Astma nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicə üsulları

Astma hava yollarını daraldan və nəfəs almağı çətinləşdirən xroniki ağciyər xəstəliyidir. Dünyada təxminən 350 milyon, Türkiyədə isə təxminən 7 milyon insana təsir edən astma, xüsusilə uşaqlarda getdikcə daha çox rast gəlinir. Astma zamanı ağciyərlərdə bronx adlanan hava yolları müxtəlif tətikləyicilərə qarşı həddindən artıq həssaslaşır. Nəticədə hava yollarının ətrafındakı əzələlər yığılır, daxili səthlərində iltihab (inflammasiya) və şişkinlik yaranır, selik ifrazı artır. Bu mexanizm səbəbindən astmalı xəstələr nəfəs almaqda çətinlik çəkə və vaxtaşırı astma tutması adlanan böhranlar keçirə bilərlər. Müvafiq müalicə və müşahidə ilə astmanı adətən nəzarət altına almaq mümkündür və astmalı xəstələr normal həyatlarına yaxın həyat sürə bilərlər.

Astma nədir?

Astma tənəffüs yollarının xroniki iltihabı və daralması nəticəsində yaranan, tutmalarla gedən xəstəlikdir. Astma zamanı hava yollarının ətrafındakı əzələlər xarici qıcıqlandırıcının təsiri ilə qəfil yığılır və bronxlar daralır. Nəticədə ağciyərlərə havanın daxil olması və çıxması məhdudlaşır. Astma yoluxucu infeksiya deyil; lakin bəzi infeksiyalar astma tutmalarını tətikləyə bilər. Astmada vaxtaşırı kəskinləşmələr (tutmalar) və sakit dövrlər müşahidə oluna bilər.

Astma adətən uşaqlıqda başlasa da, hər yaşda yarana bilər. Atopik (allergiyaya meyilli) insanlarda daha çox rast gəlinir. Xəstəliyin ağırlığı insandan insana dəyişir; bəzi xəstələrdə yüngül gedişli olduğu halda, digərlərində həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən tez-tez təkrarlanan tutmalarla özünü göstərir. Əsas olan astmanın düzgün müəyyənləşdirilməsi və fərdi müalicə planı ilə nəzarət altına alınmasıdır.

Astmanın əlamətləri hansılardır?

Astmanın əlamətləri hava yollarının daralması ilə əlaqədar yaranır və vaxtaşırı artıb azala bilər. Ən çox rast gəlinən astma əlamətləri bunlardır:

• Təngnəfəslik: Xəstə nəfəs alıb-verərkən çətinlik çəkə bilər, xüsusilə nəfəsvermədə çətinlik hiss edir.
• Xırıltılı tənəffüs: Nəfəs verərkən fit səsinə bənzər eşidilən xırıltı astmanın tipik əlamətidir.
• Öskürək: Adətən quru öskürək olur. Xüsusilə gecə və ya səhərə yaxın baş verən öskürək tutmaları astma üçün çox səciyyəvidir. Fiziki gərginlikdən sonra, yaxud gülmək, ağlamaq kimi hallarda da öskürək tətiklənə bilər.
• Sinədə sıxılma hissi: Xəstələr sinələrində təzyiq, sıxılma və ya ağırlıq hiss edirlər.
• Digər əlamətlər: Astma tutması zamanı danışmaqda çətinlik, sürətli tənəffüs, ürəkdöyünmə, tərləmə, hətta ağır hallarda dodaqlarda və ya dırnaqlarda göyərmə müşahidə oluna bilər. Tutmadan sonra xəstədə halsızlıq və taqətsizlik ola bilər.

Əlamətlər hər astmalı xəstədə eyni dərəcədə olmaya bilər. Bəziləri yalnız idman zamanı yüngül xırıltı hiss etdiyi halda, digərlərində gecə yuxudan oyadan güclü öskürək tutmaları ola bilər. Astmanın əlamətləri digər tənəffüs yolu xəstəlikləri ilə (XOAX, bronxit kimi) qarışdırıla bildiyi üçün düzgün diaqnoz vacibdir. Xüsusilə təkrarlanan öskürək və təngnəfəslik şikayətləri olan şəxslərə ağciyər xəstəlikləri mütəxəssisinə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Astma nədən yaranır?

