Xroniki xəstəliklər 2050-ci ilədək 31% artacaq – Türkiyə siyahının ön sıralarındadır

Qeyri-infeksion xəstəlik nədir? Nə üçün bu qədər vacibdir?

Qeyri-infeksion xəstəliklər (QİX) bir insandan digərinə keçməyən və adətən uzunmüddətli xroniki gedişə malik xəstəliklər qrupudur. Dörd əsas istiqamət bu qrupun böyük əksəriyyətini təşkil edir: ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng, diabet və xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX — chronic obstructive pulmonary disease). Bu dörd xəstəlik qrupunun ortaq risk amilləri var: piylənmə, siqaret çəkmək, hərəkətsiz həyat tərzi, qeyri-sağlam qidalanma və zərərli alkoqol istehlakı.

OECD hesabatı bu xəstəliklərin yalnız fərdi sağlamlıq problemi olmadığını vurğulayır. QİX insanların həyat keyfiyyətini aşağı salır, əmək qabiliyyətini məhdudlaşdırır, səhiyyə sistemlərinin yükünü artırır və milli iqtisadiyyatların artım potensialını zəiflədir. Başqa sözlə, bu, hər ölkənin həm səhiyyə, həm də maliyyə nazirini eyni vaxtda maraqlandıran böhran mənzərəsidir.

1990-cı ildən bəri vəziyyət nə qədər pisləşib?

Hesabatın təqdim etdiyi tarixi mənzərə onilliklər boyu aparılan səhiyyə siyasəti səylərinə baxmayaraq vəziyyətin yaxşılaşmadığını göstərir. 1990–2023 dövründə OECD üzrə xərçəngin yayılması 36%, XOAX-ın yayılması 49%, ürək-damar xəstəliklərinin yayılması 27% , diabetin yayılması isə tam 86% artıb. 2023-cü il etibarilə OECD-də hər 10 nəfərdən 1-i diabet xəstəsidir, hər 8 nəfərdən 1-i isə ürək-damar xəstəliyi ilə yaşayır.

Türkiyə nə üçün bu siyahıda bu qədər yuxarıdadır?

Hesabatın ən diqqətçəkən təsvirlərindən biri qocalmaya bağlı yeni QİX hallarının artım proqnozunu ölkələr üzrə müqayisə edən qrafikdir. Türkiyə bu sıralamada Koreya (58%) və Kosta-Rikadan (55%) dərhal sonra 54% ilə üçüncü yerdədir — OECD ortalamasının (31%) demək olar ki, iki qatı. Bu rəqəm nə deməkdir?

Bu mənzərənin arxasında bir neçə struktur amil dayanır. Türkiyə son onilliklərdə sürətli iqtisadi dönüşümün və şəhərləşmənin gətirdiyi həyat tərzi dəyişikliklərini yaşayıb: fastfud istehlakının artması, hərəkətsiz iş formaları, idman vərdişlərinin oturuşmaması və qida mühitindəki mənfi dəyişikliklər. Türkiyədə piylənmə göstəricilərinin artımı qlobal meyli də üstələyir. Buna əhalinin qocalması əlavə olunanda — Türkiyə bu demoqrafik dönüşümü nisbətən sürətlə yaşayır — qarşıdakı dörddəbir əsrdə QİX yükü daha da ağır olacaq.

Sağlamlıq problemi, yoxsa iqtisadi problem? Hər ikisi

OECD hesabatının bəlkə də ən güclü mesajı budur: QİX artıq yalnız səhiyyə sistemlərinin deyil, milli iqtisadiyyatların da birinci dərəcəli problemidir. SPHeP (Strateji İctimai Səhiyyə Planlaşdırılması) NCD modeli ilə aparılan hesablamalar bu əlaqəni təsirli rəqəmlərlə konkretləşdirir.

Modelə görə QİX ümumiyyətlə mövcud olmasaydı, OECD və Aİ üzrə səhiyyə xərcləri qarşıdakı 25 ildə təxminən 40% daha aşağı, orta ÜDM isə təxminən 4% daha yüksək olardı. Bu, spekulyativ düşüncə təcrübəsi deyil, mövcud məlumat və proqnozlara əsaslanan modelləşdirmə nəticəsidir. Rəqəmlərin real dünyadakı qarşılığı belə ifadə olunur: QİX risk amillərini OECD ölkələrinin ən yaxşı 25%-lik hissəsinin səviyyəsinə endirmək (Yuxarı Kvartil Ssenarisi) 2026–2050 dövründə illik erkən ölüm göstəricisini orta hesabla 11,4% azaldacaq, ümumi səhiyyə xərclərini 6,2% aşağı salacaq və illik ÜDM-i orta hesabla 1,3% artıracaq.

