آیا مصرف بیش‌ازحد پروتئین می‌تواند بر کاهش وزن اثر منفی بگذارد؟

در این مقاله، اثرهای منفی احتمالی مصرف زیاد پروتئین بر سلامت و توصیه‌هایی را توضیح می‌دهیم که می‌توانید برای متعادل کردن مصرف پروتئین به بیماران خود بدهید.

برقراری تعادل درست در مصرف پروتئین

پروتئین یکی از درشت‌مغذی‌های ضروری است و در ساخت عضله و ترمیم بافت نقش حیاتی دارد. بااین‌حال، می‌بینیم که نقش مصرف پروتئین در کاهش وزن بیش‌ازحد بزرگ جلوه داده می‌شود:

توصیه می‌شود بیماران از منابع حیوانی و گیاهی، پروتئین کم‌چرب انتخاب کنند. عدس، نخودفرنگی و سبزی‌های پرپروتئین می‌توانند جایگزین‌های سالم پروتئین حیوانی باشند. اما برای تغذیه متعادل نباید فراموش کرد که کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها نیز برای تولید انرژی، تنظیم هورمون‌ها و سلامت عمومی ضروری‌اند.

اثرهای مصرف بیش‌ازحد پروتئین بر سلامت

نیاز هر فرد به پروتئین متفاوت است؛ اما مصرف زیاد در درازمدت، به‌ویژه در افراد در معرض خطر بیماری کلیه، می‌تواند اثرهای نامطلوب داشته باشد.

مطالعات بیشتری اثرهای بلندمدت مصرف زیاد پروتئین بر سلامت کلیه را نشان می‌دهند:

• مطالعه هم‌گروهی 12 سالهنشان داد مصرف روزانه تنها +1 گرم پروتئین بیشتر، باعث افت اضافی -4.1 mL/dak/1.73m² در eGFR، یعنی میزان تصفیه کلیه، شد و خطر بیماری مزمن کلیه را %78 افزایش داد.
• در مصرف‌کنندگان ≥1.2 g/kg پروتئین بر حسب وزن بدن، در مقایسه با مصرف‌کنندگان <0.8 g/kg، افت سالانه عملکرد کلیه حدود 2 برابر بیشتر بود ؛ 1.6 mL در برابر 0.8 mL.
• در زنان دارای نارسایی خفیف کلیه، +10 گرم پروتئین بیشتر در روز، طی 11 سال باعث افت اضافی -1.69 mL/dak در eGFR شد. اما این اثر در افراد سالم دیده نشد.

مصرف زیاد پروتئین می‌تواند ابتدا سرعت تصفیه کلیه را افزایش دهد؛ یعنی بیش‌تصفیه ایجاد کند. اما این بار اضافی در درازمدت می‌تواند ظرفیت تصفیه کلیه را کاهش دهد و آسیب پایدار ایجاد کند.

سلامت قلبی‌عروقی: رژیم‌های پرپروتئین چقدر ایمن‌اند؟

خطرهای بیماری قلبی‌عروقی، به‌ویژه وقتی رژیم‌های پروتئینی بر منابع حیوانی متکی باشند، افزایش می‌یابند:

• در مطالعه پیگیری 15 ساله با 44.000 زن در سوئد، رژیم پرپروتئین + کم‌کربوهیدرات با %28 رویداد قلبی‌عروقی بیشتر مانند سکته مغزی و حمله قلبی همراه بود. هر 20 g کاهش کربوهیدرات و 5 g افزایش پروتئین، خطر قلبی‌عروقی را %5 افزایش داد.
• مصرف روزانه 50 g گوشت فرآوری‌شده، خطر بیماری کرونر قلب را %42 و خطر دیابت نوع 2 را %19 افزایش داد.
• در افرادی با بالاترین امتیاز رژیم کم‌کربوهیدرات و پرپروتئین، خطر رویداد قلبی‌عروقی نسبت به پایین‌ترین گروه، %50 بیشتر بود.

تغذیه متکی بر گوشت، با افزایش دریافت چربی اشباع و کلسترول، می‌تواند خطر بیماری قلبی‌عروقی و مقاومت به انسولین را بالا ببرد:

مکمل‌های پروتئینی، که مصرفشان رایج است، وقتی همراه غذاهایی مانند اسموتی، ماست و جو دوسر مصرف شوند، می‌توانند بدون آگاهی فرد، دریافت روزانه پروتئین را به‌طور محسوسی زیاد کنند. محصولات بسته‌بندی غنی‌شده با پروتئین نیز باید در نظر گرفته شوند.

