Yetərli profilaktika olmadan mədə xərçənginin rastgəlmə tezliyi kəskin arta bilər
Bu məqalədə
🌍 Mədə xərçəngi: Qlobal sağlamlıq problemi
Mədə xərçəngi dünyada ən çox rast gəlinən beşinci xərçəng yerini tutur və dünyada xərçəngə bağlı ölümlərin mühüm səbəbi olaraq qalır. Bu vəziyyət effektiv profilaktika strategiyalarının həyati əhəmiyyətini vurğulayır.
Mədə xərçəngi uzun illərdir ictimai sağlamlıq üçün səssiz irəliləyən təhlükədir . Yeni dərc olunmuş, 185 ölkəni əhatə edən geniş tədqiqat bu təhlükənin gələcəkdə nə qədər böyüyəcəyini diqqətçəkən məlumatlarla ortaya qoyur. Nature Medicine jurnalında 7 iyul 2025 tarixində dərc olunmuş tədqiqata görə, 2008–2017-ci illərdə doğulmuş gənc nəsildə həyat boyu 15,6 milyon mədə xərçəngi halı gözlənilirvə bunların təxminən 76%-nin (11,8 milyon halın) qarşısı alına bilər.
Bu yazıda ətraflı araşdırırıq: Türkiyənin bu qlobal mənzərədəki yerini və görülə biləcək qabaqlayıcı tədbirləri.
🌐 Coğrafi paylanma: Kimlər daha yüksək risk altındadır?
- Təxminən halların üçdə ikisi Asiyada cəmlənir. Asiyada 10,6 milyondan çox hal gözlənilir; bu, bütün halların 68% -ni təşkil edir.
- Xroniki Helicobacter pylori bakteriyası infeksiyası ilə əlaqəli mədə xərçəngi halları qlobal yükün 67% -ni təşkil edir.
- Şimali və Cənubi Amerika 2 milyon halla ikinci yerdədir (13%), Afrika isə 1,7 milyon halla üçüncüdür (11%).
- Əhali strukturunun dəyişməsi səbəbilə mədə xərçəngi hallarının 42%-nin hazırda rastgəlmə tezliyi nisbətən aşağı olan ölkələrdə baş verəcəyi gözlənilir. Xüsusilə Səhradan cənubdakı Afrikakimi insan inkişafı indeksi aşağı olan bölgələrdə yükün 6 dəfə artacağı proqnozlaşdırılır; müqayisə 2022-ci illə aparılır.
Şəkil 1: Ölkələr üzrə mədə xərçəngi hallarının təxmini sayı.
Yuxarıdamədə xərçənginə cari nəzarət tədbirlərinin dəyişmədiyi fərz edilərək 2008 və 2017-ci illər arasında doğulmuş şəxslərdə gözlənilən mədə xərçəngi hallarının ölkələr üzrə sayı göstərilir, həmçinin H. pylori infeksiyasına aid edilən hallar. a–c: Ölkələr qlobal mədə xərçəngi yükünə töhfələrinə görə qruplaşdırılıb. Sıralama gözlənilən mədə xərçəngi hallarının sayına görə aparılır, sonra aşağıdakı beş kateqoriyaya bölünür:
- >1000000 hal (A qrupu; a paneli)
- 100000–1000000 hal (B qrupu; b paneli)
- 35000–100000 hal (C qrupu; c paneli)
📈 Mədə xərçənginin rastgəlmə tezliyi niyə artır?
Mədə xərçəngi (mədə adenokarsinoması) uzun illərdir qlobal olaraq azalsa da, son vaxtlar müəyyən bölgələrdə və xüsusilə gənc yetkinlərdə artmasıilə yenidən diqqət çəkir. Bu artım infeksiya, pəhriz, həyat tərzi və immun sistemi daxil olmaqla bir çox amillə əlaqəlidir.
🔬 1. Helicobacter pylori infeksiyası
- H. pylori səbəb olur: mədə xərçənglərinin 76–89%-nə.
- Çirklənmiş qida, su və ya insandan insana təmasla ötürülür.
- Xroniki iltihab vasitəsilə DNT zədələnməsinə səbəb olaraq xərçəngə zəmin yaradır.
- Türkiyədə bu bakteriya mövcuddur: yetkin əhalinin 70%-dən çoxunda.
- WHO və IARC-a görə bu bakteriyanın eradikasiyası uzunmüddətli dövrdə mədə xərçənginin rastgəlmə tezliyini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
🧬 2. Autoimmun qastrit və mikrobiota
- ABŞ kimi ölkələrdə H. pylori azalsa da, autoimmun qastritə bağlı mədə xərçəngi riski artır.