Astmanın dəqiq səbəbi tam məlum deyil. Genetik meyillilik və ətraf mühit amillərinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yarandığı qəbul edilir. Ailədə astma və ya allergik xəstəlik tarixçəsinin olması insanın gələcəkdə astmaya tutulma riskini artırır. Məsələn, həm anası, həm də atası astmalı olan uşaqda astma riski 60%-a qədər çata bilər. Bundan əlavə, uşaqlıqda keçirilmiş bəzi virus infeksiyaları, tez-tez təkrarlanan bronxit tutmaları və hava çirkliliyinə məruz qalmaq da astmanın yaranmasına zəmin hazırlaya bilər.

Astmaya tutulma riskini artıran amillər bunlardır:

• Ailə tarixçəsi: Ailədə astmalı şəxslərin olması (genetik meyillilik).
• Digər allergik xəstəliklər: Allergik rinit (saman qızdırması), ekzema kimi allergik meyilliliyin olması.
• Cins və yaş: Uşaqlarda astma oğlanlarda daha çox rast gəlindiyi halda, yetkinlikdə qadınlarda bir qədər çoxdur.
• Piylənmə: Artıq çəki astma riskini artıra bilər.
• Siqaret tüstüsünə məruz qalma: Aktiv siqaretçəkmə və ya uşaqlıqda passiv siqaretçəkmə (valideynlərin siqaret çəkməsi) riski yüksəldir.
• Peşə ilə əlaqədar məruzqalma: Toz, kimyəvi tüstü və ya kəskin qoxular olan iş mühitləri (məsələn, fermerlik, çörəkçilik, bərbərlik, emal sənayesi) astmaya səbəb ola bilər.
• Hava çirkliliyi: Avtomobillərin işlənmiş qazlarına və sənaye mənşəli hava çirkliliyinə uzun müddət məruz qalmaq.

Astma tutmasını tətikləyən ətraf mühit amilləri isə astmalı şəxslərdə əlamətlərin qəfil yaranmasına və ya pisləşməsinə səbəb olur. Bu tətikləyicilər insandan insana dəyişsə də, ən çox rast gəlinənlər bunlardır:

• Allergenlər: Tozcuqlar, ev tozu gənələri (mite), kif göbələkləri, heyvan tükləri və dəri qabıqları astma tutmalarını tez-tez tətikləyən allergenlərdir. Allergik astması olanlar yaz və payız kimi tozcuqların çox olduğu dövrlərdə daha diqqətli olmalıdırlar.
• Siqaret tüstüsü: Həm aktiv siqaretçəkmə, həm də tüstüyə məruz qalma (passiv siqaretçəkmə) astma əlamətlərini tətikləyir. Astmalı xəstələr siqaretdən qəti şəkildə uzaq durmalıdırlar.
• Hava çirkliliyi və kimyəvi maddələr: Sənaye tüstüsü, avtomobillərin işlənmiş qazları, boya və ya təmizlik vasitələrinin kəskin qoxuları, ətir, dezodorant spreyləri kimi qıcıqlandırıcı maddələr astmanı kəskinləşdirə bilər.
• Soyuq hava: Soyuq və quru havada tənəffüs yolları daha həssas olur. Qış aylarında astma tutmaları arta bilər. Qəfil temperatur dəyişiklikləri də oxşar təsir göstərə bilər.
• Fiziki məşq: Yorucu fiziki fəaliyyət, xüsusilə soyuq və quru havada edilən məşq fiziki gərginliyə bağlı astma tutmasını tətikləyə bilər. Astmalı şəxslər idmandan əvvəl müvafiq tədbirlər görməlidirlər (isinmə hərəkətləri, lazım gələrsə, həkimin tövsiyə etdiyi inhalyator dərmanını əvvəlcədən istifadə etmək kimi).
• Tənəffüs yolu infeksiyaları: Zökəm, qrip, sinusit kimi virus infeksiyaları astmalı şəxslərdə tutmalara səbəb ola bilər. Buna görə astmalı xəstələrin bu infeksiyalara qarşı tədbir görməsi (məsələn, hər il qrip peyvəndi etdirməsi) vacibdir.
• Stress və emosional amillər: Güclü kədər, qorxu və ya qəzəb kimi emosiyalar və stress tənəffüsün sürətinə və ritminə təsir edərək astma əlamətlərini pisləşdirə bilər. Astmalı xəstələrin stressin idarə olunmasına diqqət yetirməsi faydalıdır.

