Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Xərçəng niyə və necə öldürür?

Xərçəng niyə və necə öldürür?

Xərçəng genetik zədələrin toplanması nəticəsində hüceyrələrin nəzarətsiz bölünməyə və böyüməyə başlaması, tez-tez ətraf toxumalara yayılması ilə əlaqəli xəstəliklər qrupunu ifadə edir. Xərçəng mühüm orqanlarda, sinirlərdə və ya qan damarlarında böyüyür. Onların funksiyalarını əngəlləyib zədələyərək öldürür. Demək olar ki, hər bir insan hüceyrəsində başlaya bilər.

Xərçəng necə başlayır?

Adətən yeni hüceyrələr böyümə və bölünmə ilə yaranır. Hüceyrələr çox yaşlandıqda və ya zədələndikdə ölür, yerlərini yeni yaranan hüceyrələr tutur. Lakin xərçəngdə hüceyrələrin məhvi və yenilənməsi prosesləri pozulur. Nəticədə yeni hüceyrələr getdikcə anormallaşır, yaşlı hüceyrələr isə bədənin onları məhv etməli olduğu vaxtlarda belə yaşamağa davam edir. Həmçinin ehtiyac olmadığı halda yeni hüceyrələr də yaranır. Bu artıq hüceyrələr nəzarətsiz bölünməyə başlayaraq şiş böyümələri yarada bilər.

Əlaqəli mövzu: XƏRÇƏNG NƏDİR? Niyə və necə yaranır? Qısaca bütün proses və biologiya

Xərçəng genetik xəstəlikdirmi?

Xərçəng hüceyrə genlərində – xüsusilə böyümə və bölünmə kimi hüceyrə funksiyalarına nəzarət edən genlərdə – meydana gələn dəyişikliklərə bağlı inkişaf etdiyi üçün genetik vəziyyətdir. Şəxs bu genetik dəyişiklikləri valideynlərindən irsən ala bilər; irsi xərçənglər bütün xərçənglərin %10-15-ni təşkil edir. Buna qarşılıq, xərçənglərin çoxu həyat boyu qazanılan genetik dəyişikliklər nəticəsində yaranır; hüceyrə bölünmələrində və ya toksinlərə məruz qalınan ətraf mühit amillərinin hüceyrə DNA-sına zərər verməsi ilə yaranan genetik səhvlər səbəbindən.

Gen mutasiyaya uğradıqda və ya artıq köçürüldükdə, belə olmamalı olduğu halda davamlı işləməyə davam edir. Onkogenlər adlandırılan bu anormal genlər xərçəng yaratmaq potensialına malikdir. Onkogenlər nəzarətsiz böyüyən hüceyrələrə səbəb olur; bunlar isə xərçəng və şiş yaranmasına gətirə bilər.

Normalda hüceyrə böyüməsini basdırmağa kömək edən şiş basdırıcı genlərdəki dəyişikliklər də xərçəngli şişlərin böyüməsini başlada bilər.

Şiş nədir? Necə yaranır

Əksər hallarda şişlər anormal toxumaların solid/bərk kütlələridir. Bununla belə, bəzi xərçənglər qanda da yaranır və adətən bərk şişlər yaratmır.

Xoşxassəli şişlər

Bəzi şişlər xoşxassəlidir və ya xərçəngli deyil – bunlara tibb dilində benign deyirik. Xoşxassəli şişlər bir qədər böyük ola bilər, lakin adətən yayılmır. Çoxu çıxarıldıqdan və ya məhv edildikdən sonra yenidən böyümür və ölümlə nəticələnmir – lakin bəzi hallarda həyati təhlükə yarada bilər.

Bədxassəli şişlər

Şişlər həmçinin bədxassəli və ya xərçəngli ola bilər – bunlara tibb dilində malign deyirik. Xərçəngli şişlər toxumaların funksiyalarına təsir edərək yayılmağa, toxumaları əhatə edib istila etməyə meyillidir.

Xərçəngli hüceyrələr normal hüceyrələrdən nə ilə fərqlənir?

