Yaşa görə skrininq dövrü bitirmi? Süd vəzi xərçəngində riskə əsaslanan inqilab
Bu məqalədə
«Bir ölçü hamıya uyğun deyil» prinsipi onkologiyaya keçir. WISDOM tədqiqatı və CISNET modelləri daha az yanlış həyəcan və daha çox xilas edilən həyatla «ağıllı skrininq» dövrünün qapısını açıb.
Təsəvvür edin: eyni yaşda iki qadın…
Birinin ailəsində süd vəzi xərçəngi olmayıb, döşləri yağlı quruluşdadır, əlavə risk amili yoxdur. Digərinin döş toxuması sıxdır, birinci dərəcəli qohumunda erkən yaşda xərçəng olub və genetik riski yüksəkdir. Hər ikisinə eyni skrininq proqramını — eyni yaşda başlamaq, eyni tezliklə mammoqrafiya — tətbiq etmək həqiqətən «ağıllıdırmı»?
Süd vəzi xərçəngi skrininqinin 40 ildən artıq uğur hekayəsi var: bəli, skrininq erkən diaqnozu artırıb və ölüm göstəricilərinin azalmasına töhfə verib. Lakin skrininqin «bədəli» də var: yanlış müsbət nəticəyə görə təkrar çağırışlar, lazımsız biopsiyalar, həddindən artıq diaqnoz (overdiagnosis) və lazımsız stress. Məhz buna görə elm dünyasında «daha çox skrininq» əvəzinə «daha ağıllı skrininq» fikri güclənir. Son həftələrdə dərc edilən WISDOM tədqiqatı və CISNET modelləşdirməsi bu dəyişikliyi «dönüş nöqtəsinə» çatdırıb.
1. «Bir ölçülü» skrininq niyə standart oldu?
İndiyədək skrininq proqramları demək olar ki, yalnız «yaş» üzərində qurulub. Çünki yaş riskin ən güclü müəyyənedicilərindən biri idi və ictimai səhiyyə proqramlarında tətbiqi ən asan meyar idi. Lakin fərdiləşdirilmiş tibb dövründə «orta» yanaşma artıq kifayət deyil. Eyni yaş qrupunda risk çox fərqlənir: bəziləri üçün standart skrininq həddindən artıqdır — lazımsız radiasiya və biopsiya, — digərləri üçün isə yetərsizdir və gec diaqnoza gətirir.
2. Riskə əsaslanan skrininq nədir?
Riskə əsaslanan, fərdiləşdirilmiş skrininq bunu deyir: «Skrininqə başlama yaşı, tezliyi və üsulu — mammoqrafiya, MRT və s. — şəxsin ölçülə bilən bioloji riskinə görə müəyyən edilməlidir».
3. Sübutlar ortadadır: WISDOM və CISNET
Son həftələrdə (dekabr 2025 - yanvar 2026) dərc edilmiş iki böyük tədqiqat bu yeni yanaşmanın sadəcə nəzəriyyə olmadığını sübut etdi.
Risk kateqoriyalarına görə skrininq tezliyini dəyişən bu randomizə tədqiqat «daha az skrininq aparsaq, xərçəngi gözdən qaçırarıqmı?» qorxusunu yoxladı.
5 illik mütləq risk əsasında qurulan strategiyaların uzunmüddətli nəticələrini klassik yaşa əsaslanan skrininqlə müqayisədə simulyasiya etdi.
4. Niyə indi? Dəyişikliyi başladan 3 qüvvə
Bu dəyişikliyi mümkün edən üç texnoloji sıçrayış var:
- Risk hesablayıcıları (BCSC): Çox böyük məlumat dəstləri ilə təsdiqlənmiş modellər artıq klinik istifadə üçün hazırdır.
- Genetikanın demokratikləşməsi: Poligen risk skorları (PRS) kimi testlər artıq təkcə tədqiqat mövzusu deyil, riskin müəyyən edilməsində istifadə olunan vasitələrdir.
- Süni intellekt (AI): Görüntü keyfiyyətini və şərh sürətini artıran süni intellekt fərdiləşdirilmiş protokolların iş yükünü idarəolunan edir.
Əsas sual: bərabərsizlik artarmı?
Riskə əsaslanan skrininqin ən böyük riski səhiyyə bərabərsizliyidir. Qaradərili qadınlarda süd vəzi xərçəngindən ölümün daha yüksək olduğu məlumdur. Risk modelləri müxtəlif etnik qruplarda, məsələn, Asiya və Afrika mənşəli insanlarda düzgün işləməzsə, bu qruplarda diaqnoz gecikə bilər. WISDOM 2.0 tədqiqatı məhz bu «qərəzliliyin» qarşısını almaq üçün müxtəlifliyi artırmağı hədəfləyir.
5. Klinik praktikada nələr dəyişəcək?
Bu yeni dövr həkimlə xəstə arasındakı dialoqu kökündən dəyişəcək.
Risk hesablaması «əlavə iş» deyil, müayinənin təbii hissəsi olacaq. Yüksək riskli xəstələrdə MRT istifadəsi sistemli hala gələcək, aşağı risklilərdə isə «həddindən artıq skrininq» vicdan əzabı çəkmədən azaldıla biləcək.
«İllik mammoqrafiya etdirdim, təhlükəsizəm» düşüncəsi əvəzinə «Mənim fərdi riskim nədir?» şüuru formalaşacaq. Yanlış həyəcanlar və biopsiya stressi azalacaq, yüksək risklilər isə layiq olduqları intensiv izləməni alacaqlar.
DROZDOGAN Akademiyasının şərhi
Süd vəzi xərçəngi skrininqində bir dövrün sonuna, digərinin başlanğıcına şahidik. İllərlə «Skrininq lazımdırmı?» sualını müzakirə etdik. Bu gün sual dəyişib: «Skrininq kimə, nə vaxt və necə aparılmalıdır?»
WISDOM və CISNET məlumatları bizə açıq şəkildə deyir: Daha çox skrininq həmişə daha yaxşı deyil; daha ağıllı skrininq daha yaxşıdır. Resurslarımızı aşağı riskliləri yormaq əvəzinə, yüksək riskliləri — genetik risk, sıx döş toxuması və s. — daha yaxından izləməyə sərf etməliyik. Bu həm elmin, həm də vicdanın tələbidir.
- Medscape Medical News – Risk-Based Breast Cancer Screening Nears a Turning Point (06 fevral 2026).
- Esserman LJ və həmmüəlliflər. Risk-Based vs Annual Breast Cancer Screening: The WISDOM Randomized Clinical Trial. JAMA (dekabr 2025).
- Alagoz O və həmmüəlliflər. Five-Year Absolute Risk–Based and Age-Based Breast Cancer Screening in the US. JAMA Network Open (yanvar 2026).
- Pace LE, Hans M. Risk-Based Mammography Screening (Commentary). JAMA Network Open (2026).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.