Piylənmə: bütün mübarizənin mərkəzindəki düşmən

Hesabat OECD üzrə QİX ilə mübarizədə ən böyük imkanın piylənməyə yönəlməkdə olduğunu vurğulayır. Yuxarı Kvartil Ssenarisində risk amillərinin ümumi təsirinin yarısından çoxu (OECD üzrə 50%, Aİ üzrə 42%) yalnız piylənmə ilə əlaqələndirilir. Bütün OECD ölkələri ən yaxşı 25%-lik hissənin piylənmə yayılmasına çatsaydı, illik yeni QİX hallarının sayı 11% azalacaq, erkən ölüm göstəricisi 5,6% aşağı düşəcək və illik səhiyyə xərcləri 3,3% azalmış olacaqdı.

Hesabatın iqtisadi modelləşdirmə nəticələrinin ən təsirlisi budur: piylənmənin yayılmasının azaldılmasının ÜDM-ə təsiri ürək-damar xəstəliklərində sağqalma göstəricilərinin yaxşılaşdırılmasının təsirindən 10 dəfə böyükdür. Bu rəqəm səhiyyə sərmayələrinin necə prioritetləşdirilməsi barədə bütün siyasət müzakirələrinə köklü təsir göstərir. Müalicənin yaxşılaşdırılması dəyərlidir; lakin əsas iqtisadi gəlir xəstəliyin qarşısının alınmasından gəlir.

Hesabat nə təklif edir? Bir-biri ilə bağlı üç sütun

OECD hesabatı uğurlu QİX strategiyalarının üç əsas istiqamət üzərində qurulduğunu müdafiə edir. Bu istiqamətlərdən hər hansı birində çatışmazlıq digərlərinin effektivliyini də məhdudlaşdırır.

Əvvəlcə hansı risk amilinə yönəlmək lazımdır? Təsir rıçaqlarının təhlili

Hesabatın siyasətçilərə təqdim etdiyi praktik çərçivə xüsusilə dəyərlidir. 51 ölkənin təhlili göstərir ki, ölkənin ən mühüm tək risk amilinə yönəlməsi QİX insidensi, səhiyyə xərcləri və ÜDM üzrə ümumi potensial təsirin təxminən yarısını təmin edir. İlk iki risk amilinin hədəfə alınması bu göstəricini 75%-ə, ilk üç amil isə 90%-ə çatdırır. Bu nəticə resursları məhdud ölkələr üçün həlledici strateji bələdçidir: hər problemi eyni anda həll etməyə çalışmaq əvəzinə, ölkəyə xas prioritet sırası müəyyənləşdirilməli və resurslar ilk iki-üç risk amilinə cəmlənməlidir.

Profilaktika, yoxsa müalicə? Rəqəmlər aydın danışır

Hesabat səhiyyə siyasəti müzakirəsinin mərkəzindəki suala birbaşa cavab verir: məhdud resursları müalicəyə, yoxsa profilaktikaya yönəltmək lazımdır? Model bu suala iqtisadi cavab verir. Ürək-damar xəstəlikləri və xərçəngdə sağqalma göstəricilərini OECD-dəki ən yaxşı 25%-in səviyyəsinə çatdırmaq (yəni müalicəni yaxşılaşdırmaq) illik erkən ölüm göstəricisini 3,2% azaldacaq. Lakin piylənmə və siqaret kimi əsas risk amillərini eyni hədəfə çatdırmaq bu təsiri daha böyük miqyasda yaradacaq — ÜDM üzrə iqtisadi qazanc isə müalicədəkindən 10 dəfə böyük olacaq. Bu rəqəm profilaktikanın müalicədən daha az cazibədar görünməsinə baxmayaraq daha böyük dönüşüm potensialı daşıdığını mübahisəsiz göstərir.

Bu məqalə proses çərçivəsində süni intellekt də daxil olmaqla müxtəlif redaktə alətlərindən istifadə edilərək hazırlanıb. Dərc edilməzdən əvvəl insan redaktorlar tərəfindən nəzərdən keçirilib.