Normal hüceyrələrlə xərçəng hüceyrələri arasında bir çox fərq var. Xərçəng hüceyrələrinin orqan zədələnməsinə, dağılmasına və nəticədə ölümə səbəb ola bilən şişlər yaratmasına imkan verən bu fərqlərdir.

xərçəng və normal hüceyrə fərqi onkoloji terminlər

Normal sağlam hüceyrələrdən fərqli olaraq xərçəng hüceyrələri nəzarətsiz və çox yüksək sürətlə böyüyüb bölünə bilər. Xərçəng hüceyrələri həmçinin normal hüceyrələr kimi yüksək ixtisaslaşmış funksiyaları yerinə yetirmək üçün yetkinləşmir və inkişaf etmir. Normalda anormal və ya zədələnmiş hüceyrələri məhv edib uzaqlaşdıran immun sistemindən “gizlənə” bilirlər. Üstəlik, bəzən şişi əhatə edən və qidalandıran molekullara, qan damarlarına və sağlam hüceyrələrə də təsir edə bilirlər. Məsələn, normal hüceyrələrə şişlər böyüyərkən lazım olan qida və oksigeni təmin edəcək qan damarları yaratdıra bilərlər. Bu yeni qan damarları tullantıları da uzaqlaşdırır.

Xərçəngli şiş parçaları qopub qan və ya limfa sistemi ilə dövr edərək bədənin müxtəlif yerlərində yeni şişlər yarada bilər; buna tibb dilində metastaz deyirik. Xərçəngə bağlı ölümlərin %90-dan çoxuna metastazlar cavabdehdir. Bədxassəli şişlər bəzən müalicədən sonra yenidən böyüyür. Qan dövranındakı və ya orqanlardakı xərçəng hüceyrələri, yaxud şişlər orqan funksiyalarını poza bilər. Orqanlardakı sağlam hüceyrələri məhv edə, onların qidasını və ya oksigenini əngəlləyə, tullantı məhsullarının toplanmasına imkan verə bilərlər. Xərçəng həyati orqan funksiyasını əngəlləyəcək və ya pozacaq qədər ağır olarsa, ölümlə nəticələnə bilər.

Fərqli xərçəng növləri niyə ölümə səbəb olur?

Xərçəng növü

Səbəb olduğu vəziyyətlər

Qastrointestinal (mədə-bağırsaq) xərçənglər

Həzm sisteminin tıxanması və ya infeksiyaya bağlı yetərsiz qidalanma səbəbilə ölümə gətirən xərçənglər. 

 

Ağciyər xərçəngləri

Ağciyər kollapsı (ağciyərin deşilməsi, sönməsi və ya pnevmotoraks), infeksiya və ya oksigen çatışmazlığı səbəbilə ölümə gətirə bilən xərçənglər.

Sümük xərçəngləri

Qan dövranında kalsium səviyyəsinin artması və sağlam sümük iliyinin azalması ilə bədənin infeksiyalarla mübarizə, qanaxmanı dayandırma və toxumalara oksigen daşıma qabiliyyətini azaldan xərçənglər.

Qaraciyər xərçəngləri

Bədəndə kimyəvi maddələrin və toksinlərin toplanması səbəbilə ölümə gətirən xərçənglər.

Qan xərçəngləri

Qan damarlarına ölümcül və nəzarətsiz qanaxma yarada biləcək zərər verən xərçənglər.

Xərçəng mərhələləri və əlamətləri

Erkən mərhələdə aşkarlanan xərçənglər erkən müalicələrlə adətən ağır əlamətlər yaratmır və ölümə səbəb olmur. Lakin müalicə edilməyən irəliləmiş mərhələ xərçəngi ağır əlamətlər yaratmağa meyillidir və ölümə səbəb olma ehtimalı daha yüksəkdir.

Xərçəngin geniş yayılmış əlamətləri nələrdir?

