Hər 4 elmi araşdırmadan 1-i Çindən gəlir: bağlı qapılar arxasında nə baş verir?

Son vaxtlar elm və texnologiyada beynəlxalq əməkdaşlıq təhlükəsizlik narahatlıqları səbəbindən yenidən formalaşır. Xüsusilə Çinin elmi nəşrlərdə artan təsiri və ABŞ-la gərgin münasibətləri dünyada tədqiqat təhlükəsizliyi barədə yeni müzakirələr doğurur.

Rəqəmlərə baxaq

1980 ilində çinli müəlliflər Web of Science bazasındakı tədqiqat məqalələrinin 2% hissəsindən azını hazırlayırdı. 2023 ilinə gəldikdə isə bu göstərici 25% səviyyəsinə yüksəldi. Bu, Çinin ABŞ-ı geridə qoyaraq elmi nəşrlərdə dünya liderinə çevrildiyini göstərir (ABŞ təxminən 14% səviyyəsindədir).

Bundan əlavə, 2022 ilində Çin şirkətləri ABŞ-da xarici mənşəli sayılan ümumilikdə 40,000 patent alaraq Böyük Britaniya şirkətlərinin 2,000 patent göstəricisini böyük fərqlə keçib. Bu, Çin şirkətlərinin patent əldə etməkdə nə qədər fəal olduğunu və Böyük Britaniya ilə müqayisədə nə qədər irəlidə olduğunu göstərir.

Türkiyənin payı təxminən 1,5% səviyyəsindədir

TÜBİTAK məlumatlarına görə, 2023 ilində Türkiyə Web of Science bazasına daxil olan təxminən  50 min  elmi nəşr hazırlayıb. Həmin il Çin təxminən  898 min  elmi məqalə dərc edib. Türkiyənin 50 min elmi nəşri dünyadakı elmi nəşrlərin təxminən  1,5% hissəsinə  uyğun gəlir.

Çinin elm və texnologiya strategiyası: məxfilik və intensiv istehsal

Çin texnoloji yarışda önə keçmək üçün elmi və texnoloji fəaliyyətini intensiv inkişaf etdirir və çox vaxt bu işləri gizli saxlayır. Qərb texnologiyalarını əldə etmək üsullarına məcburi texnologiya transferləri, sənaye casusluğu və kiberoğurluq daxildir. Məsələn, ABŞ kəşfiyyat xidmətləri və texnologiya şirkətləri Çin qurumlarının illərlə Qərb innovasiyalarını qanunsuz yollarla əldə etdiyini sənədləşdirib. Bu strategiya Çinin qlobal innovasiya indekslərində sürətlə yüksəlməsinə və xüsusilə süni intellekt, 5G kimi sahələrdə lider mövqeyə çıxmasına imkan verib. Bu isə beynəlxalq normalar və əqli mülkiyyət hüquqları ilə bağlı narahatlıqlar doğurur.

Təhlükəsizlik tədbirləri artdıqca əməkdaşlıq azalırmı?

ABŞ və Çin arasında yenilənən ikitərəfli elm və texnologiya sazişi əməkdaşlığın əhatəsini daraltmaqla və mübahisələrin həlli mexanizmləri əlavə etməklə bu narahatlıqların konkret nümunəsini göstərir. Avropa İttifaqı, Kanada və Yaponiya kimi digər böyük güclər də oxşar təhlükəsizlik tədbirləri görməyə başlayıb. Bu tədbirlər beynəlxalq əməkdaşlığın təmin etdiyi elmi tərəqqini təhlükə altına ata bilərmi?

Elm və texnologiya: bağlı qapılar arxasında irəliləmək mümkündürmü?

Elm ideyaların və istedadların sərhədlərarası sərbəst hərəkətinə əsaslanır. Beynəlxalq əməkdaşlıqla hazırlanan işlər elmi məqalələrin təxminən 25% hissəsini təşkil edir və adətən daha böyük təsir yaradır. Lakin təhlükəsizlik narahatlıqları bu sərbəst hərəkəti məhdudlaşdırdıqda elmi yeniliklər də riskə düşə bilər.

Həll yolları nələr ola bilər?

Beynəlxalq əməkdaşlığın qorunması və təhlükəsizlik narahatlıqlarının tarazlaşdırılması üçün müxtəlif strategiyalar hazırlana bilər. Məsələn, tədqiqat təhlükəsizliyi üçün etik şuralardan və təhlükəsizlik qiymətləndirmə komitələrindən daha səmərəli istifadə oluna bilər. Bundan əlavə, məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq üçün təhlükəsiz platformalar yaratmaq elmi fəaliyyətin şəffaflığını artıra bilər.

Nəticə: elmdə açıqlıq və təhlükəsizlik arasında körpü qurmaq

Elm və texnologiyada beynəlxalq əməkdaşlıq həm elmi tərəqqi, həm də qlobal təhlükəsizlik üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Təhlükəsizlik tədbirləri artırılmalı olsa da, onların elmi açıqlığı boğmaması vacibdir. Dünyanın tədqiqat qurumları yeni tələbləri tətbiq edərkən şübhə və təcrid əvəzinə əməkdaşlığı və açıqlığı təşviq edən yanaşma seçməlidir. Elm bağlı qapılar arxasında deyil, açıq dialoq və birgə fəaliyyətlə irəliləyir.