Xərçəng xəstələrinin yaxınlarında travma sonrası stress pozuntusu: səssiz epidemiya?

Hər il milyonlarla insan xərçənglə mübarizə aparan yaxınlarına qulluq edir. Bu proses təkcə xəstələr üçün deyil, onlara qulluq edən ailə üzvləri və dostları üçün də böyük psixoloji yükdür. Yeni dərc olunmuş elmi icmal xərçəng xəstələrinə qulluq edən yetkinlərin 15%-indən çoxunda travma sonrası stress pozuntusunun (TSSP) yarandığını göstərib. Xüsusən baş-boyun xərçəngi və kəskin leykoz xəstələrinin yaxınlarında bu göstərici 37%-yə çata bilir!

14 mart 2025-ci ildə Archives of Gerontology and Geriatrics Plus jurnalında dərc olunmuş bu diqqətəlayiq tədqiqat xərçənglə mübarizədə gözə görünməyən, lakin mühüm bir qrupun psixi sağlamlığına işıq tutur: xəstəyə qulluq edənlərin.

Xəstəyə qulluq edənlər psixososial onkologiyada hələ də diqqətdən kənarda qalır

Xərçəng müalicəsi alan insanların yaxınları bəzən aylarla, hətta illərlə davam edən çətin qulluq dövründə onların yanında olurlar. Lakin çox vaxt psixososial onkologiya xidmətlərindən kifayət qədər dəstək almırlar. Tədqiqatın aparıcı müəllifi, sosial işçi Elizaveta Klekovkina deyir:

“Xəstəyə qulluq edənlər psixososial onkologiyada hələ də böyük ölçüdə diqqətdən kənarda qalır və onların çoxu lazımi dəstəyi almır.”

Travma sonrası stress pozuntusu (TSSP): görünməyən yük

Tədqiqatçılar xərçəng xəstələrinə qulluq edən yetkinlərdə travma sonrası stress əlamətlərini araşdıran 23 tədqiqatı təhlil ediblər. Bu işlərin çoxunun kiçik seçmə qrupları, irqi və cins müxtəlifliyinin azlığı ilə məhdudlaşdığı müəyyən edilib.

Nəticələr olduqca diqqətçəkəndir:

• Xərçəng xəstəsinə qulluq edənlərin 15%-indən çoxu, TSSP meyarlarına cavab verir.

• Baş-boyun xərçəngi və ya kəskin leykoz xəstələrinə qulluq edənlərdə bu göstərici 37%-yə qədər yüksəlir.

• Ən çox rast gəlinən əlamətlər: istənmədən təkrarlanan düşüncələr (hadisənin yenidən yaşanması — flashback) və həddindən artıq sayıqlıq (hipervigilans).

• Lakin digər travmalardan fərqli olaraq, xəstəyə qulluq edən şəxsin qaçınma davranışı göstərməsi demək olar ki, mümkün deyil. Çünki onlar qulluq prosesinin içindədirlər və ondan uzaqlaşa bilmirlər.

TSSP riskini artıran amillər hansılardır?

Tədqiqatda TSSP riskini artıran həm fərdi, həm də xəstə ilə bağlı müxtəlif amillər müəyyən edilib:

• Əvvəldən mövcud psixi sağlamlıq problemləri (depressiya, təşviş və s.)

• Zəif sosial dəstək şəbəkəsi

• Ağır qulluq yükü

• Xəstənin vəziyyəti ilə bağlı amillər:

  • Xəstəliyin ağırlığı

  • Simptom yükü

  • Ölüm ehtimalı barədə təsəvvür

Tədqiqatın həmmüəlliflərindən sosial işçi Maya Stern bu məqama diqqət çəkir:

“Bu risk amillərinin müəyyən edilməsi xəstəyə qulluq edənlərdə travmatik stressin qarşısını almaq və onu azaltmaq üçün hədəfli müdaxilələr hazırlamağa imkan verir.”

Travmanın uzunmüddətli təsirləri və təcili tədqiqat ehtiyacı

Tədqiqat bu sahədə mühüm boşluğa da diqqət çəkir: mövzu üzrə işlər həm azdır, həm də metodoloji baxımdan məhduddur. Bu, xəstəyə qulluq edənlərin psixi sağlamlığı üçün profilaktik və elmi əsaslı təcrübələrin inkişafına mane olur.

Həmmüəlliflərdən Dr. Carmine Malfitano deyir:

“Yetkin xərçəng xəstələrinə qulluq edənlərdə travmatik stress barədə bu qədər az tədqiqat tapmağımız bizi təəccübləndirdi. Ədəbiyyatdakı boşluğu aradan qaldırmaq və qulluq edənlərə dəstəyi onkoloji xidmətlərə inteqrasiya etmək üçün təcili yeni araşdırmalar lazımdır.”

Erkən müdaxilə həyati əhəmiyyət daşıyır: skrininq proaktiv aparılmalıdır

Tədqiqat xəstəyə qulluq edənlərdə travmatik stressin nəzərdən qaçırılmasının uzun müddətdə həm psixi, həm də fiziki sağlamlığa mənfi təsir göstərə biləcəyini də vurğulayır. Xüsusən xərçəng diaqnozu, residiv və ya müalicənin dəyişməsi kimi dönüş nöqtələrində erkən müdaxilə və dəstək proqramları həyati əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatın son müəlliflərindən Prof. Dr. Esme Fuller-Thomson bunu belə ümumiləşdirir:

“Xərçəngli yetkinlərə qulluq edənlərdə TSSP-nin bu qədər geniş yayılması həmin şəxslərə diaqnoz qoyulan andan erkən dəstək verilməli olduğunu göstərir.”

Nəticə: xərçəng təkcə xəstəyə deyil, bütün ailəyə təsir edir

Bu geniş tədqiqat onkologiya sahəsinə mühüm çağırışdır: Xərçənglə mübarizə təkcə tibbi deyil, həm də psixososial mübarizədir. Bu mübarizədə təkcə xəstəni deyil, ona qulluq edənləri də qorumaq lazımdır. Xüsusən TSSP kimi ciddi psixi problemlərin qarşısını almaq üçün daha çox skrininq, erkən müdaxilə və psixososial dəstək proqramlarına sərmayə qoyulmalıdır.