  • Anormal kütlələr, düyünlər, sərtliklər və ya şişkinliklər
  • Yeni və ya dəyişən xallar, qaşınma, qabıqlanma, çuxurlaşma, rəngin solması, tündləşməsi, qırışma və ya iltihab kimi dəri dəyişiklikləri
  • Keçməyən öskürək və ya səs batması
  • Süd vəzi giləsində və ya cinsiyyət nahiyəsində anormal axıntı və ya dəyişikliklər
  • Sidik ifrazı zamanı ağrı və ya çətinlik                
  • Sidikdə və ya nəcisdə qan
  • İzah olunmayan göyərmə
  • Bağırsaq vərdişlərində dəyişikliklər
  • Qarın nahiyəsində ağrı
  • Ürəkbulanma və qusma            
  • İştahanın azalması
  • Yemək və udmaqda çətinlik
  • Keçməyən mədə yanması və həzmsizlik
  • İzah olunmayan və keçməyən güclü yorğunluq
  • İzah olunmayan qızdırma və ya gecə tərləmələri
  • Ağızda və ya dodaqlarda keyimə, ağrı və ya qanaxma
  • Baş ağrıları və tutmalar
  • Görmə və eşitmədə dəyişikliklər
  • Ağızda və ya dildə ağ və ya qırmızı ləkələr
  • Sağalmayan yaralar
  • Dərinin və gözlərin saralması
  • İzah olunmayan çəki itkisi və ya çəki artımı

Əlaqəli mövzu: Xərçəng növlərinə görə əlamətlər nələrdir?

"In situ" və erkən mərhələ xərçəngi

Mərhələ 0

Bu, xərçənglərin və ya şişlərin in situ, yəni toxumanın tək hüceyrə qatında olması və ya ilkin inkişaf yerində qalması deməkdir. Yəni yayılmadıqlarını göstərir. İn situ törəmələr adətən şişin və ya xərçəngli hüceyrələrin cərrahi çıxarılması ilə yüksək nisbətdə müalicə edilə bilir.

Mərhələ 1

Çox vaxt erkən mərhələ xərçəngi kimi tanınan birinci mərhələ xərçəngləri və ya şişləri kiçikdir və ətraf toxumalara dərindən nüfuz etmir. Həmçinin bədənin başqa hissələrinə və ya limfa sisteminə yayılmır.

Sıfırıncı və ya birinci mərhələ xərçəngi olan şəxslər heç bir əlamət göstərməyə bilər, yaxud bəziləri aşağıdakılar kimi əlamətlər və ya dəyişikliklər yaşaya bilər.

İrəliləmiş mərhələ xərçəngləri

Mərhələ 2 və 3

İkinci və üçüncü mərhələ xərçəngləri və şişləri daha böyük olmağa meyillidir və ətraf toxumalara doğru dərindən böyüyüb. Limfa sisteminə və limfa düyünlərinə də yayılmış ola bilərlər, lakin uzaq orqanlara yayılma yoxdur.

Mərhələ 4

Dördüncü mərhələ xərçəngi, metastatik və ya irəliləmiş xərçəng də adlandırılır. Bu mərhələdə xərçənglər və ya şişlər bədənin başqa hissələrinə yayılıb.

İrəliləmiş xərçəngi olan şəxslər xərçəngin növündən və yerindən asılı olaraq fərqli əlamətlər yaşayacaqlar.

Həyatın sonuna dair bəzi amillər heç cür proqnozlaşdırıla bilməz:
  • Şəxsin həyatının sonunda nə baş verəcəyi
  • Həyatın son dövrlərinin nə qədər uzun olacağı
  • Ölümlə nəticələnib-nəticələnməyəcəyi

Bəzi şəxslərdə xüsusilə gözlənilməz ağırlaşmalar (xəstəliyə bağlı problemlər) yaranarsa və ya xərçəng çox ağırdırsa, həyatlarını olduqca tez itirirlər. Digər hallarda bu, aylar və ya illər çəkə bilər.

Lakin xərçəng böyüdükcə və ya yayıldıqca bir neçə orqana və əsas bədən funksiyalarına təsir etməyə başlayır.

