Cənubi koreyalıların xərçəng hüceyrəsini sağlam hüceyrəyə çevirməsi xəbəri barədə 7 fakt

Xərçəngi “əhliləşdirmək” mümkündürmü?

Ənənəvi xərçəng müalicələri əsasən şiş hüceyrələrini məhv etməyə yönəlir. Kimyaterapiya, radioterapiya və immunoterapiyalar bir çox xəstənin ömrünü uzatsa da, ciddi əlavə təsirləri ola bilər: yorğunluq, immun sisteminin zəifləməsi, orqan zədələnməsi və həyat keyfiyyətinin azalması... Üstəlik, bəzi xərçənglər zamanla bu müalicələrə rezistentlik qazana bilər.

Məhz bu məqamda yeni yanaşma ortaya çıxıb: Xərçəng hüceyrələrini məhv etmək əvəzinə onları sağlam hüceyrələrə çevirmək. Yəni xərçəng hüceyrəsini “öldürmək” deyil, “öyrətmək” və ya “xatırlatmaq”. Buna xərçəng reversiyası (geriyə çevrilməsi) deyilir.

2025-ci ilin yanvarında Cənubi Koreyanın KAIST Universitetindən olan tədqiqatçılar yoğun bağırsaq xərçəngi hüceyrələrinin sağlam bağırsaq hüceyrələrinə çevrildiyi tədqiqatı Advanced Science jurnalında dərc ediblər. Bu yazıda həmin həyəcanverici inkişafın arxasındakı elmi faktları və tədqiqatın nə dərəcədə dönüş nöqtəsi olduğunu ətraflı müzakirə edirik.

1. Xərçəng hüceyrələri sağlam hüceyrəyə çevrilə bilərmi?

Bəli, müəyyən genetik şəraitdə bu mümkündür. KAIST tədqiqatı xərçəng reversiyasının yalnız nəzəri olmadığını, laboratoriyada həyata keçirilə bildiyini göstərib. Tədqiqatçılar yoğun bağırsaq xərçəngi hüceyrələrində MYB, HDAC2 və FOXA2 adlı üç əsas tənzimləyici geni ləngidərək bu hüceyrələrin enterosit adlanan sağlam bağırsaq hüceyrələrinə bənzər fenotipə çevrildiyini müşahidə ediblər.

Bu genlərin ləngidilməsi üçün həm  RNA səviyyəsində susdurma üsulları (siRNA, shRNA) , həm də epigenetik səviyyədə transkripsiyanın ləngidilməsi (CRISPRi) istifadə edilib.

Bu çevrilmə hüceyrələrin nəzarətsiz böyüməsini dayandırmaqla yanaşı, hüceyrə quruluşları və gen ekspressiyası baxımından da normallaşma təmin edib.

2. Bu fikir yenidirmi? Xeyr. Lakin KAIST tədqiqatı onu bir addım irəli aparır

Belə çevrilmə strategiyaları əvvəllər də sınaqdan keçirilib:

• 2015, Dow və həmkarları (Cell): Kolorektal xərçənglərdə APC geninin bərpası ilə şişlərin gerilədiyi və hüceyrələrin sağlam fenotipə qayıtdığı göstərilib.

• 2019, Ishay-Ronen və həmkarları (Cancer Cell): Süd vəzi xərçəngi hüceyrələri MEK inhibitoru və rosiqlitazon kombinasiyası ilə piy hüceyrələrinə çevrilib.

• 2025, KAIST (Advanced Science): Yoğun bağırsaq xərçəngi hüceyrələri genetik proqramlaşdırma ilə mənşə toxumaları olan bağırsaq epitel hüceyrələrinə qaytarılıb.

KAIST tədqiqatını fərqləndirən məqam bu çevrilmənin kompüterdə modelləşdirilməsi, təcrübə ilə təsdiqlənməsi və canlı siçan modellərində şişin kiçilməsi ilə dəstəklənməsidir.

3. Hüceyrə çevrilməsi necə baş verir?

Tədqiqatçılar 4252 insan yoğun bağırsaq hüceyrəsi üzərində BENEIN (Boolean Network Inference and Control) adlandırdıqları hesablama modeli hazırlayıblar. Model 522 genin təxminən 2000 qarşılıqlı təsirini təhlil edərək hüceyrə taleyini müəyyən edən “cəlbedici vəziyyətləri” (attractor states) xəritələşdirib.