Hər astmalı xəstənin tətikləyiciləri fərqli ola bilər. İnsan öz astmasını nəyin tətiklədiyini təcrübə ilə öyrənməli və bu amillərdən mümkün qədər uzaq durmalıdır. Həkimlər adətən astmalı xəstələrə tətikləyici amillərdən uzaq durmağı, ev və iş mühitlərini buna uyğun təşkil etməyi məsləhət görürlər.

Astmanın növləri

Astma yaranma formasına və ya əsas səbəbinə görə müxtəlif alt növlərə ayrılır. Astmanın növünü müəyyənləşdirmək düzgün müalicə planını seçmək baxımından vacibdir. Əsas astma növləri və xüsusiyyətləri belədir:

Yuxarıda sadalananlardan başqa, intrinsik (daxili) astma adlanan və allergiya ilə əlaqəsi olmayan astma növü də mövcuddur. Bundan əlavə, bəzi şəxslərdə gərginlik (psixoloji) astması adlandırılan, güclü stress altında astmaya bənzər şikayətlərin yarandığı vəziyyət müşahidə oluna bilər. Növündən asılı olmayaraq, astmanın tətikləyicilərini bilmək və buna uyğun tədbir görmək müalicənin bir hissəsidir.

Astmanın müalicə üsulları

Hazırda astmanın təəssüf ki, qəti müalicəsi (tam sağalması) yoxdur, lakin düzgün müalicə üsulları ilə xəstəliyi uğurla nəzarət altına almaq mümkündür. Astma müalicəsinin əsas məqsədi xəstənin əlamətlərini minimuma endirmək, normal həyat sürməsini təmin etmək və astma tutmalarının qarşısını almaqdır. Müalicə planı adətən dərmanlar və həyat tərzi tədbirlərinin birləşməsindən ibarətdir.

Astma müalicəsində istifadə olunan əsas üsullar bunlardır:

İnhalyator dərmanları (tənəffüs yolu dərmanları): Astma müalicəsinin əsasını təşkil edirlər. İnhalyator adlanan sprey və ya toz cihazları ilə dərman birbaşa tənəffüs yollarına çatdırılır. Bu dərmanlar iki əsas qrupa ayrılır:

• Xilasedici (rahatladıcı) inhalyatorlar: Astma əlamətləri başlayanda və ya tutma zamanı istifadə olunur. Sürətlə təsir göstərərək (adətən 5-10 dəqiqə ərzində) bronxları boşaldır və nəfəs almağı asanlaşdırır. Ən geniş yayılmış nümunələr qısamüddətli təsirli bronxgenişləndiricilərdir (məsələn, salbutamol tərkibli spreylər). Astmalı xəstələrə bu sürətli təsirli inhalyatorları həmişə yanlarında saxlamaq tövsiyə olunur. İnhalyatordan həftədə bir neçə dəfədən çox istifadə ehtiyacı yaranırsa, bu, astmanın kifayət qədər nəzarətdə olmadığını göstərir və əlavə müalicə tələb olunur.
• Qoruyucu (nəzarətedici) inhalyatorlar: Bu dərmanlar gündəlik müntəzəm istifadə ilə astma əlamətlərinin yaranmasının qarşısını almağa yönəlir. Ən mühüm nəzarətedici inhalyatorların tərkibində kortikosteroid (kortizon) var. Kortizonlu inhalyatorlar hava yollarındakı iltihabı azaldaraq uzun müddətdə astma tutmalarının qarşısını alır. Müntəzəm istifadə astmaya nəzarətə böyük töhfə verir. İnhalyasiya olunan kortizonlar yerli təsir göstərir və aşağı dozada verilir; buna görə ağızdan qəbul edilən kortizonla müqayisədə əlavə təsirlər xeyli az olur. Bununla belə, ağızda kandidoz yaranmaması üçün dərmanı istifadə etdikdən sonra ağız su ilə yaxalanmalıdır. Nəzarətedici inhalyatorlar dərhal təsir göstərmir; tam fayda üçün bu dərmanlar hər gün tövsiyə olunan dozada istifadə edilməlidir.
• Kombinə edilmiş inhalyatorlar: Bəzi hallarda həkimlər həm rahatladıcı, həm də qoruyucu xüsusiyyətli dərmanları bir inhalyator cihazında birləşdirərək verə bilərlər. Bu kombinasiyalar xüsusilə orta və ya ağır astması olan, tək dərmanla nəzarət təmin olunmayan xəstələrdə seçilir.

