از هر 4 پژوهش علمی، 1 مورد از چین است — پشت درهای بسته چه می‌گذرد؟

در روزگار اخیر، همکاری‌های بین‌المللی در علم و فناوری به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی در حال بازشکل‌گیری‌اند. به‌ویژه نفوذ رو به افزایش چین در انتشار علمی و روابط پرتنش آن با آمریکا، بحث‌های تازه‌ای دربارهٔ امنیت پژوهش در جهان به همراه آورده است.

نگاهی به ارقام بیندازیم

در سال 1980، نویسندگان چینی از مقاله‌های پژوهشی پایگاه Web of Science، کمتر از 2% را تولید می‌کردند. اما تا سال 2023 این سهم به 25% افزایش یافت. این نشان می‌دهد چین با پشت سر گذاشتن آمریکا به پیشتاز جهانی انتشار علمی تبدیل شده است (سهم آمریکا حدود 14% است).

همچنین در سال 2022، شرکت‌های چینی در مجموع 40000 حق اختراع با مبدأ خارجی از ایالات متحده دریافت کردند و با فاصله‌ای زیاد از 2000 حق اختراع شرکت‌های بریتانیایی پیش افتادند. این نشان می‌دهد شرکت‌های چینی در ثبت اختراع بسیار فعال‌اند و در این زمینه نسبت به بریتانیا بسیار جلوتر قرار دارند.

سهم ترکیه حدود 1,5% است

بر اساس داده‌های TÜBİTAK، ترکیه در سال 2023 حدود 50 هزار اثر علمی ثبت‌شده در پایگاه Web of Science تولید کرد. در همان سال، چین حدود 898 هزار مقالهٔ علمی منتشر کرد. 50 هزار اثر علمی ترکیه تقریباً با 1,5% کل انتشارات علمی جهان برابر است.

راهبرد علم و فناوری چین: محرمانگی و تولید فشرده

چین برای پیش افتادن در رقابت فناوری، فعالیت‌های علمی و فناورانهٔ خود را به‌شدت گسترش می‌دهد و اغلب آن‌ها را محرمانه نگه می‌دارد. انتقال اجباری فناوری، جاسوسی صنعتی و سرقت سایبری از روش‌های آن برای دستیابی به فناوری‌های غربی هستند. برای نمونه، دستگاه‌های اطلاعاتی و شرکت‌های فناوری آمریکا مستند کرده‌اند که نهادهای چینی طی سال‌ها نوآوری‌های غربی را از راه‌های غیرقانونی تصاحب کرده‌اند. این راهبرد به چین امکان داده در شاخص‌های جهانی نوآوری به‌سرعت بالا بیاید و به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی و 5G پیشتاز شود. این وضعیت نگرانی‌هایی دربارهٔ هنجارهای بین‌المللی و حقوق مالکیت فکری نیز ایجاد می‌کند.

آیا با افزایش تدابیر امنیتی، همکاری کم می‌شود؟

تجدید توافق دوجانبهٔ علم و فناوری میان آمریکا و چین، با محدود کردن دامنهٔ همکاری و افزودن سازوکارهای حل اختلاف، نمونه‌ای عینی از این نگرانی‌هاست. قدرت‌های مهم دیگری مانند اتحادیهٔ اروپا، کانادا و ژاپن نیز تدابیر امنیتی مشابهی را آغاز کرده‌اند. آیا این تدابیر می‌توانند پیشرفت علمی حاصل از همکاری بین‌المللی را تهدید کنند؟

علم و فناوری: آیا پیشرفت پشت درهای بسته ممکن است؟

علم بر گردش آزاد اندیشه و استعداد در ورای مرزها استوار است. همکاری‌های بین‌المللی حدود 25% مقاله‌های علمی را تشکیل می‌دهند و معمولاً اثرگذاری بیشتری دارند. اما هنگامی که نگرانی‌های امنیتی این گردش آزاد را محدود کنند، نوآوری علمی نیز ممکن است به خطر بیفتد.

چه راه‌حل‌هایی ممکن است وجود داشته باشند؟

برای حفظ همکاری بین‌المللی و ایجاد تعادل با نگرانی‌های امنیتی می‌توان راهبردهای مختلفی تدوین کرد. برای نمونه، می‌توان از کمیته‌های اخلاق و ارزیابی امنیتی برای تأمین امنیت پژوهش مؤثرتر استفاده کرد. همچنین ایجاد بسترهای امن برای تبادل اطلاعات و همکاری می‌تواند شفافیت پژوهش‌های علمی را افزایش دهد.

نتیجه: ساختن پلی میان گشودگی علمی و امنیت

همکاری‌های بین‌المللی علم و فناوری هم برای پیشرفت علمی و هم برای امنیت جهانی حیاتی‌اند. هرچند افزایش تدابیر امنیتی لازم است، ضروری است که این تدابیر گشودگی علمی را خفه نکنند. نهادهای پژوهشی جهان باید هنگام اجرای این الزامات تازه، رویکردی پیش بگیرند که به‌جای بدگمانی یا انزوا، همکاری و گشودگی را تشویق کند. علم با گفت‌وگوهای باز و کار مشترک پیش می‌رود، نه پشت درهای بسته.