TSH (qalxanabənzər vəzi stimullaşdıran hormon) qalxanabənzər vəzin nə qədər işləməli olduğunu müəyyən edən “əmr hormonu”dur. Beyindəki hipofiz vəzindən ifraz olunur və qalxanabənzər vəzi hormonlarının (T3 və T4) istehsalını yönləndirir. Bu hormonlar metabolizmin sürətinə, çəki tarazlığına, ürək ritminə, temperatur tarazlığına, bağırsaq hərəkətlərinə və əhvali-ruhiyyəyə birbaşa təsir edir.

Xərçəng pasiyentlərində yorğunluq, çəki artımı və ya itkisi, ürəkdöyünmə, yuxu pozuntusu, qəbizlik və ya ishal kimi şikayətlər tez-tez müşahidə olunur və çox vaxt “xərçəngin özünə” və ya “kimyaterapiyaya” bağlanır. Halbuki bu şikayətlərin mühüm bir hissəsinin əsasında qalxanabənzər vəzin funksiya pozuntuları dayana bilər və bunu ilk göstərən test adətən TSH olur.

Xüsusilə hazırda tez-tez istifadə etdiyimiz immunoterapiyalar, bəzi tirozin kinaza inhibitorları (TKI-lər) və baş-boyun/mediastinum radioterapiyaları qalxanabənzər vəziyə təsir edə bilər. Bundan başqa, qalxanabənzər vəzi və ya hipofiz əməliyyatı, radioyod müalicələri və bəzi köhnə immunomodulyatorlar da TSH-ni və qalxanabənzər vəzi funksiyası testlərini qalıcı şəkildə dəyişə bilər.

TSH fiziologiyası və əsas anlayışlar

TSH (thyroid stimulating hormone – qalxanabənzər vəzi stimullaşdıran hormon) hipofizin ön payından ifraz olunan və qalxanabənzər vəzin T4 (tiroksin) və T3 (triyodtironin) istehsalını idarə edən əsas tənzimləyici hormondur. Hipotalamus–hipofiz–qalxanabənzər vəzi oxu mənfi əks-əlaqə prinsipi ilə işləyir:

Sərbəst T4/T3 azaldıqda → hipofiz TSH istehsalını artırır.
Sərbəst T4/T3 yüksəldikdə → TSH istehsalı basqılanır.

Praktik məqam: TSH əksər hallarda qalxanabənzər vəzin funksiya pozuntusunu sərbəst T4-dən daha erkən göstərən yüksək həssaslıqlı testdir. Lakin mərkəzi (hipofizar/hipotalamik) xəstəlik şübhəsi olduqda təkcə TSH kifayət deyil; mütləq fT4 ilə birlikdə şərh edilməlidir.

Laboratoriyadan asılı olaraq dəyişsə də, yetkinlər üçün tez-tez istifadə olunan referens interval təxminən 0,4–4,0 mIU/L-dir. Hamiləlik, ahıl yaş və ciddi sistemli xəstəliklər bu intervalın şərhinə təsir edə bilər.

Yüksək TSH dəyərləri – Hipotireoza meyil

TSH yüksəkliyi çox vaxt qalxanabənzər vəzin yetərsiz işləməsini (birincili hipotireoz) əks etdirir. Hipofiz qan dövranında T4/T3 azalmasını kompensasiya etmək üçün daha çox TSH ifraz edir.

TSH yüksək + fT4 aşağı → Aşkar hipotireoz
TSH yüksək + fT4 normal → Subklinik hipotireoz

Tez-tez rast gəlinən səbəblər Hashimoto tiroiditi, yod çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzi əməliyyatı, radioyod müalicəsi və bəzi dərmanlardır. Xərçəng pasiyentlərində xüsusilə hədəfə yönəlmiş müalicələr, interferon kimi köhnə immunomodulyatorlar və radioterapiyadan sonra vəzin zədələnməsi TSH yüksəkliyinə səbəb ola bilər.

