آسم چیست؟ علائم، علت‌ها و روش‌های درمان

آسم بیماری مزمن ریه است که راه‌های هوایی را تنگ و تنفس را دشوار می‌کند. حدود 350 میلیون نفر در جهان و حدود 7 میلیون نفر در ترکیه را درگیر می‌کند و شیوع آن به‌ویژه در کودکان رو به افزایش است. در آسم، راه‌های هوایی ریه به نام برونش نسبت به محرک‌های گوناگون بیش‌ازحد حساس می‌شوند. در نتیجه عضلات اطراف آن‌ها منقبض می‌شوند، سطح داخلی ملتهب و متورم می‌شود و تولید مخاط افزایش می‌یابد. به این دلیل بیماران ممکن است در تنفس مشکل داشته باشند و گاهی دچار بحران‌هایی به نام حمله آسم شوند. با درمان و پیگیری مناسب، آسم معمولاً کنترل می‌شود و بیماران می‌توانند زندگی نزدیک به حالت عادی داشته باشند.

آسم چیست؟

آسم بیماری حمله‌ای ناشی از التهاب مزمن راه‌های تنفسی و تنگ‌شدن آن‌هاست. در آسم، عضلات اطراف راه هوایی با محرک بیرونی ناگهان منقبض و برونش‌ها تنگ می‌شوند و ورود و خروج هوا محدود می‌شود. آسم به‌هیچ‌وجه عفونت مسری نیست، اما بعضی عفونت‌ها می‌توانند حمله را تحریک کنند. دوره‌های تشدید (حمله) و آرامش ممکن است متناوب باشند.

آسم معمولاً در کودکی آغاز می‌شود، اما در هر سنی ممکن است ایجاد شود. در افراد آتوپیک (مستعد آلرژی) شایع‌تر است. شدت بیماری متفاوت است؛ در بعضی خفیف و در بعضی با حمله‌های مکرر مؤثر بر کیفیت زندگی ظاهر می‌شود. مهم تشخیص مناسب و کنترل با برنامه درمان شخصی است.

علائم آسم چیست؟

علائم به دلیل تنگی راه هوایی ایجاد می‌شوند و ممکن است گاهی بیشتر یا کمتر شوند. شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• تنگی نفس: بیمار ممکن است در دم و بازدم، به‌ویژه بیرون‌دادن هوا، مشکل داشته باشد.
• تنفس خس‌خس‌دار: صدای سوت‌مانند خس‌خس هنگام بازدم از نشانه‌های شاخص آسم است.
• سرفه: معمولاً خشک است. به‌ویژه حمله‌های سرفه شبانه یا نزدیک صبح برای آسم بسیار مشخص‌اند. فعالیت بدنی، خنده یا گریه نیز ممکن است سرفه را تحریک کنند.
• احساس فشردگی قفسه سینه: بیمار در سینه احساس فشار، گرفتگی یا سنگینی دارد.
• دیگر علائم: هنگام حمله ممکن است دشواری صحبت، تنفس سریع، تپش قلب، تعریق و در موارد پیشرفته کبودی لب یا ناخن دیده شود. پس از حمله ممکن است ضعف و خستگی وجود داشته باشد.

شدت علائم در همه بیماران یکسان نیست. بعضی فقط هنگام ورزش خس‌خس خفیف دارند و بعضی سرفه شدید بیدارکننده شبانه. چون علائم با دیگر بیماری‌های تنفسی مانند بیماری انسدادی مزمن ریه و برونشیت اشتباه می‌شوند، تشخیص درست مهم است. به‌ویژه افراد دارای سرفه و تنگی نفس مکرر بهتر است به متخصص بیماری‌های ریه مراجعه کنند.

آسم چرا ایجاد می‌شود؟

علت دقیق آسم کاملاً مشخص نیست. پذیرفته می‌شود که از تعامل زمینه ژنتیکی و عوامل محیطی ایجاد می‌شود. سابقه خانوادگی آسم یا آلرژی، خطر آینده را افزایش می‌دهد. برای مثال، اگر هم مادر و هم پدر آسم داشته باشند، خطر کودک می‌تواند تا 60% برسد. بعضی عفونت‌های ویروسی کودکی، حمله‌های مکرر برونشیت و آلودگی هوا نیز می‌توانند زمینه را فراهم کنند.