بسیاری از شرکت‌ها، پودر پروتئین یا پروتئین ایزوله سویا را به غذاهای گوناگونی مانند چیپس پروتئینی، کوکی و گوشت گیاهی اضافه می‌کنند. این موضوع می‌تواند میزان دریافت ناخواسته پروتئین را به‌طور محسوسی افزایش دهد.

پروتئین گیاهی یا حیوانی؟

نوع منبع پروتئین نیز اثر آن بر سلامت را مستقیماً تعیین می‌کند:

• در مطالعه بزرگی با 400.000+ نفر، جایگزینی %3 کالری با پروتئین گیاهی به‌جای پروتئین حیوانی، خطر مرگ کلی را %10 و خطر مرگ ناشی از مشکلات قلبی‌عروقی را %11–12 کاهش می‌دهد.
• مصرف پروتئین گیاهی به‌جای گوشت قرمز، با خطر مرگ %13 کمتر در مردان و %15 کمتر در زنان ارتباط دارد.
• در دریافت‌کنندگان پروتئین گیاهی، خطر بیماری کلیه %24 پایین‌تر است. با افزایش مصرف گوشت قرمز، خطر نارسایی کلیه مرحله پایانی، ESRD، %30–60 افزایش می‌یابد.

نکته: منابع پروتئین گیاهی، مانند حبوبات، مغزها و غلات کامل، چربی اشباع ندارند و سرشار از فیبر و آنتی‌اکسیدان‌اند. این ویژگی آن‌ها را از نظر بیماری‌های مزمن مانند دیابت، پرفشاری خون و چاقی سودمندتر می‌کند.

شبکه‌های اجتماعی و تب مصرف پروتئین

در سال‌های اخیر، شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه Instagram و TikTok، رژیم‌های پرپروتئین را محبوب کرده‌اند. بیماران با اطلاعاتی که در این فضا گرفته‌اند، با هدف‌های افراطی به درمانگاه‌ها مراجعه می‌کنند.

به‌ویژه بر رژیم‌های کتو و گوشت‌خواری اصرار می‌ورزند. در این شرایط، ابتدا بر بهینه کردن شاخص‌های سلامت مانند فشار خون، قند خون و کلسترول تمرکز می‌کنیم.

توصیه‌هایی برای مصرف مناسب پروتئین در بیماران شما

برنامه تغذیه هر بیمار باید با هدف‌های سلامت و سبک زندگی او تنظیم شود. بعضی می‌خواهند عضله بیشتری بسازند و بعضی فقط کاهش وزن یا حفظ وزن فعلی را می‌خواهند. این هدف‌های متفاوت، مستقیماً بر مقدار پروتئین موردنیاز اثر می‌گذارند.

1. رویکرد شخصی‌سازی‌شده: برخی افزایش عضله و برخی فقط حفظ سلامت یا کاهش وزن می‌خواهند. مقدار مناسب باید متناسب با هدف تعیین شود.
2. پروتئین گیاهی را تشویق کنید: منابعی مانند عدس، نخود، محصولات سویا و فندق، چربی اشباع کمتری دارند و در درازمدت محافظت‌کننده‌اند.
3. حمایت کارشناس تغذیه: حمایت حرفه‌ای به پرهیز از افراط کمک می‌کند. اکنون بسیاری از طرح‌های بیمه این خدمات را پوشش می‌دهند.
4. در انتخاب پروتئین حیوانی دقت کنید: گوشت قرمز و فرآوری‌شده باید محدود شود و گزینه‌های سالم‌تر مانند ماهی و مرغ ترجیح داده شوند. 

مشاوره تغذیه اکنون در بسیاری از بسته‌های بیمه ارائه می‌شود. استفاده از این منابع می‌تواند برای سلامت بلندمدت بیماران شما تفاوت بزرگی ایجاد کند.

نتیجه‌گیری

منظور از تغذیه سالم، فقط پروتئین نیست، بلکه دریافت متعادل همه درشت‌مغذی‌ها و ریزمغذی‌هاست. نیاز هر فرد متفاوت است و برجسته کردن بیش‌ازحد یک گروه غذایی می‌تواند در درازمدت مشکلات سلامت دیگری ایجاد کند.