Ağızdan və ya inyeksiya ilə verilən dərmanlar: İnhalyasiya müalicəsi ilə kifayət qədər nəzarət əldə edilmədikdə və ya əlavə müalicəyə ehtiyac olduqda istifadə edilir. Xüsusilə leykotrien inhibitorları (məsələn, montelukast kimi həblər) astmaya nəzarətə kömək edə bilər; ağızdan qəbul edilərək hava yolu iltihabını azaldırlar. Həmçinin lazım gəldikdə teofillin kimi dərmanlar bronxları genişləndirmək üçün əlavə oluna bilər (teofillin hazırda daha az istifadə edilən dərmandır və əlavə təsir riski səbəbindən ehtiyatla işlədilməlidir). Ağır astmalı xəstələrdə və ya güclü tutmalarda qısa müddətə oral kortikosteroid (kortizon) tabletləri verilə bilər. Bu dərmanlar sistemik təsir göstərdiyi üçün uzunmüddətli istifadə çəki artımı, qan təzyiqinin yüksəlməsi, osteoporoz kimi arzuolunmaz təsirlərə səbəb ola bilər; buna görə yalnız həkim nəzarətində və zəruri olduqda istifadə olunur. Son illərdə çox ağır astmalı xəstələr üçün müəyyən immun mexanizmləri hədəfləyən bioloji müalicələr (məsələn, müntəzəm aralıqlarla edilən inyeksiyalar, anti-IgE və ya anti-IL5 kimi) hazırlanmışdır. Bu monoklonal anticisim müalicələri klassik müalicələrə cavab verməyən seçilmiş astmalı xəstələrdə olduqca təsirli ola bilər.

Həyat tərzi dəyişiklikləri: Astmanın idarə olunmasında dərmanlar qədər vacib digər məqam tətikləyicilərdən uzaq durmaq və sağlam həyat vərdişləridir. Xəstələr siqaretdən uzaq durmalı, ev və iş mühitində toz, kif, ev heyvanlarının tükləri kimi allergenləri nəzarətə almalıdırlar. Evdə xalçaların, yumşaq oyuncaqların və toz yığan əşyaların azaldılması, yataq dəstlərinin yüksək temperaturda yuyulması, müntəzəm təmizlik kimi tədbirlər ev tozu gənələrini azaldaraq allergik astma əlamətlərini yüngülləşdirə bilər. Həmçinin müntəzəm fiziki məşq etmək (həkim tövsiyəsi ilə və lazım gəldikdə dərman istifadə edərək), ideal çəkini qorumaq, sağlam qidalanmaq və stressdən uzaq durmaq astmaya nəzarətə kömək edir. Astmalı xəstələrin həkimlərinin tövsiyə etdiyi vaxtlarda müayinəyə getməsi və tənəffüs funksiyası testi kimi nəzarət müayinələrini etdirməsi də vacibdir. Həkiminizin hazırladığı yazılı astma fəaliyyət planı varsa, bu plandakı göstərişlərə əməl etməklə əlamətlər artdıqda dərman dozalarını müvəqqəti necə tənzimləyəcəyinizi öyrənə bilərsiniz.

Allergen immunoterapiyası (allergiya peyvəndləri): Xüsusilə allergik astma xəstələrində orqanizmin səbəbkar allergenə həssaslığını azaltmaq məqsədilə immunoterapiya tətbiq oluna bilər. Bu üsul müəyyən dozalarda allergen ekstraktının dəri altına inyeksiyasını və ya dilaltı damcılar şəklində bir neçə il ərzində verilməsini əhatə edir. Məqsəd immun sisteminin həmin maddəyə tolerantlıq yaratmasıdır. Uyğun xəstə qrupunda immunoterapiya allergik astma əlamətlərini yüngülləşdirə və dərman ehtiyacını azalda bilər.

Bronxial termoplastika: Çox ağır və digər müalicələrlə nəzarət altına alınmayan astma hallarında nadirən müraciət olunan cərrahi prosedurdur. Bronxial termoplastika bronxların daxili səthinə verilən istilik enerjisi ilə hava yolu divarındakı hamar əzələ toxumasının bir hissəsini məhv etməyi hədəfləyir. Bununla bronxların yığılaraq daralma potensialını azaltmağa çalışılır. Ümumi anesteziya altında bronxoskopiya ilə aparılan bu prosedur hər xəstəyə uyğun deyil və yalnız seçilmiş hallarda nəzərdən keçirilən müalicədir.