عوامل افزایش‌دهنده خطر ابتلا عبارت‌اند از:

• سابقه خانوادگی: وجود فرد مبتلا در خانواده (زمینه ژنتیکی).
• دیگر بیماری‌های آلرژیک: داشتن زمینه آلرژی مانند رینیت آلرژیک (تب یونجه) یا اگزما.
• جنسیت و سن: در کودکی در پسران شایع‌تر است و در بزرگسالی کمی در زنان بیشتر است.
• چاقی: اضافه‌وزن می‌تواند خطر آسم را افزایش دهد.
• مواجهه با دود سیگار: سیگارکشیدن یا دریافت دود دیگران در کودکی (سیگار والدین) خطر را بیشتر می‌کند.
• مواجهه شغلی: محیط کاری دارای گردوغبار، دود شیمیایی یا بوی شدید، مانند کشاورزی، نانوایی، آرایشگری و صنعت تولید، می‌تواند موجب آسم شود.
• آلودگی هوا: مواجهه طولانی با دود اگزوز و آلودگی صنعتی هوا.

عوامل محیطی محرک حمله آسم باعث شروع ناگهانی یا بدترشدن علائم در افراد مبتلا می‌شوند. محرک‌ها متفاوت‌اند، اما شایع‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• آلرژن‌ها: گرده، مایت گردوغبار خانه، کپک و مو و پوسته بدن حیوانات از محرک‌های شایع‌اند. افراد دارای آسم آلرژیک باید در فصل‌های پرگرده مانند بهار و پاییز بیشتر احتیاط کنند.
• دود سیگار: هم سیگارکشیدن و هم مواجهه با دود دیگران علائم را تحریک می‌کنند. بیماران باید کاملاً از سیگار دور بمانند.
• آلودگی هوا و مواد شیمیایی: دود صنعتی، گاز اگزوز، بوی تند رنگ و شوینده، عطر و اسپری دئودورانت می‌توانند آسم را تشدید کنند.
• هوای سرد: در هوای سرد و خشک راه‌های تنفسی حساس‌تر می‌شوند و ممکن است حمله‌ها در زمستان بیشتر شوند. تغییر ناگهانی دما نیز اثر مشابه دارد.
• ورزش: فعالیت خسته‌کننده، به‌ویژه ورزش در هوای سرد و خشک، ممکن است حمله آسم ناشی از ورزش را تحریک کند. بیماران باید پیش از ورزش اقدام مناسب مانند گرم‌کردن و در صورت نیاز مصرف پیشاپیش داروی استنشاقی توصیه‌شده از سوی پزشک را انجام دهند.
• عفونت‌های تنفسی: عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، آنفلوآنزا و سینوزیت می‌توانند حمله ایجاد کنند. بنابراین پیشگیری، مانند واکسن سالانه آنفلوآنزا، مهم است.
• استرس و عوامل عاطفی: احساسات شدید مانند اندوه، ترس یا خشم و استرس، با اثر بر سرعت و ریتم تنفس ممکن است علائم را بدتر کنند. توجه به مدیریت استرس مفید است.

محرک‌های هر بیمار ممکن است متفاوت باشند. فرد باید با تجربه محرک خود را بشناسد و تا حد امکان دوری کند. پزشکان معمولاً پرهیز از محرک‌ها و تنظیم خانه و محل کار بر این اساس را توصیه می‌کنند.

انواع آسم

آسم بر اساس شکل شروع یا علت زمینه‌ای به زیرگروه‌هایی تقسیم می‌شود. تعیین نوع برای انتخاب برنامه درمان درست مهم است. انواع اصلی آسم و ویژگی‌های آن‌ها:

علاوه بر موارد بالا، آسم درونی (اینترینسیک) نیز وجود دارد که به آلرژی وابسته نیست. همچنین در بعضی افراد وضعیتی به نام آسم تنشی (روان‌شناختی) با شکایت‌های مشابه آسم هنگام استرس شدید دیده می‌شود. نوع آن هرچه باشد، شناخت محرک و اقدام متناسب بخشی از درمان است.