Onkoloji təcrübə üçün xəbərdarlıq: Tək bir TSH dəyərinə əsaslanaraq qalıcı diaqnoz qoymaqdan çəkinmək lazımdır; xüsusilə xərçəng pasiyentlərində yanaşı ciddi xəstəlik, steroid istifadəsi, radiokontrast maddəyə məruzqalma və kəskin faza cavabı qalxanabənzər vəzi testlərini müvəqqəti poza bilər.

Aşağı TSH dəyərləri – Hipertireoza meyil və digər səbəblər

Aşağı TSH adətən qalxanabənzər vəzi hormonlarının artıqlığının (hipertireoz/tireotoksikoz) əlamətidir. Lakin intensiv terapiya, ağır sistemli xəstəlik və hipofiz çatışmazlığı kimi hallarda da aşağı TSH müşahidə oluna bilər.

TSH aşağı + fT4/fT3 yüksək → Birincili hipertireoz
TSH aşağı + fT4/fT3 normal → Subklinik hipertireoz və ya qeyri-tiroid xəstəlik

Xərçəng pasiyentlərində immunoterapiyaya bağlı destruktiv tiroidit, TKI ilə əlaqəli erkən faza dəyişiklikləri, radioterapiyaya ikincili tiroidit və ya yanlış/həddindən artıq L-tiroksin əvəzedici müalicəsi TSH azalmasına səbəb ola bilər.

Xərçəng pasiyentlərində TSH-nin klinik əhəmiyyəti

Xərçəng pasiyentlərində qalxanabənzər vəzin funksiya pozuntuları həm birincili qalxanabənzər vəzi xəstəliyinə, həm də onkoloji müalicələrə bağlı ikincili təsirlənməyə görə tez-tez müşahidə olunur. Xüsusilə immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları (PD-1, PD-L1, CTLA-4), tirozin kinaza inhibitorları (TKI-lər), baş-boyun və mediastinum radioterapiyası, qalxanabənzər vəzi/hipofiz əməliyyatı TSH izlənməsini klinik baxımdan çox vacib edir.

Əsas hədəflər:

İmmunoterapiya və TKI ilə əlaqəli qalxanabənzər vəzi disfunksiyasını erkən dövrdə aşkarlamaq,
Baş-boyun radioterapiyası və ya qalxanabənzər vəzi əməliyyatı keçirmiş pasiyentlərdə gec hipotireozu aşkarlamaq,
Yorğunluq, çəki dəyişikliyi, ürəkdöyünmə, psixiatrik simptomlar kimi qeyri-spesifik şikayətlərin səbəbini aydınlaşdırmaq,
Qalxanabənzər vəzi xərçəngindən sonra TSH supressiyası hədəfini pasiyentin residiv riskinə görə tənzimləmək.

Hansı xərçəng müalicələrində TSH-nin müntəzəm izlənməsi tövsiyə olunur?

