makiavelli və Leonardo da Vinçi kimi dahilər dünyanı yenidən müəyyənləşdirərkən, digər tərəfdə həkimlər hələ də xəstəlikləri ulduzların mövqeyi və ya görünməz bədən mayelərinin (xıltların) tarazsızlığı ilə izah edirdilər.
Lakin Antonio Benivieni (1443-1502) adlı həkim bu mücərrəd cavablarla barışmaqdan imtina etdi. O, yalnız yaşayanları müalicə etməklə kifayətlənmir, həyatını itirənlərin niyə öldüyünü, bədənin içində nələrin səhv getdiyini şəxsən görmək istəyirdi.
Tibbin istiqamətini dəyişən ehtiras: niyə öldü?
Qədim dövrlərdən bəri xəstə öləndə “qismət” deyib keçirdilər. Benivieni isə tibb tarixində az rast gəlinən nəzakət və qətiyyətlə həyatını itirən xəstələrinin ailələrindən icazə istəyərək onlara autopsiya etməyə başladı. Məqsədi yalnız orqanları tanımaq deyil, tibbin səssiz fəryadını, yəni patologiyanı (xəstəliyin səbəbini) tapmaq idi. Bu yanaşma onu “Patoloji anatomiyanın atası” edəcəkdi.
Benivieninin izlədiyi, daim qusan, qarnında şiddətli ağrılar çəkən və gündən-günə arıqlayıb “əriyən” xəstəsi vardı. Dövrün həkimləri bu vəziyyəti “mədədə pis ödün qıcıqlandırması” adlandırır, müalicəvi otlar tövsiyə edirdilər. Lakin bütün səylərə baxmayaraq xəstə aclıqdan əriyərək həyatını itirdi.
Mücərrəd yanılsamalardan konkret gerçəkliklərə: daşlaşan mədə
Benivieni bu amansız itkinin arxasındakı gerçəyi tapmaq üçün bədəni araşdıranda gördüyü mənzərə onkologiya tarixini dəyişdirdi. Mədəyə çatanda “Qara Öd” adlı maye deyil, mədənin çıxışını (piloru) tam bağlayan, toxunanda daş kimi sərt olan yad kütlə tapdı.
Müasir tibbdə Linitis Plastica və ya irəliləmiş mədə xərçəngi kimi tanıdığımız bu vəziyyəti Benivieni tarixdə ilk dəfə yaşayan xəstənin simptomlarını (qusma, kaxeksiya) ölümdən sonrakı fiziki tapıntı ilə uyğunlaşdıraraq sübut etmiş oldu. Xərçəng artıq kölgə deyildi; mədəni zəbt edən və qidanın keçməsinə mane olan fiziki əngəl idi.
Gizli səbəblər haqqında: dünyanı dəyişən əlli dörd səhifə
Benivieni bu inqilabi müşahidələrini sağlığında yayımlaya bilmədi. 1502-ci ildə ölümündən sonra qardaşı qeydlərini topladı və 1507-ci ildə De abditis nonnullis ac mirandis morborum et sanationum causis (Xəstəliklərin bəzi gizli və təəccüblü səbəbləri haqqında) adı ilə çap etdirdi.
Cəmi 54 səhifəlik bu kiçik kitabda mədə xərçəngindən öd daşlarına, bağırsaq deşilmələrindən kütlələrin təbiətinə qədər çoxsaylı xəstəlik ilk dəfə “fiziki sübutlarla” təsvir olundu. Bu, tibbin nəzəri nağıl olmaqdan çıxıb toxunula bilən elm sahəsinə çevrilməsinin təsdiqi idi.
Qaranlıqdan işığa: hüceyrənin kəşfinə doğru
Benivieninin neştəri xərçəng tarixində böyük paradiqma dəyişikliyi yaratdı. Artıq xəstəliklər göylərdə və ya metafizik mayelərdə deyil, toxumaların, hüceyrələrin və orqanların dərinliyində axtarılmağa başlanacaqdı. Bu işıq bizi mikroskopun ixtirasına və müasir patologiyaya aparacaqdı.
Şəfa tanımaqla və səbəbi bilməklə başlayır
Benivieni bizə bugünkü onkoloji təcrübəmizin ən əsas qanununu öyrətdi: “Düzgün müalicə üçün düzgün diaqnoz şərtdir.” Onun 15-ci əsrdə verdiyi “Niyə öldü?” sualı bugünkü “Bu şişin genetikası nədir?” və ya “Hansı molekulyar yol pozulub?” suallarımızın əcdadıdır. Hüceyrənin niyə yoldan çıxdığını anlamaq onu yenidən tarazlığa gətirməyin ilk addımıdır.
Növbəti yazımızda bu kəşf səyahətində daha sarsıdıcı dayanacağa gedəcəyik. Mumiyanın səssizliyində gizlənən yoğun bağırsaq xərçəngini və 500 il sonra açılan genetik şifrəsini kəşf etmək üçün 15-ci əsr Neapoluna, kral I Ferdinandın hüzuruna qonaq olacağıq.
Elmi mənbələr və dərin oxu
- 1. Benivieni, A. (1507). De Abditis nonnullis ac Mirandis Morborum et Sanationum Causis. Florensiya.
- 2. Hajdu, S. I. (2010). A Note from History: The First Printed Case Reports of Cancer. Cancer Journal.
- 3. Faguet, G. B. (2015). A Brief History of Cancer: Milestones of Knowledge. International Journal of Cancer.
- 4. Thorwald, P. (1931). La vita e l'opera di maestro Antonio Benivieni.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.