روش‌های درمان آسم

متأسفانه در حال حاضر آسم درمان قطعی و کامل ندارد، اما با روش درست می‌توان آن را با موفقیت کنترل کرد. هدف اصلی کاهش علائم به حداقل، امکان زندگی عادی و پیشگیری از حمله است. برنامه معمولاً ترکیبی از دارو و اقدام‌های سبک زندگی است.

روش‌های اصلی درمان عبارت‌اند از:

داروهای استنشاقی: پایه درمان‌اند. با دستگاه اسپری یا پودری موسوم به اینهیلر، دارو مستقیم به راه هوایی می‌رسد. دو گروه اصلی دارند:

• اینهیلر نجات‌بخش (تسکین‌دهنده): هنگام شروع علائم یا حمله مصرف می‌شود. سریع، معمولاً در 5-10 دقیقه، برونش را شل و تنفس را آسان می‌کند. رایج‌ترین نمونه‌ها گشادکننده کوتاه‌اثر برونش، مانند اسپری دارای سالبوتامول هستند. توصیه می‌شود بیمار همیشه این اینهیلر سریع‌اثر را همراه داشته باشد. اگر نیاز به مصرف بیش از چند بار در هفته باشد، آسم به اندازه کافی کنترل نیست و درمان اضافی لازم است.
• اینهیلر پیشگیری‌کننده (کنترل‌کننده): این داروها با مصرف منظم روزانه برای جلوگیری از بروز علائم به کار می‌روند. مهم‌ترین آن‌ها کورتیکواستروئید (کورتیزون) دارند. با کاهش التهاب راه هوایی، در بلندمدت از حمله پیشگیری می‌کنند و مصرف منظم بسیار به کنترل کمک می‌کند. کورتیزون استنشاقی موضعی و کم‌دوز است و بنابراین نسبت به خوراکی عوارض بسیار کمتری دارد. با این حال، برای جلوگیری از برفک، پس از مصرف باید دهان با آب شسته شود. اثر کنترل‌کننده‌ها فوری نیست و برای فایده کامل باید هر روز با دوز توصیه‌شده مصرف شوند.
• اینهیلر ترکیبی: گاهی پزشک داروی تسکین‌دهنده و پیشگیری‌کننده را در یک دستگاه ترکیب می‌کند. این ترکیب‌ها به‌ویژه در آسم متوسط یا شدید که با یک دارو کنترل نمی‌شود ترجیح داده می‌شوند.

داروهای خوراکی یا تزریقی: اگر کنترل کافی با استنشاقی حاصل نشود یا درمان بیشتر لازم باشد، به کار می‌روند. به‌ویژه مهارکننده‌های لوکوترین ، مانند قرص مونته‌لوکاست، ممکن است کمک کنند؛ خوراکی‌اند و التهاب راه هوایی را کاهش می‌دهند. در صورت نیاز داروهایی مانند تئوفیلین برای گشادکردن برونش افزوده می‌شوند (امروزه کمتر مصرف می‌شود و به دلیل خطر عارضه نیاز به احتیاط دارد). در آسم شدید یا حمله شدید ممکن است کوتاه‌مدت قرص کورتیکواستروئید (کورتیزون) خوراکی داده شود. چون اثر عمومی دارد، مصرف طولانی ممکن است افزایش وزن، فشار خون و پوکی استخوان ایجاد کند؛ بنابراین فقط زیر نظر پزشک و هنگام ضرورت مصرف می‌شود. در سال‌های اخیر برای آسم بسیار شدید، درمان‌های زیستی هدف‌گیرنده سازوکارهای ایمنی مشخص، مانند تزریق دوره‌ای anti-IgE یا anti-IL5، ساخته شده‌اند. این درمان‌های آنتی‌بادی مونوکلونال در بیماران منتخب که به درمان معمول پاسخ نمی‌دهند می‌توانند بسیار مؤثر باشند.

