7 واقعیت دربارهٔ خبر تبدیل سلول سرطانی به سلول سالم توسط پژوهشگران کرهٔ جنوبی

آیا می‌توان سرطان را «رام» کرد؟

درمان‌های معمول سرطان بیشتر بر نابودکردن سلول‌های تومور تمرکز دارند. اگرچه شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و ایمنی‌درمانی طول عمر بسیاری از بیماران را افزایش می‌دهند، این روش‌ها ممکن است عوارض جدی داشته باشند: خستگی، سرکوب دستگاه ایمنی، آسیب اندام‌ها و کاهش کیفیت زندگی. افزون بر این، برخی سرطان‌ها ممکن است به‌مرور به این درمان‌ها مقاوم شوند.

در همین نقطه رویکردی تازه مطرح شد: تبدیل سلول‌های سرطانی به سلول‌های سالم، به‌جای نابودکردن آن‌ها. یعنی «آموزش‌دادن» یا «یادآوری» به سلول سرطانی، به‌جای «کشتن» آن. این رویکرد بازگشت سرطان (بازگردانی آن) نامیده می‌شود.

در ژانویهٔ 2025، پژوهشگران دانشگاه KAIST در کرهٔ جنوبی مطالعه‌ای دربارهٔ تبدیل سلول‌های سرطان کولون به سلول‌های سالم روده را در مجلهٔ Advanced Science منتشر کردند. در این نوشته، واقعیت‌های علمی پشت این پیشرفت هیجان‌انگیز و اینکه این مطالعه تا چه اندازه نقطهٔ عطف است، با جزئیات بررسی می‌شوند.

1. آیا می‌توان سلول سرطانی را به سلول سالم تبدیل کرد؟

بله، در شرایط ژنتیکی مشخص این کار ممکن است. مطالعهٔ KAIST نشان داد بازگردانی سرطان فقط نظری نیست و در آزمایشگاه قابل اجراست. پژوهشگران با بررسی سلول‌های سرطان کولون و مهار MYB, HDAC2 و FOXA2 ، سه ژن تنظیم‌کنندهٔ اصلی، مشاهده کردند که این سلول‌ها به فنوتیپی شبیه سلول‌های سالم روده به نام انتروسیت تبدیل شدند.

برای مهار این ژن‌ها هم  روش‌های خاموش‌سازی در سطح RNA (siRNA، shRNA) و هم سرکوب رونویسی در سطح اپی‌ژنتیکی (CRISPRi) استفاده شد.

این تبدیل فقط رشد کنترل‌نشدهٔ سلول‌ها را متوقف نکرد؛ بلکه از نظر ساختارهای سلولی و بیان ژن نیز عادی‌شدن ایجاد کرد.

2. آیا این ایده تازه است؟ خیر؛ اما مطالعهٔ KAIST آن را یک گام جلوتر می‌برد

چنین راهبردهای تبدیلی پیش‌تر نیز آزموده شده بودند:

• 2015، Dow و همکاران (Cell): نشان داده شد که با ترمیم ژن APC در سرطان‌های کولورکتال، تومورها پسرفت می‌کنند و سلول‌ها به فنوتیپ سالم بازمی‌گردند.

• 2019، Ishay-Ronen و همکاران (Cancer Cell): سلول‌های سرطان پستان با ترکیب مهارکنندهٔ MEK و روزیگلیتازون به سلول چربی تبدیل شدند.

• 2025، KAIST (Advanced Science): سلول‌های سرطان کولون با برنامه‌ریزی ژنتیکی به سلول‌های اپی‌تلیال روده، یعنی بافت منشأ خود، بازگردانده شدند.

ویژگی برجستهٔ مطالعهٔ KAIST این است که این تبدیل با رایانه مدل‌سازی و به‌صورت تجربی تأیید شده و با کوچک‌شدن تومور در مدل‌های زندهٔ موش پشتیبانی شده است.

3. تبدیل سلول چگونه رخ می‌دهد؟

پژوهشگران بر پایهٔ 4252 سلول کولون انسانی، مدل محاسباتی BENEIN (Boolean Network Inference and Control) را توسعه دادند. این مدل با تحلیل حدود 2000 تعامل میان 522 ژن، «حالت‌های جاذب» (attractor states) تعیین‌کنندهٔ سرنوشت سلول را ترسیم کرد.