Müalicə / Vəziyyət	TSH üçün tövsiyə olunan izləmə tezliyi	Qısa qeyd
İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları (PD-1 / PD-L1 / CTLA-4)	Başlanğıcda TSH + fT4, sonra ilk 6–12 ay 4–6 həftədən bir (və ya hər kursdan əvvəl); daha sonra 3 aydan bir	Qalxanabənzər vəzi irAE-ləri ən çox rast gəlinən endokrin toksiklikdir; tezlik 10–30%-ə, bəzi seriyalarda 40%-ə qədər çata bilər.
VEGFR/çoxhədəfli TKI-lər (xüsusilə sunitinib, sorafenib, pazopanib və s.)	Başlanğıcda TSH + fT4, ilk 6 ay 4–8 həftədən bir; sabit dövrdə 3–6 aydan bir	Hipotireozun rastgəlmə tezliyi seriyalara görə 30–80%-dir; sunitiniblə daha çox bildirilib.
Baş-boyun, mediastinum və ya yuxarı döş qəfəsi radioterapiyası	Müalicədən əvvəl başlanğıc dəyər; RT-dən sonrakı ilk il ərzində 6–12-ci ayda, daha sonra 6–12 aydan bir uzunmüddətli izləmə	Şüalanmaya bağlı hipotireoz illər ərzində yarana bilər; NCCN və baş-boyun xərçəngindən sonrakı həyat üzrə tövsiyələr də bu istiqamətdədir.
Qalxanabənzər vəzi əməliyyatı (total tiroidektomiya) ± radioyod	L-tiroksin dozası tənzimlənərkən 6–8 həftədən bir; sabit dozada ildə ən azı 1 dəfə	TSH hədəfi qalxanabənzər vəzi xərçənginin residiv riskinə görə supressiv/normal intervalda saxlanır.
Hipofiz əməliyyatı / hipofizin radiocərrahiyyəsi	Əməliyyatdan sonrakı erkən dövrdə; sonra 6–12 aydan bir (mərkəzi hipotireoz baxımından fT4 ilə birlikdə)	TSH normal və ya aşağı-normal olsa da, fT4 azalması mərkəzi hipotireozu göstərə bilər.
Kök hüceyrə transplantasiyası, interferon, IL-2 kimi köhnə immunomodulyatorlar	Başlanğıcda və hər il; klinik şübhə varsa, daha tez-tez	Autoimmun tiroidit və gec hipotireoz yarana bilər.

Praktik tövsiyə: İmmunoterapiya və TKI alan bütün pasiyentlərdə başlanğıc TSH + fT4 yoxlanması və müalicə boyunca müntəzəm intervallarla davam etdirilməsi həm simptomların izahında, həm də doza/müalicə dəyişikliklərində böyük asanlıq yaradır.

İmmunoterapiya ilə əlaqəli qalxanabənzər vəzi disfunksiyası və TSH

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları (anti-PD-1, anti-PD-L1, anti-CTLA-4) endokrin yan təsirlər arasında ən çox qalxanabənzər vəzin disfunksiyasına səbəb olur. Qalxanabənzər vəzi toksikliyi keçici tireotoksikoz, ardınca hipotireozla gedən tiroidit şəklində ola bilər.

İzləmə: TSH nə vaxt yoxlanmalıdır?

İmmunoterapiya başlamazdan əvvəl TSH + fT4 (± fT3, anti-TPO) ilə başlanğıc qiymətləndirmə,
İlk 6–12 ay ərzində 4–6 həftədən bir (və ya hər kursdan əvvəl) TSH + fT4,
Uzunmüddətli müalicədə vəziyyəti sabit pasiyentdə 3 aydan bir; müalicə dayandırıldıqdan sonra da ən azı 6–12 ay izləmə tövsiyə olunur.

TSH yüksəkliyi (immunoterapiyadan sonra hipotireoz):

İmmunoterapiyadan sonra TSH yüksəlməsi və fT4 azalması çox vaxt birincili hipotireoz (autoimmun tiroidit) mənzərəsidir. Əksər hallar yüngül–orta ağırlıqdadır və L-tiroksin əvəzedici müalicəsi ilə idarə olunur; immunoterapiya adətən dayandırılmır, yalnız ciddi simptomlarda müvəqqəti fasilə verilir.

TSH azalması (immunoterapiyadan sonra tireotoksikoz):

Müalicənin ilk həftələrində TSH-nin basqılanması və fT4/fT3 yüksəlməsi adətən destruktiv tiroiditə bağlı keçici tireotoksikozdur. Beta-blokator və simptomatik dəstək çox vaxt kifayətdir; antitiroid dərman adətən lazım olmur.

Vacib nüans: İmmunoterapiya zamanı yaranan hipotireoz çox vaxt qalıcıdır və müalicədən sonrakı dövrdə də TSH ilə uzunmüddətli izləmə tələb edir; bu məqam müasir tədqiqatlarda və təlimatlarda xüsusilə vurğulanır.