تغییرهای سبک زندگی: پرهیز از محرک و عادت سالم در مدیریت آسم به اندازه دارو مهم است. بیمار باید از سیگار دوری و آلرژن‌هایی مانند گردوغبار، کپک و موی حیوان را در خانه و کار کنترل کند. کم‌کردن فرش، اسباب‌بازی پرزدار و وسایل گردوغبارگیر، شستن ملحفه با دمای بالا و نظافت منظم، با کاهش مایت می‌توانند علائم آلرژیک را کمتر کنند. همچنین ورزش منظم با توصیه پزشک و در صورت نیاز دارو، حفظ وزن مطلوب، تغذیه سالم و دوری از استرس به کنترل کمک می‌کند. معاینه در فواصل توصیه‌شده و بررسی‌هایی مانند آزمون عملکرد تنفسی نیز مهم‌اند. اگر پزشک برنامه مکتوب اقدام آسم تهیه کرده باشد، با پیروی از دستورها می‌توانید بیاموزید در صورت افزایش علائم، دوز دارو را موقتاً چگونه تنظیم کنید.

ایمنی‌درمانی آلرژن (واکسن آلرژی): به‌ویژه در بیماران آسم آلرژیک برای کاهش حساسیت بدن به آلرژن مسئول می‌توان ایمنی‌درمانی انجام داد. این روش شامل مصرف دوز مشخص عصاره آلرژن با تزریق زیرپوستی یا قطره زیرزبانی برای چند سال است. هدف، ایجاد تحمل در دستگاه ایمنی است. در گروه مناسب، می‌تواند علائم و نیاز به دارو را کاهش دهد.

ترموپلاستی برونشی: اقدام جراحی‌ای است که به‌ندرت در آسم بسیار شدید و کنترل‌نشده با درمان‌های دیگر به کار می‌رود. با انرژی گرمایی در سطح داخلی برونش، بخشی از عضله صاف دیواره راه هوایی تخریب می‌شود تا توان تنگ‌شدن برونش بر اثر انقباض کمتر شود. این اقدام با برونکوسکوپی زیر بیهوشی عمومی انجام می‌شود، برای همه مناسب نیست و فقط در موارد منتخب در نظر گرفته می‌شود.

روش‌های حمایتی و جایگزین: روش‌های پزشکی پایه درمان‌اند، اما بعضی اقدام‌های حمایتی نیز در کنار آن‌ها استفاده می‌شوند. تمرین‌های تنفسی مانند تنفس دیافراگمی و روش‌های مشابه یوگا، اگر منظم انجام شوند ممکن است عضلات تنفسی را تقویت و با کاهش استرس به‌طور غیرمستقیم کمک کنند. درباره درمان گیاهی ، داروی گیاهی با اثربخشی ثابت‌شده در آسم وجود ندارد. اگرچه در میان مردم زنجبیل، آویشن و سیاه‌دانه توصیه می‌شوند، به‌تنهایی آسم را کنترل نمی‌کنند. پیش از هر مکمل یا محصول گیاهی حتماً باید با پزشک مشورت کرد. اتاق نمک و اسپلئوتراپی (غاردرمانی) توسط بعضی افراد امتحان می‌شوند، اما اثربخشی علمی آن‌ها روشن نشده است. بیماران هرگز نباید روش جایگزین را به جای داروی تجویزشده قرار دهند و حداکثر باید با توصیه پزشک برای حمایت استفاده کنند.

حمله آسم چگونه برطرف می‌شود؟

حمله یا بحران آسم، تشدید ناگهانی علائم با تنگی نفس جدی است. فرد یا نزدیکانش با اقدام سریع و درست می‌توانند به تسکین کمک کنند. اقدام‌های لازم در حمله آسم به‌طور خلاصه:

1. آرام بمانید: ابتدا سعی کنید نترسید. وحشت تنفس را دشوارتر می‌کند. بر نفس‌کشیدن آهسته و کنترل‌شده تمرکز کنید.
2. اینهیلر سریع‌اثر را مصرف کنید: اگر اینهیلر نجات‌بخش همراه دارید، مانند سالبوتامول، بلافاصله با دوز توصیه‌شده پزشک، معمولاً 1-2 پاف، مصرف کنید. در صورت امکان با اسپیسر (محفظه واسط) می‌توانید اثربخشی را افزایش دهید. اگر نبولایزر دارید، داروی گشادکننده سریع‌اثر برونش را در آن بگذارید و مصرف کنید.
3. صاف بنشینید و آرام شوید: نشستن صاف یا ایستادن بیمار جریان هوا به ریه را بیشتر می‌کند. یقه را شل و کراوات را باز کنید. دست‌ها را روی میز تکیه دهید تا عضلات قفسه سینه به تنفس کمک کنند.
4. نفس عمیق و آهسته بکشید: پس از شروع بازشدن راه هوایی، سعی کنید از بینی نفس عمیق بگیرید و از دهان آرام بیرون دهید. کنترل تنفس به ورود اکسیژن بیشتر و آرام‌شدن کمک می‌کند.
5. در صورت نیاز کمک پزشکی بخواهید: اگر با وجود اینهیلر طی 15-20 دقیقه هیچ بهبودی ایجاد نشد، با اورژانس 112 ترکیه تماس بگیرید. اگر تنگی نفس به حد دشواری صحبت رسیده یا کبودی لب و گیجی ایجاد شده، ممکن است اقدام فوری لازم باشد. تا رسیدن تیم درمان، در صورت امکان طبق دستور قبلی پزشک دارو را در فواصل مشخص ادامه دهید.

اگر کنار فرد دارای حمله هستید، هنگام انجام گام‌ها به او دلگرمی بدهید و احساس تنهانبودن ایجاد کنید. پس از حمله مراجعه به پزشک مفید است؛ زیرا گاهی در ساعت‌های بعد حمله دیگری رخ می‌دهد یا درمان اضافی لازم می‌شود. پزشک ممکن است مدتی دارویی مانند قرص کورتیزون آغاز کند.

پیشگیری از حمله آسان‌تر و کم‌خطرتر از تلاش برای درمان آن است. بنابراین معاینه منظم را نادیده نگیرید و اگر علائم بیشتر شدند، با پزشک برنامه را بازبینی کنید. همچنین هر بیمار باید برنامه اقدام اورژانسی داشته باشد. این برنامه مشخص می‌کند در مراحل حمله، دوز کدام دارو چقدر افزایش یابد و چه زمانی به بیمارستان مراجعه شود. تنظیم برنامه با پزشک و پیروی آرام از آن هنگام حمله، به گذراندن خفیف‌تر بحران کمک می‌کند.

آسم و خطر سرطان

ارتباط آسم مزمن و سرطان در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را جلب کرده است. چون آسم وضعیت مداوم التهاب ایجاد می‌کند، تصور می‌شود التهاب مزمن در بلندمدت ممکن است تغییرهای سلولی ایجاد کند. پژوهش‌هایی خطر سرطان را در بیماران بررسی کرده‌اند. فراتحلیل منتشرشده در 2017 نشان داد احتمال سرطان ریه در افراد مبتلا نسبت به دیگران 44% بیشتر است. همچنین مطالعه گسترده 2023 در مجله Cancer Medicine گزارش کرد که خطر کلی سرطان در افراد مبتلا، به‌ویژه کسانی که استروئید استنشاقی را منظم مصرف نمی‌کنند، ممکن است اندکی بیشتر باشد.

اگرچه علت افزایش خطر کاملاً روشن نیست، تصور می‌شود سازوکار زمینه‌ای التهاب مزمن باشد. در بافت دارای تحریک التهابی مداوم، از نظر نظری خطر رشد سلول غیرطبیعی با زمان بیشتر می‌شود. از سوی دیگر، دیدگاه‌هایی وجود دارد که کورتیکواستروئید استنشاقی با مهار التهاب ممکن است خطر را کاهش دهد. موضوع هنوز پژوهشی است و برای بیشتر بیماران نگران‌کننده نیست. با این حال، پیگیری منظم و ادامه درمان برای سلامت عمومی مهم است.

[خطر سرطان در افراد مبتلا به آسم بیشتر یافت شد] عنوان مقاله‌ای است که در آن پروفسور دکتر Mustafa Özdoğan یافته‌های کنونی ارتباط آسم و سرطان را با جزئیات بررسی می‌کند. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید مطلب مربوط را بخوانید: خطر سرطان در افراد مبتلا به آسم بیشتر یافت شد.