- 1950-ci ildən sonra antibiotiklərin geniş istifadəsi bağırsaq mikrobiotasını pozaraq autoimmun prosesləri tətikləyə bilər.
⚠️ 3. Həyat tərzi: Piylənmə, pəhriz, hərəkətsizlik
- Çox duzlu, emal olunmuş və hisə verilmiş qidalar riski artırır.
- Piylənmə və Qərb tipli qidalanma (fastfud, əlavə maddələr) iltihab və insulinə davamlılıq vasitəsilə təsir göstərir.
- Alkoqol və siqaret mədənin selikli qişasına toksik təsir göstərərək riski artırır.
👶 4. Gənc yetkinlərdə artım
- ABŞ və Birləşmiş Krallıqda yaşı 50-dən aşağı şəxslərdə mədə xərçənginin tezliyi ildə 1,3–2,4% artır.
- Artım daha nəzərəçarpandır xüsusilə gənc qadınlarda.
- Genetik meyillilik, autoimmun qastrit, siqaret, alkoqol və antibiotik istifadəsi bu artımda rol oynaya bilər.
🔢 Elmi rəqəmlərlə xülasə
| Risk amili | Elmi məlumat / Təxmin |
|---|---|
| H. pylori infeksiyası | Mədə xərçənglərinin 76–89%-i bu bakteriya ilə əlaqəlidir |
| Autoimmun qastrit | Kardiyadan kənar mədə xərçəngi riskinin artması |
| Antibiotik istifadəsi | Mikrobiotanı dəyişdirə və həssaslıq yarada bilər |
| Piylənmə və qeyri-sağlam qidalanma | Fastfud, əlavə maddələr iltihabı artırır |
| Gənc yetkinlərdə artım | ABŞ-da qadınlarda illik 2,43% artım; kişilərdə ≈0% |
Şəkil 2: Mədə xərçəngi riskində gələcək artımın təxmini (2008–2017-ci illərdə doğulanlar üçün)
Bu dünya xəritəsi gözlənilən mədə xərçəngi hallarının neçə dəfə artacağını göstərir; 2008–2017-ci illərdə doğulmuş nəsillər üçün proqnoz 2022-ci ilin cari kəsiyinə aid təxminlərlə müqayisə olunur.
🔷 Mavi bölgələr gələcək riskin bugünkündən aşağı ola biləcəyini göstərir;
🟨 Açıq sarı bölgələr 1–2 dəfə artım gözlənilən ölkələri göstərir;
🟧 Narıncı bölgələr 2–4 dəfə artım gözlənilən ölkələri göstərir;
🟥 Qırmızı bölgələr artımın 6 dəfə və ya daha çox olacağı proqnozlaşdırılan ölkələri göstərir.
Bu xəritə xüsusilə Səhradan cənubdakı Afrika kimi bölgələrdə riskin əhəmiyyətli dərəcədə artmasının gözlənildiyini və mədə xərçəngi yükünün ənənəvi olaraq aşağı rastgəlmə tezliyi olan bölgələrə keçə biləcəyini ortaya qoyur.
📌 Türkiyə 2–4 dəfə artım gözlənilən ölkələr arasındadır. Bu, qabaqlayıcı tədbirlərə sərmayə qoyulmazsa, Türkiyədə mədə xərçənginin rastgəlmə tezliyinin əhəmiyyətli dərəcədə arta biləcəyini göstərir.
🦠 H. pylori: Mədə xərçənginin səssiz səbəbkarı
Xroniki Helicobacter pylori infeksiyası mədə xərçənglərinin, xüsusilə kardiyadan kənar mədə xərçənglərininəsas səbəbidir. Bu infeksiyanın qarşısı böyük ölçüdə alına bilər; müalicə üçün antibiotiklər və proton pompası inhibitorları istifadə edilir.
Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC/WHO) H. pylori skrininq və müalicə proqramlarının başladılmasını 2013-cü ildən tövsiyə edir; ölkələrin yerli xəstəlik yükü, digər sağlamlıq prioritetləri və xərc-effektivlik təhlilləri nəzərə alınır.
Helicobacter pylori mədənin daxili selikli qişasında uzun müddət simptomsuz yaşaya bilən spiralşəkilli bakteriyadır. Lakin zaman keçdikcə:
- Xroniki qastrit,
- Mədə xoraları,
- Atrofik qastrit,
- və nəticədə mədə xərçənginin yaranmasına səbəb ola bilər.