Dəstəkləyici və alternativ üsullar: Astma müalicəsinin əsasını tibbi üsullar təşkil edir, lakin bunlara əlavə olaraq bəzi dəstəkləyici yanaşmalar da istifadə olunur. Tənəffüs məşqləri (məsələn, diafraqma tənəffüsü məşqləri, yoqaya bənzər texnikalar) müntəzəm yerinə yetirildikdə tənəffüs əzələlərini gücləndirə və stressi azaldaraq dolayı fayda verə bilər. Bitki mənşəli müalicələrə gəldikdə isə astmada effektivliyi sübut olunmuş bitki mənşəli dərman yoxdur. Xalq arasında zəncəfil, kəklikotu, qara zirə kimi müxtəlif bitkilər tövsiyə olunsa da, bunların təkbaşına astmanı nəzarət altına alması mümkün deyil. Hər hansı qida əlavəsi və ya bitki mənşəli məhsuldan istifadə etməzdən əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Duz otağı, speleoterapiya (mağara terapiyası) kimi üsulları bəzi insanlar sınasa da, onların effektivliyi elmi cəhətdən aydınlaşdırılmayıb. Astmalı xəstələr alternativ üsulları heç vaxt həkimin verdiyi dərmanların yerinə istifadə etməməli, ən çoxu dəstək məqsədilə və həkim tövsiyəsi ilə istifadə etməlidirlər.

Astma tutması necə keçir?

Astma tutması (astma böhranı) astma əlamətlərinin qəfil güclənməsi və xəstədə ciddi təngnəfəslik yaranmasıdır. Tutma keçirən insan və ya yaxınları sürətli və düzgün addımlarla xəstənin rahatlamasına kömək edə bilərlər. Astma tutması zamanı görülməli tədbirlər qısaca bunlardır:

1. Sakit qalın: Əvvəlcə təşvişə düşməməyə çalışın. Təşviş tənəffüsünüzü daha da çətinləşdirir. Yavaş və nəzarətli nəfəs almağa diqqət yetirin.
2. Sürətli təsirli inhalyatorunuzu istifadə edin: Yanınızda gəzdirdiyiniz xilasedici inhalyator (məsələn, salbutamol) varsa, dərhal həkiminizin tövsiyə etdiyi dozada (adətən 1-2 püskürtmə) tətbiq edin. Mümkündürsə, spacer (ara kamera) istifadə etməklə dərmanın təsirini artıra bilərsiniz. Nebulayzer cihazınız varsa, ona sürətli təsirli bronxgenişləndirici dərmanı qoyub tətbiqə başlayın.
3. Dik oturun və rahatlanın: Xəstənin dik vəziyyətdə oturması və ya ayaq üstə durması ağciyərlərə hava axınını artırır. Paltarın yaxasını boşaldın, qalstuk varsa çıxarın. Əllərinizi masaya söykəyərək döş əzələlərinizin nəfəsalmağa kömək etməsinə imkan verin.
4. Dərin və yavaş nəfəs alın: Hava yollarınız açılmağa başladıqdan sonra burnunuzdan dərin nəfəs alıb ağzınızdan yavaşca verməyə çalışın. Nəfəsinizi nəzarətə almaq orqanizminizə daha çox oksigen daxil olmasına kömək edir və sizi rahatladır.
5. Lazım gəlsə, tibbi yardım çağırın: İnhalyatordan istifadəyə baxmayaraq 15-20 dəqiqə ərzində heç bir yaxşılaşma yoxdursa, 112 təcili yardım xidmətinə zəng edin. Danışmağı çətinləşdirəcək qədər təngnəfəslik varsa və ya dodaqların göyərməsi, şüurun qarışması kimi ciddi əlamətlər yaranıbsa, təcili tibbi müdaxilə lazım ola bilər. Tibbi heyət gələnə qədər, mümkündürsə, dərmanınızı müəyyən aralıqlarla istifadə etməyə davam edin (həkiminizin əvvəlcədən bildirdiyi şəkildə).

Astma tutması keçirən şəxsin yanındasınızsa, yuxarıdakı addımları tətbiq edərkən ona mənəvi dəstək verin və tək olmadığını hiss etdirin. Tutmadan sonra mütləq həkimə görünmək faydalıdır; çünki bəzən sonrakı saatlarda ikinci tutma yarana və ya əlavə müalicə tələb oluna bilər. Həkiminiz tutmadan sonra bir müddət kortizon tabletləri kimi dərmanlar təyin edə bilər.