Tirozin kinaza inhibitorları və TSH-nin izlənməsi

İlk növbədə VEGFR-ni hədəfləyən çoxsaylı tirozin kinaza inhibitorları (sunitinib, sorafenib, pazopanib və s.) xərçəng pasiyentlərində yüksək tezlikdə qalxanabənzər vəzi disfunksiyasına səbəb ola bilər. Müxtəlif seriyalarda sunitiniblə hipotireozun rastgəlmə tezliyi 30–80% arasında bildirilib.

Mümkün mexanizmlər

Qalxanabənzər vəzin damar yatağının azalması və işemik atrofiya,
Tiroid peroksidaza aktivliyinin inhibisiyası,
Yodun tutulmasının və hormon sintezinin pozulması,
Autoimmuniteti tətikləyən təsirlər.

İzləmə tövsiyəsi: TKI başlamazdan əvvəl TSH + fT4, sonra ilk 6 ayda 4–8 həftədən bir, daha sonra 3–6 aydan bir TSH yoxlanması; hipotireoz yaranan hallarda L-tiroksin əvəzedici müalicəsi adətən TKI müalicəsinin davam etdirilməsinə mane olmur.

Bəzi tədqiqatlarda, xüsusilə sunitiniblə yaranan hipotireozun daha yaxşı proqressiyasız sağqalımla əlaqəli ola biləcəyi bildirilib; buna görə hipotireozun olması təkbaşına müalicəni dayandırmaq üçün əsas olmamalı, müntəzəm TSH izləməsi və əvəzedici müalicə ilə idarə edilməlidir.

Baş-boyun radioterapiyası, qalxanabənzər vəzi əməliyyatı və xərçəngdən sonrakı həyatda TSH

Baş-boyun və mediastinum radioterapiyası

Baş-boyun xərçəngləri və ya Hodgkin limfoması kimi xəstəliklərdə tətbiq edilən radioterapiya illər ərzində şüalanmaya bağlı hipotireozun yaranmasına səbəb ola bilər. NCCN və xərçəngdən sonrakı həyat üzrə müxtəlif təlimatlar bu pasiyentlərdə TSH-nin 6–12 aydan bir izlənməsini tövsiyə edir.

Qalxanabənzər vəzi əməliyyatı və/və ya radioyod müalicəsi

Total tiroidektomiya +/– radioyod müalicəsi almış qalxanabənzər vəzi xərçəngi pasiyentlərində TSH L-tiroksin dozasının və hədəf TSH intervalının tənzimlənməsi üçün əsas parametrdir:

Aşağı riskli diferensiasiyalı qalxanabənzər vəzi xərçəngində: adətən TSH 0,5–2 mIU/L intervalında saxlanır.
Yüksək residiv riskində: ilk illərdə TSH 0,1–0,5 mIU/L (hətta daha aşağı) supressiya hədəfi nəzərdən keçirilə bilər.

Risk–fayda tarazlığı: TSH-nin həddindən artıq basqılanması xüsusilə postmenopauza dövründəki qadınlarda osteoporoz və qulaqcıq fibrillyasiyası riskini artırır. Buna görə supressiyanın dərəcəsi pasiyentin yaşına, ürək-damar vəziyyətinə və residiv riskinə görə fərdiləşdirilməlidir.

Xərçəng pasiyentində TSH-nin şərhinə yanaşma

1-ci addım – Klinik konteksti aydınlaşdırın

Hansı xərçəng növü? Hansı mərhələ?
Alınan müalicələr: immunoterapiya, TKI, baş-boyun/mediastinum RT-si, qalxanabənzər vəzi/hipofiz əməliyyatı?
Şikayətlər: yorğunluq, çəki dəyişikliyi, ürəkdöyünmə, istiyə dözümsüzlük, mədə-bağırsaq şikayətləri, depressiv əhvali-ruhiyyə?