Marağınızı çəkə bilər: Metastatik nədir? Metastaz niyə yaranır?

Xərçəngin irəliləməsinin geniş yayılmış əlamətləri bunlardır:
  • Güclü yorğunluq və zəiflik
  • Diqqəti cəmləmə və düşünmə qabiliyyətinin azalması
  • Çəki və əzələ itkisi və ya arıqlama
  • İştahasızlıq
  • Yemək və udmaqda çətinlik
  • Əksər fəaliyyətlərdə köməyə ehtiyac
  • Vaxtın çoxunu yatmağa və ya dincəlməyə ayırmaq ehtiyacı
  • Xarici dünyada baş verən hadisələrə marağın azalması
  • Ziyarətçilərlə az vaxt keçirmək və ya ətrafında yalnız bir neçə şəxsin olmasını istəmək
  • Sallanmış dodaqlar
  • Cari hadisələr və ya hazırkı insanlarla əlaqəli olmayan şeylərdən danışmaq
  • Gecələr narahatlıq, tənhalıq, hüzursuzluq və ya qorxunun artması
  • Ürək döyüntüsündə daha sürətli, nizamsız və ya zəif kimi dəyişikliklər
  • Aşağı qan təzyiqi
Xərçəngli şəxsin terminal (son) dövrə yaxınlaşarkən yaşaya biləcəyi əlamətlər:
  • Xırıltılı nəfəsalma və tıxanıqlıq
  • Xüsusilə əllərdə və ayaqlarda soyuq, göyümtüldən tünd rəngə qədər dəri
  • Yavaş nəfəsalma, bəzən 10 – 30 saniyəlik fasilələr
  •  Sidiyin azalması
  • Təkrarlanan və ya narahat, qeyri-iradi hərəkətlər
  • Ağız və dodaq quruluğu
  • Bağırsaq və sidik kisəsi nəzarətinin itməsi
  • Səyahət etmək, vəfat etmiş şəxslər tərəfindən qarşılanmaq və ya səyahətə hazırlaşmaq kimi hallüsinasiyalar və ya yuxuyabənzər vəziyyətlər
  • Yer, zaman və ətrafındakı şəxslərin kimliyi barədə çaşqınlıq
  • Səs və ya toxunuş kimi xarici işarələrə tədricən daha az həssas olmağa meyil
  • Şüurlu vəziyyətə girib-çıxmağa meyil
  • Danışma və eşitmənin azalması
  • Bulanıq və ya solğun görmə
  • Göz qapaqlarını bağlamaqda çətinlik
Həyat itkisinin əlamətləri:
  • Nəbzi dayanır
  • Bağırsağı və ya sidik kisəsi nəzarətsiz boşalır
  • Gözləri hərəkət etməyi dayandırır
  • Göz bəbəyi böyüyür və güclü işıqda belə elə qalır
  • Nəfəsalması dayanır
  • Qan təzyiqi ölçülmür

Şəxsdəki xərçəng növündən və təsirlənən orqanlardan asılı olaraq əlamətlərin xeyli dəyişdiyinə diqqət etmək vacibdir.

Əlaqəli mövzu: Ümid verən hekayələr

Xülasə

Xərçəngli hüceyrələr və ya şişlər orqan funksiyasına həyati bədən proseslərini yerinə yetirə bilməyəcək həddə zərər verdikdə xərçəngli şəxs həyatını itirir. Erkən mərhələ xərçəngi olanlar heç bir əlamət hiss etməyə və ya dərhal nəzərə çarpmayan əlamətlər yaşaya bilərlər. Xərçəng irəliləyib bədənin bir neçə yerinə yayıldıqca ölüm ehtimalı kimi əlamətlər də artmağa meyillidir.

*

Xərçəngli şəxsin həyatının sonuna çatmasının əlamətləri və xəstə yaxınları üçün tövsiyələr (ətraflı)

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Xərçəng niyə və necə öldürür?

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.