Simulyasiyalar nəticəsində MYB, HDAC2 və FOXA2 genlərinin ləngidilməsinin hüceyrələri bədxassəli vəziyyətdən sağlam vəziyyətə keçirə biləcəyi proqnozlaşdırılıb. Bu proqnozlar laboratoriyada təsdiqlənib. Genləri ləngidilən hüceyrələr artıq aqressiv şiş hüceyrələri kimi deyil, enterositlərə bənzər davranmağa başlayıb.

Siçan modellərində aparılan sınaqlarda bu şəkildə yenidən proqramlaşdırılan hüceyrələrin şiş yaratma qabiliyyətinin ciddi dərəcədə azaldığı göstərilib.

4. Bu üsul digər xərçənglərdə də işləyə bilərmi?

İlk sınaq yoğun bağırsaq xərçəngində aparılıb. Lakin oxşar epigenetik və genetik mexanizmlər başqa xərçənglərdə də ola bilər. Tədqiqatçılar yanaşmanın süd vəzi, mədəaltı vəzi və ya hematoloji xərçənglər kimi fərqli şiş növlərinə də tətbiq edilə biləcəyini düşünürlər.

Lakin hər xərçəngin öz genetik quruluşu olduğuna görə çevrilmə üçün lazım olan genlər xərçəng növündən asılı olaraq dəyişə bilər.

5. Bu müalicənin üstünlükləri və riskləri nələrdir?

Üstünlükləri:

• Hüceyrələri öldürmədən müalicə etdiyi üçün daha az toksik ola bilər.

• İmmun sisteminə zərər verməyə bilər.

• Rezistentlik inkişafını azalda bilər.

• Əlavə təsirlər minimal ola bilər.

Riskləri:

• Bütün hüceyrələr tam çevrilməyə bilər və bu, yeni şiş yaranma riski doğura bilər.

• Hüceyrələrin uzun müddətdə sabit qalıb-qalmayacağı məlum deyil.

• Hələ insanlarda sınanmadığı üçün bilinməyən təhlükəsizlik riskləri ola bilər.

6. Klinik tətbiqə nə qədər yaxınıq?

Bu üsul hazırda yalnız laboratoriyada və heyvan modellərində sınanıb. Klinik tətbiqə keçmək üçün:

• 1-ci faza təhlükəsizlik tədqiqatları,

• 2-ci faza effektivlik sınaqları,

• 3-cü faza müqayisəli klinik tədqiqatlar,

• həmçinin ideal gen susdurma texnologiyalarının hazırlanması tələb olunur.

Bəzi gen susdurma üsulları (RNAi, antisens oliqonukleotidlər, CRISPRi) artıq istifadə edilməyə başlasa da, məhz MYB, HDAC2 və FOXA2-yə yönəlmiş təhlükəsiz, effektiv və şişə spesifik daşıyıcı sistemlərə ehtiyac var.

7. Xərçəng müalicəsində yeni dövr başlayırmı?

Bu tədqiqat “xərçəngi öldürmək” paradiqmasından “xərçəngə öyrətmək” paradiqmasına keçidin mühüm addımlarından biri ola bilər. Ənənəvi müalicələri əvəz etməsə belə, daha yumşaq və daha fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşması kimi tamamlayıcı rol oynaya bilər.

Üstəlik, bu üsul yaşlı və ya adi müalicələri qəbul edə bilməyən xəstələr üçün də yeni ümid ola bilər. Gələcəkdə xəstələrin şişlərinin genetik profilinə xüsusi hazırlanmış “yenidən proqramlaşdırma kokteylləri” ilə müalicəsi mümkündür.

Nəticə:

Xərçəng reversiyası elmi fantastika olmaqdan çıxır. Gen tənzimləyici mexanizmlər aydınlaşdıqca hüceyrələri yenidən sağlam kimliyə qaytarmaq mümkün ola bilər. KAIST tədqiqatı bunun ilkin preklinik sübutlarından biridir. Əlbəttə, yolun başlanğıcındayıq, lakin istiqamət doğru ola bilər: daha ağıllı, daha sakit və daha insani xərçəng müalicəsi.

Elm təəccübləndirməyə davam edir.