Telefonu Niyə Əlimizdən Qoya Bilmirik? Müasir Beynin Səssiz Mübarizəsi

Bu, həqiqətən “telefon asılılığı”dırmı?

Ağıllı telefondan istifadə üçün gündəlik dildə tez-tez “asılılıq” sözü işlədilir. Lakin elmi ədəbiyyatda daha ehtiyatlı ifadəyə üstünlük verilir: problemli ağıllı telefon istifadəsi. Çünki hər intensiv telefon istifadəsi asılılıq deyil. İnsanın işi, təhsili və ya sosial həyatı səbəbindən telefondan tez-tez istifadə etməsi normal ola bilər. Problem istifadəyə nəzarət edə bilməmək, yuxunun, diqqətin, əhvali-ruhiyyənin və sosial münasibətlərin pozulmasıdır.

Beyin ən çox qeyri-müəyyən mükafata reaksiya verir

Telefonu bu qədər cəlbedici edən səbəblərdən biri hər yoxladığımızda nə ilə qarşılaşacağımızı bilməməyimizdir. Bəzən vacib mesaj var, bəzən bəyənmə gəlib, bəzən isə heç nə yoxdur. Bu qeyri-müəyyənlik beynin mükafatla öyrənmə sistemləri üçün güclü stimuldur.

Neyroelmdə dopamin sistemi yalnız “həzz kimyəvisi” kimi qəbul edilmir. Dopamin daha çox gözlənti, öyrənmə, motivasiya və mükafatın proqnozlaşdırılması ilə əlaqəlidir. Wolfram Schultz və həmkarlarının mükafat proqnozu xətası modeli beynin gözlənilən və reallaşan mükafat arasındakı fərqə həssas olduğunu göstərib. Yəni beyin yalnız mükafata deyil, mükafat ehtimalına da reaksiya verir.

Bildiriş səsi kiçik, təsiri böyük ola bilər

Bildiriş səsi, ekran işığı və ya titrəmə yalnız texniki xəbərdarlıq deyil. Zamanla beyin üçün məna qazanır: “Kimsə mənə yazmış ola bilər”, “vacib bir şey olmuş ola bilər”, “bir fürsəti qaçırmış ola bilərəm”. Buna görə bildirişlər təkcə diqqəti çəkmir, gözlənti də yaradır.

Bu dövrənin ən diqqətçəkən tərəfi həmişə real mükafat tələb etməməsidir. Bəzən heç nə çıxmasa belə, insan telefonu yenidən yoxlayır. Çünki beyin artıq yalnız mükafata deyil, mükafat ehtimalına da bağlanıb.

Telefon zəng çalmayıb, amma çalmış kimi hiss etmisinizmi?

Bir çox insan telefon cibində olmayanda belə titrəmə hiss etdiyini və ya telefon zəng çalmadığı halda çalmış kimi qəbul etdiyini deyir. Bu vəziyyət ədəbiyyatda xəyali titrəmə sindromu və ya xəyali zəng adlanır. Adətən ciddi xəstəliyin əlaməti deyil, lakin beynin telefon siqnallarına nə qədər həssaslaşa biləcəyini göstərən maraqlı müasir həyat fenomenidir.

Bu fenomeni maraqlı edən budur: beyin daim gözlənilən stimulu bəzən həqiqətən gəlməmiş də qavraya bilər. Yəni telefon artıq yalnız xarici dünyadan gələn siqnal deyil, zehnin gözlənti sisteminin bir hissəsinə çevrilib.

Telefon diqqəti yalnız bölmür, onun dərinləşməsini də çətinləşdirə bilər

Telefon istifadəsi zamanı beynimiz tez-tez tapşırıq dəyişir: mesaj, xəbər, video, e-poçt, sosial media, yenidən mesaj. Bu sürətli keçidlər insanda “çox iş görürəm” hissi yaratsa da, dərin diqqət üçün lazım olan davamlılığı poza bilər.