در نتیجهٔ شبیه‌سازی‌ها پیش‌بینی شد که مهار MYB, HDAC2 و FOXA2 می‌تواند سلول‌ها را از وضعیت بدخیم به وضعیت سالم منتقل کند. این پیش‌بینی‌ها در آزمایشگاه تأیید شدند. سلول‌هایی که ژن‌هایشان مهار شده بود، دیگر مانند سلول‌های تهاجمی تومور رفتار نمی‌کردند و رفتاری شبیه انتروسیت‌ها پیدا کردند.

در آزمایش‌های مدل موش نشان داده شد که قابلیت تومورسازی سلول‌های بازبرنامه‌ریزی‌شده به این روش به‌شدت کاهش یافته است.

4. آیا این روش ممکن است در سرطان‌های دیگر نیز مؤثر باشد؟

آزمون نخست روی سرطان کولون انجام شد. اما ممکن است سازوکارهای ژنتیکی و اپی‌ژنتیکی مشابه در سرطان‌های دیگر نیز وجود داشته باشند. پژوهشگران تصور می‌کنند این رویکرد ممکن است در انواع متفاوت تومور مانند سرطان پستان، پانکراس یا سرطان‌های خون نیز قابل اجرا باشد.

اما چون هر سرطان ساختار ژنتیکی ویژهٔ خود را دارد، ژن‌های لازم برای تبدیل ممکن است بر اساس نوع سرطان متفاوت باشند.

5. مزایا و خطرات این درمان چیست؟

مزایا:

• چون بدون کشتن سلول‌ها درمان می‌کند، ممکن است سمیت کمتری داشته باشد.

• ممکن است به دستگاه ایمنی آسیب نرساند.

• ممکن است ایجاد مقاومت را کاهش دهد.

• عوارض جانبی ممکن است حداقل باشند.

خطرات:

• ممکن است تمام سلول‌ها کاملاً تبدیل نشوند و این امر خطر تشکیل تومور تازه ایجاد کند.

• مشخص نیست سلول‌ها در بلندمدت پایدار خواهند ماند یا نه.

• چون هنوز در انسان آزموده نشده است، ممکن است خطرات ایمنی ناشناخته‌ای وجود داشته باشند.

6. چقدر به کاربرد بالینی نزدیک هستیم؟

این روش تاکنون فقط در آزمایشگاه و مدل‌های حیوانی آزموده شده است. برای ورود به کاربرد بالینی، انجام موارد زیر لازم است:

• مطالعات ایمنی فاز 1،

• آزمون‌های اثربخشی فاز 2،

• کارآزمایی‌های بالینی مقایسه‌ای فاز 3،

• و توسعهٔ فناوری‌های مطلوب خاموش‌سازی ژن.

اگرچه برخی روش‌های خاموش‌سازی ژن، مانند RNAi، الیگونوکلئوتیدهای آنتی‌سنس و CRISPRi، هم‌اکنون شروع به استفاده شده‌اند، برای هدف‌گیری اختصاصی MYB, HDAC2 و FOXA2 به سامانه‌های حامل ایمن، مؤثر و اختصاصی تومور نیاز است.

7. آیا دوره‌ای تازه در درمان سرطان آغاز می‌شود؟

این مطالعه ممکن است برای گذار از الگوی «کشتن سرطان» به الگوی «آموزش‌دادن سرطان» یکی از گام‌های مهم باشد. حتی اگر جایگزین درمان‌های معمول نشود، می‌تواند در قالب رویکرد درمانی ملایم‌تر و شخصی‌سازی‌شده‌تر نقش مکمل داشته باشد.

همچنین این روش ممکن است برای سالمندان یا بیمارانی که تحمل درمان‌های معمول را ندارند امیدی تازه باشد. در آینده ممکن است بیماران با «ترکیب‌های بازبرنامه‌ریزی» آماده‌شده بر اساس نمایهٔ ژنتیکی تومور خود درمان شوند.

نتیجه‌گیری:

بازگردانی سرطان در حال فاصله‌گرفتن از داستان علمی‌تخیلی است. با شناخت سازوکارهای تنظیم ژن، ممکن است سلول‌ها دوباره به هویت سالم بازگردانده شوند. مطالعهٔ KAIST یکی از نخستین شواهد پیش‌بالینی این موضوع است. البته در ابتدای راه هستیم، اما جهت ممکن است درست باشد: درمان سرطانی هوشمندتر، آرام‌تر و انسانی‌تر.

علم همچنان ما را شگفت‌زده می‌کند.