Astma tutmalarının qarşısını almaq tutmanı müalicə etməyə çalışmaqdan daha asan və daha az risklidir. Buna görə müntəzəm müayinələrinizi yubatmayın, əlamətlərinizin artdığını hiss etsəniz, həkiminizlə məsləhətləşərək müalicə planınızı yenidən nəzərdən keçirin. Həmçinin hər astmalı xəstənin təcili fəaliyyət planı olmalıdır. Bu planda tutmanın mərhələlərinə görə hansı dərmanın dozasını nə qədər artıracağınız və nə vaxt xəstəxanaya müraciət etməli olduğunuz yazılır. Öz fəaliyyət planınızı həkiminizlə hazırlamaq və tutma zamanı təşvişə düşmədən bu plana uyğun davranmaq da böhranları daha yüngül keçirməyə kömək edəcək.

Astma və xərçəng riski

Xroniki astma ilə xərçəng arasındakı əlaqə son illərdə alimlərin marağını cəlb edir. Astma orqanizmdə davamlı iltihab yaratdığı üçün uzun müddətdə bu xroniki iltihabın bəzi hüceyrə dəyişikliklərinə səbəb ola biləcəyi düşünülür. Astmalı xəstələrdə xərçəngin yaranma riskini araşdıran müxtəlif tədqiqatlar aparılmışdır. 2017-ci ildə dərc edilmiş meta-analiz astmalı xəstələrin ağciyər xərçənginə tutulma ehtimalının astması olmayanlarla müqayisədə 44% daha yüksək olduğunu göstərmişdir. 2023-cü ildə Cancer Medicine jurnalında dərc edilmiş genişmiqyaslı tədqiqatda isə astmalı şəxslərin, xüsusilə inhalyasiya steroidlərini müntəzəm istifadə etməyənlərin ümumi xərçəng riskinin bir qədər artmış ola biləcəyi bildirilmişdir.

Astmalı xəstələrdə xərçəng riskinin bu artımının səbəbi tam aydınlaşmasa da, əsas mexanizmin xroniki iltihab olduğu düşünülür. Daimi iltihabi qıcıq altında qalan toxumalarda zamanla anormal hüceyrə yaranması riski nəzəri olaraq yüksəlir. Digər tərəfdən, astma müalicəsində istifadə olunan inhalyasiya kortikosteroidlərinin hava yollarındakı iltihabı basdıraraq bu riski azalda biləcəyinə dair fikirlər var. Mövzu hələ araşdırılır və astmalı xəstələrin böyük əksəriyyəti üçün narahatlıq doğuran vəziyyət yoxdur. Bununla belə, astmanız varsa, müntəzəm həkim müşahidəsi və müalicəni aksatmamaq ümumi sağlamlığınız üçün vacibdir.

[Astmalı şəxslərdə xərçəng riskinin daha yüksək olduğu müəyyən edildi] başlıqlı məqalədə Prof. Dr. Mustafa Özdoğan astma və xərçəng əlaqəsinə dair son nəticələri ətraflı müzakirə edir. Mövzu haqqında daha ətraflı məlumat üçün müvafiq məqaləyə baxa bilərsiniz: Astmalı şəxslərdə xərçəng riskinin daha yüksək olduğu müəyyən edildi.

Tez-tez verilən suallar

• Astma tam sağalırmı? Astma xroniki (uzunmüddətli) xəstəlikdir və hazırda onu tam aradan qaldıran müalicə yoxdur. Lakin uşaqlıq astması olan bəzi şəxslərdə yeniyetməlikdən sonra əlamətlər itə və ya yüngülləşə bilər. Yetkinlərdə də düzgün müalicə ilə illərlə heç bir tutma keçirmədən yaşamaq mümkündür. Yəni astmanı nəzarət altına almaq olar, lakin tam sağaldığını söyləməkdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Müalicə dayandırılarsa, əlamətlər geri qayıda bilər.

• Astma yoluxucu xəstəlikdirmi? Xeyr, astma yoluxucu deyil. Astma mikrob mənşəli infeksiya olmadığı üçün insandan insana keçmir. Lakin astmalı xəstələr tənəffüs yolu infeksiyalarına (qrip, zökəm kimi) daha həssas ola və bu infeksiyalar astma əlamətlərini pisləşdirə bilər. Buna görə astmalı şəxslərə infeksiyalardan qorunmaq (məsələn, xəstə insanlarla yaxın təmasdan çəkinmək, əlləri tez-tez yumaq, hər il qrip peyvəndi etdirmək və s.) tövsiyə olunur.