پرسش‌های متداول

• آیا آسم کاملاً خوب می‌شود؟ آسم مزمن است و اکنون درمانی برای حذف کامل آن وجود ندارد. اما در بعضی افراد دارای آسم کودکی، پس از بلوغ علائم ناپدید یا کمتر می‌شوند. در آسم بزرگسالی نیز با درمان درست می‌توان سال‌ها بدون حمله زندگی کرد. بنابراین قابل کنترل است، اما درباره بهبود کامل باید محتاط بود. با قطع درمان ممکن است علائم برگردند.

• آیا آسم مسری است؟ خیر، آسم مسری نیست. چون عفونت میکروبی نیست، از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود. اما بیماران ممکن است نسبت به عفونت تنفسی مانند آنفلوآنزا و سرماخوردگی حساس‌تر باشند و این عفونت‌ها علائم را بدتر کنند. بنابراین پیشگیری مانند دوری از تماس نزدیک با بیمار، شستن مکرر دست و واکسن سالانه آنفلوآنزا توصیه می‌شود.

• آیا داروهای آسم (کورتیزون) زیان‌آور یا اعتیادآورند؟ داروهای اینهیلر حاوی کورتیزون که بیشترین کاربرد را دارند، با دوز و روش درست عموماً ایمن‌اند و می‌توان طولانی مصرف کرد. چون مستقیم در راه هوایی اثر دارند، عوارض بسیار کمتری از کورتیزون خوراکی دارند. این داروها اعتیاد ایجاد نمی‌کنند؛ بدن طلب آن‌ها را نمی‌کند و در صورت تمایل، زیر نظر پزشک می‌توان کم یا قطع کرد. بعضی بیماران از واژه کورتیزون می‌ترسند و دارو نمی‌خورند، اما آسیب آسم درمان‌نشده به ریه و حمله‌های نیازمند اورژانس بسیار خطرناک‌تر از عوارض احتمالی دارو هستند. مصرف اسپری با دوز درست این خطرها را به حداقل می‌رساند. با این حال، مصرف‌کنندگان دوز بالا باید منظم تحت نظر باشند.

• آیا آسم ژنتیکی است؟ به فرزندم منتقل می‌شود؟ زمینه ژنتیکی نقش مهمی دارد. در افراد دارای آسم یا آلرژی در خانواده، احتمال ابتلا بالاتر است. برای مثال، اگر مادر یا پدر مبتلا باشند، خطر کودک افزایش می‌یابد و اگر هر دو باشند، بسیار بیشتر است. اما زمینه ژنتیکی به معنای انتقال قطعی نیست و فقط احتمال را بیشتر می‌کند. همچنین کسانی بدون هیچ سابقه خانوادگی مبتلا هستند. بنابراین پاسخ پرسش انتقال به فرزند قطعی نیست، بلکه بر پایه خطر است. والدین با سیگارنکشیدن، تمیز نگه‌داشتن خانه و محافظت از عفونت تنفسی می‌توانند خطرها را کاهش دهند.

• آیا بیماران آسم می‌توانند ورزش کنند؟ بله، با اقدام مناسب می‌توانند و حتی باید ورزش کنند. ورزش منظم ظرفیت ریه و قدرت عضلات تنفسی را افزایش می‌دهد و برای سلامت عمومی مفید است. مهم، کنترل بیماری و شروع ورزش با مصرف دارو در صورت نیاز است. گرم‌کردن پیش از ورزش ، پرهیز از هوای سرد و در صورت نیاز مصرف اینهیلر تسکین‌دهنده 10-15 دقیقه پیش از ورزش طبق دستور پزشک، خطر حمله را کاهش می‌دهد. شنا و پیاده‌روی از فعالیت‌های مناسب‌اند. تا زمانی که آسم کنترل باشد، ورزش در هوای آزاد و محیط پاک منعی ندارد. حتی ورزشکاران المپیکی زیادی آسم دارند. کافی است درمان منظم و توصیه پزشک رعایت شود.

نتیجه‌گیری

آسم با اطلاعات درست و رویکرد منظم قابل مدیریت است. با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، بیمار نیز می‌تواند مانند دیگران فعال و سالم زندگی کند. مهم، آگاهی از بیماری، پرهیز از محرک و همکاری با پزشک است. به یاد داشته باشید که آسم قابل کنترل است؛ شما نیز با برنامه درست می‌توانید کنترل را به دست بگیرید. با آرزوی روزهای سالم...