Buna görə telefon yalnız vaxtı almır, zehnin dərinləşmə qabiliyyətini də azalda bilər. İnsan işləmək istəyəndə belə əli telefona gedir; çünki beyin sürətli mükafat verən qısa dövrələrə alışıb.

Telefon günün sonunda da beyni aktiv saxlayır

Problemli ağıllı telefon istifadəsi ilə pis yuxu keyfiyyəti arasında güclü əlaqələr bildirilib. Sistematik icmallar və meta-analizlər problemli telefon istifadəsinin pis yuxu, depressiya və narahatlıqla əlaqəli olduğunu göstərir. Bu əlaqənin bir neçə mümkün səbəbi var: ekran işığı, emosional oyanıqlıq, zaman duyğusunun itməsi, yataqda keçirilən vaxtın uzanması və yuxu saatının gecikməsi.

“Nəyisə qaçırırammı?” hissi telefonun təsirini gücləndirir

Telefonu yoxlamaq həmişə həzz axtarışı deyil, bəzən narahatlığı azaltma davranışıdır. İnsan telefonu yoxlayanda qısa müddət rahatlayır: mesaj yoxdursa “yaxşı”, mesaj varsa “qaçırmadım” deyir. Lakin bu rahatlama qısa çəkir və dövrə yenidən başlayır.

Bu vəziyyət xüsusilə FOMO , yəni “fear of missing out” — nəyisə qaçırma qorxusu anlayışı ilə əlaqəlidir. Sosial çevrədə baş verənləri qaçırmaq, xəbərsiz qalmaq, gec cavab vermək və ya sosial olaraq kənarda qalmaq qorxusu telefonu yoxlamanı artıra bilər.

Rəqəmsal stimullaşma yuxu və stress biologiyası vasitəsilə sağlamlığa təsir edə bilər

Telefon istifadəsini birbaşa “xərçəng yaradır” kimi təqdim etmək elmi baxımdan düzgün deyil. Lakin problemli istifadə yuxunun pozulması, hərəkətsizlik, stressin artması, gecə işığına məruzqalma, depressiya və narahatlıq əlamətləri vasitəsilə ümumi sağlamlığa təsir edə bilər. Onkologiya baxımından xüsusilə yuxu, sirkadiyal ritm və xroniki stress biologiyası vacibdir.

Xərçəng xəstələrində və ya xərçəng müalicəsindən sonrakı dövrdə telefon istifadəsinin başqa bir tərəfi də var: daim əlamət axtarmaq, test nəticəsi gözləmək, sağlamlıq forumlarında uzun müddət qalmaq və pis ssenarilər oxumaq narahatlığı artıra bilər. Bu, əvvəllər “kiberxondriya” kimi təsvir olunan rəqəmsal sağlamlıq narahatlığı dövrəsinə bənzəyir.

Telefonu buraxmaq deyil, dövrəni qırmaq

Ağıllı telefonlar həyatın əvəzolunmaz alətlərinə çevrilib. Buna görə real məqsəd “telefonu tamamilə buraxmaq” deyil. Əsas məqsəd telefonun diqqəti, yuxunu və əhvali-ruhiyyəni idarə etməsinə imkan verməməkdir.

Bu yazı tibbi məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Telefon istifadəsi təkbaşına psixiatrik xəstəlik və ya asılılıq demək deyil. Lakin istifadə yuxunu, diqqəti, əhvali-ruhiyyəni, fəaliyyət qabiliyyətini və sosial münasibətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə pozursa, peşəkar dəstək almaq uyğun ola bilər. Xərçəng xəstələrində və ya sağlamlıq narahatlığı yüksək olan insanlarda gecə boyu əlamət axtarmaq, forumlarda pis ssenarilər oxumaq və sosial media təcrübələrinə əsasən müalicə qərarı vermək narahatlığı artıra bilər; sağlamlıq məlumatları müalicə komandası ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.