• Astma dərmanları (kortizon) zərərlidirmi, asılılıq yaradırmı? Astma müalicəsində ən çox istifadə olunan kortizonlu inhalyator dərmanları uyğun dozada və düzgün texnika ilə istifadə edildikdə ümumən təhlükəsizdir və uzun müddət istifadə oluna bilər. İnhalyasiya olunan kortizonlar birbaşa tənəffüs yollarına təsir etdiyi üçün ağızdan qəbul edilən kortizonla müqayisədə əlavə təsirləri xeyli azdır. Bu dərmanlar asılılıq yaratmır; orqanizm onları tələb etmir, lazım olduqda həkim nəzarəti ilə azaldılıb dayandırıla bilər. Bəzi xəstələr kortizon sözündən qorxaraq dərmanlarını istifadə etmirlər. Halbuki müalicə olunmayan astmanın ağciyərlərə verəcəyi zərər və tez-tez təcili yardıma müraciət tələb edən tutmalar dərmanların mümkün əlavə təsirlərindən daha təhlükəlidir. Düzgün dozada kortizonlu sprey istifadəsi bu riskləri minimuma endirir. Bununla belə, yüksək dozada kortizon istifadə edən xəstələr müntəzəm həkim nəzarətində olmalıdırlar.

• Astma genetikdirmi? Uşağıma keçərmi? Astmanın yaranmasında genetik meyillilik mühüm rol oynayır. Ailə üzvlərində astma və ya allergik xəstəlik olanlarda astmaya rastgəlmə ehtimalı daha yüksəkdir. Məsələn, anada və ya atada astma varsa, uşaqda astmanın yaranma riski artır; hər ikisində varsa, risk daha çoxdur. Lakin genetik meyillilik mütləq keçəcəyi mənasına gəlmir, yalnız ehtimalı artırır. Bundan başqa, ailəsində heç astma olmadığı halda astmaya tutulanlar da var. Buna görə “uşağıma astma keçərmi” sualının cavabı qəti deyil, risk əsasında verilir. Valideynlər siqaret çəkməməklə, ev mühitini təmiz saxlamaqla və uşağı tənəffüs yolu infeksiyalarından qorumaqla riskləri azalda bilərlər.

• Astmalı xəstələr idman edə bilərmi? Bəli, astmalı xəstələr uyğun tədbirlərlə idman edə bilər və hətta etməlidirlər. Müntəzəm fiziki məşq ağciyər tutumunu artırır, tənəffüs əzələlərini gücləndirir və ümumi sağlamlığa fayda verir. Əsas olan astmanın nəzarətdə olması və lazım gəldikdə dərman istifadə etdikdən sonra idmana başlamaqdır. Məşqdən əvvəl isinmə hərəkətləri etmək, soyuq havada idmandan çəkinmək, lazım gəlsə, həkimin tövsiyəsinə uyğun olaraq məşqdən 10-15 dəqiqə əvvəl rahatladıcı inhalyator istifadə etmək tutma riskini azaldır. Üzgüçülük, gəzinti kimi idmanlar astmalı xəstələr üçün uyğun fəaliyyətlərdir. Astmanızı nəzarətdə saxladığınız müddətdə açıq havada və təmiz mühitdə idman etməyinizdə problem yoxdur. Hətta olimpiya səviyyəsində idman edən çoxlu astmalı xəstə var. Yetər ki, müalicənizi müntəzəm qəbul edin və həkim tövsiyələrinə əməl edin.

Nəticə

Astma düzgün məlumat və intizamlı yanaşma ilə idarə oluna bilən xəstəlikdir. Erkən diaqnoz və uyğun müalicə ilə astmalı xəstələr də hər kəs kimi fəal və sağlam həyat sürə bilərlər. Əsas olan xəstəlik haqqında məlumatlı olmaq, tətikləyicilərdən qorunmaq və həkiminizlə əməkdaşlıq etməkdir. Unutmayın ki, astmanı nəzarətdə saxlamaq mümkündür; siz də düzgün plan sayəsində astmanız üzərində nəzarəti ələ ala bilərsiniz. Sağlam günlər arzusu ilə...