Türkiyədə yetkinlərin 70%-dən çoxu bu bakteriyanı daşıyır. Bu göstərici 30%-dən aşağıdır — Şimali Avropa ölkələrində. Geniş yayılmış, lakin səssiz infeksiya yetərli məlumatlılıq olmadığından illərlə müalicəsiz qala bilər.
📈 2025 və sonrası: Artım qaçılmazdırmı?
Tədqiqatın proqnozlarına görə, cari nəzarət tədbirləri olduğu kimi davam edərsə:
- Mədə xərçəngi riski bugünkü uşaqlarda gələcəkdə 2–6 dəfə yüksək olacaq — 2022-ci illə müqayisədə.
- Əhalinin sürətli artımı və qocalması bu yükü daha da artıracaq.
- Çin və Hindistan halların 42%-nə cavabdeh olacaq. Lakin Türkiyə kimi ölkələr də yüksək risk qrupundadır.
💸 Niyə kifayət qədər sərmayə qoyulmur?
Qarşısı alına bilsə də, mədə xərçəngi uşaqlıq boynu və ya qaraciyər xərçəngi kimi infeksiya ilə əlaqəli digər xərçənglərlə müqayisədə yetərsiz sərmayə alan xəstəlik kimi önə çıxır. Bunun əsas səbəblərindən bəziləri bunlardır:
- Yetərsiz xərçəng qeydiyyat sistemləri,
- Məlumatlılıq çatışmazlığına səbəb olan infeksiyanın səssiz xarakteri,
- Fərqli siyasi və büdcə prioritetləri.
Halbuki güclü elmi sübutlar göstərir ki, H. pylori eradikasiyası uzunmüddətli dövrdə mədə xərçənginin rastgəlmə tezliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
✅ Profilaktika strategiyaları: H. pylori skrininqi və müalicəsi
Cəmiyyət səviyyəsində H. pylori skrininqi və müalicə strategiyaları gələcək mədə xərçəngi hallarının 75% -ə qədər azalmasına gətirə bilər. Bu proqramların xərc baxımından səmərəliolduğu müəyyən edilib, xüsusilə hazırda aşağı və orta rastgəlmə tezliyi olan bölgələrdə.
Cənubi Koreya və Yaponiya kimi ölkələr H. pylori skrininqi və müalicə modellərini həmçinin endoskopik skrininq proqramlarını tətbiq edir. Avropa da belə strategiyaları Avropa Xərçəng Planına daxil edir.
🛡️ Türkiyə nə etməlidir? 3 tövsiyə ilə həll yol xəritəsi
1️⃣ H. pylori skrininq və müalicə proqramı
Bu “skrininq et və müalicə et” modeli Cənubi Koreya, Yaponiya və Butan kimi ölkələrdə uğurla tətbiq olunur və Türkiyədə də istifadə edilə bilər.
📉 Bu proqram mədə xərçəngi hallarını 75%-ə qədər azalda bilər.
2️⃣ Risk qruplarında erkən endoskopiya
- 40 yaşdan yuxarı şəxslər
- Ailəsində mədə xərçəngi anamnezi olanlar
- Xroniki mədə şikayətləri yaşayanlar
Bu qruplarda üstünlük verilməlidir: ailə sağlamlıq mərkəzlərində H. pylori testinə və endoskopiyaya.
3️⃣ Cəmiyyət səviyyəsində məlumatlandırma kampaniyaları
Geniş yayılmış problem H. pylori haqqında məlumat çatışmazlığıdır.
İctimai maarifləndirmə kampaniyaları TV, sosial media, məktəblər və məscidlər kimi platformalardan istifadə etməklə təşkil edilməlidir.
💉 Peyvənd üfüqdə görünürmü?
Bir H. pylori peyvəndiÇində faza 3 klinik tədqiqatlarını tamamlayıb və qlobal profilaktika strategiyalarına əlavə olunmağa hazırlanır. Bu peyvənd:
- Ola bilər əlçatan və effektiv, xüsusilə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə.
- Yalnız mədə xərçəngini azaltmaqla kifayətlənməyib, həmçinin dispepsiya və mədə xoraları kimi yayğın şikayətləri də azaltmaq potensialına malikdir.
✅ Nəticə: Səssiz qalanlar uduzacaq
Nature Medicine məlumatları aydın göstərir ki, Türkiyə mədə xərçəngi ilə mübarizədə mühüm həddədir.
Yüz minlərlə halın qarşısı alına bilər: skrininq, müalicə və məlumatlandırma səyləri vasitəsilə.
Mənbələr
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.