2-ci addım – TSH ilə birlikdə mütləq fT4 (və lazım gələrsə, fT3) istəyin

TSH yüksək + fT4 aşağı → Birincili hipotireoz → əvəzedici müalicə planlaşdırın.
TSH aşağı + fT4 yüksək → Hipertireoz/tireotoksikoz → səbəbə görə idarə edin (destruktiv tiroidit və ya Graves xəstəliyi).
TSH normal/aşağı + fT4 aşağı → Mərkəzi hipotireoz ehtimalını istisna etməyin (xüsusilə hipofiz xəstəliyi/radioterapiya anamnezi varsa).

Mühüm xəbərdarlıq: Xərçəng pasiyentində mərkəzi hipotireoz həmişə TSH yüksəkliyi ilə getmir; hipofiz çatışmazlığı olan pasiyentlərdə TSH normal və ya aşağı-normal ola bilər. Buna görə yalnız TSH-yə güvənmək risklidir, mütləq fT4 ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

TSH qalxanabənzər vəzi funksiyasının ən həssas göstəricilərindən biridir; onkoloji təcrübədə xüsusilə immunoterapiya, TKI-lər və baş-boyun/mediastinum radioterapiyası alan pasiyentlərdə müntəzəm izləmə tələb edir.
İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları ilə qalxanabənzər vəzi disfunksiyası ən çox müşahidə olunan immunla əlaqəli endokrin yan təsirdir; TSH və fT4-ün 4–6 həftədən bir izlənməsi simptomlar yaranmazdan əvvəl erkən diaqnoz qoymağa imkan verir.
TKI ilə əlaqəli hipotireoz tez-tez müşahidə edilsə də, çox vaxt əvəzedici müalicə ilə asanlıqla idarə olunur və bəzi seriyalarda daha yaxşı proqnozla əlaqəli olduğu müəyyən edilib.
Baş-boyun radioterapiyasından sonra şüalanmaya bağlı hipotireoz gec dövrdə yarana bildiyindən TSH-nin illər boyu 6–12 aydan bir izlənməsi tövsiyə olunur.
Xərçəng pasiyentində TSH həmişə fT4 (və lazım olduqda fT3) ilə birlikdə şərh edilməli; mərkəzi hipotireoz ehtimalı nəzərə alınmalıdır.

Klinik praktik qayda: Xərçəng pasiyentində izah olunmayan yorğunluq, çəki dəyişikliyi, ürəkdöyünmə, istiyə dözümsüzlük və ya əhvali-ruhiyyə dəyişikliyi olduqda son TSH/fT4 dəyərlərinin və aldığı onkoloji müalicələrin mütləq nəzərdən keçirilməsi çox vaxt diaqnoza aparan ən praktik addımdır.

Mənbələr

Schneider BJ et al. Management of Immune-Related Adverse Events in Patients Treated With Immune Checkpoint Inhibitor Therapy. J Clin Oncol. 2021.
Yamauchi I et al. Best practices in the management of thyroid dysfunction induced by immune checkpoint inhibitors. Eur Thyroid J. 2025.
Muir CA et al. Immune Related Adverse Events of the Thyroid. Front Endocrinol. 2022.
Chera A et al. Thyroid-related adverse events induced by immune checkpoint inhibitors. 2022.
El Sabbagh R et al. Thyroid dysfunctions due to immune checkpoint inhibitors: a review. Int J Gen Med. 2020.
Nowicka Z et al. Radiation-Induced Hypothyroidism in Patients with Head and Neck Cancer. 2020.
Goyal N et al. Head and neck cancer survivorship consensus statement. 2022.
Funakoshi T et al. Risk of hypothyroidism in patients with cancer treated with sunitinib: a meta-analysis. 2013.
Buda-Nowak A et al. Sunitinib-induced hypothyroidism and outcomes in metastatic RCC. 2017.
NCCN Guidelines & Survivorship Principles – Qalxanabənzər vəzi və gec endokrin təsirlər bölmələri.

Menyu