قرص ضدبارداری چیست و چگونه مصرف می‌شود؟

قرص ضدبارداری روشی هورمونی برای جلوگیری از بارداری در زنان است. این قرص‌ها حاوی شکل‌های ساختگی هورمون‌های طبیعی استروژن و پروژسترون بدن هستند. این هورمون‌های کم‌دوز با اثر بر دستگاه تولیدمثل زنان، تا حد زیادی مانع بارداری می‌شوند. در مصرف درست و منظم، قرص ضدبارداری تقریباً 99% در پیشگیری از بارداری مؤثر است. اما دقیقاً چگونه اثر می‌کند، چطور باید مصرف شود و فواید و عوارض آن چیست؟ در این مقاله، ماهیت قرص ضدبارداری و شیوه اثر و مصرف آن به‌تفصیل بررسی می‌شود؛ همچنین بر پایه پژوهش‌های علمی، درباره ارتباط قرص ضدبارداری با سرطان اطلاعاتی ارائه خواهد شد. در پایان نیز پرسش‌های متداول را می‌یابید.

قرص ضدبارداری چیست؟

قرص ضدبارداری یا ضدبارداری خوراکی، دارویی هورمونی است. معمولاً ترکیبی از استروژن و پروژستین، از مشتقات پروژسترون، دارد و به همین دلیل قرص ترکیبی نامیده می‌شود. بعضی انواع قرص ضدبارداری فقط هورمون پروژستین دارند؛ این‌ها را مینی‌پیل یا قرص حاوی پروژستوژن می‌نامند. این قرص‌ها با اثر هورمونی، برای جلوگیری از ایجاد بارداری در بدن زن طراحی شده‌اند.

قرص ضدبارداری چگونه عمل می‌کند؟ هورمون‌های قرص با مهار تخمک‌گذاری (اوولاسیون) اثر می‌کنند. معمولاً در هر چرخه قاعدگی، تخمدان یک تخمک تولید و آزاد می‌کند؛ اما با دریافت هورمون از خارج بدن، پیام هورمونی مغز و تخمدان مختل می‌شود و تخمدان تخمک آزاد نمی‌کند. بدون تخمک‌گذاری، تخمک بالغی برای پیوستن به اسپرم وجود ندارد و لقاح و بارداری رخ نمی‌دهد. قرص ضدبارداری همچنین با نازک‌کردن پوشش داخلی رحم ، لانه‌گزینی تخمک بارورشده را دشوار می‌کند و با غلیظ‌کردن مخاط سرویکس (دهانه رحم) مانع رسیدن اسپرم به رحم می‌شود. این سازوکار چندجانبه، محافظت بالایی در برابر بارداری ایجاد می‌کند.

قرص‌های ضدبارداری علاوه بر پیشگیری از بارداری، برای تنظیم چرخه قاعدگی و کاهش درد قاعدگی نیز به‌طور گسترده استفاده می‌شوند. برای نمونه، ممکن است علائم سندرم پیش از قاعدگی (PMS) را کمتر و خونریزی شدید قاعدگی را کنترل کنند. در بعضی شرایط خاص، مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS), آندومتریوز ، پزشک ممکن است این قرص‌ها را بخشی از درمان توصیه کند. هورمون‌های این قرص‌ها همچنین می‌توانند به بهبود آکنه (جوش) پوست کمک کنند.

انواع قرص ضدبارداری

چند نوع قرص ضدبارداری در بازار وجود دارد که اساساً بر پایه ترکیب هورمونی و هدف مصرف به شکل زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

• قرص‌های ترکیبی: هم استروژن و هم پروژستین دارند و رایج‌ترین نوع قرص ضدبارداری هستند. زیرگروه‌هایی مانند تک‌فازی، دوفازی یا سه‌فازی با دوزهای هورمونی مختلف دارند که چرخه طبیعی بدن را تقلید می‌کنند. مصرف منظم قرص ترکیبی اثربخشی بالایی دارد و فواید دیگری مانند تنظیم و کاهش درد قاعدگی نیز فراهم می‌کند.

• مینی‌پیل‌ها (قرص‌های حاوی پروژستوژن): فقط هورمون پروژستین دارند و فاقد استروژن‌اند. معمولاً برای زنان شیرده یا کسانی که نمی‌توانند استروژن بگیرند، ترجیح داده می‌شوند. مینی‌پیل هر روز، بدون وقفه در تمام ماه مصرف می‌شود؛ معمولاً در بسته‌های 28 قرصی است. چون استروژن ندارد، زمان‌بندی مصرف حساس‌تر است و دریافت روزانه در ساعت ثابت اهمیت ویژه دارد.

• قرص پیشگیری اضطراری از بارداری (قرص روز بعد): این قرص‌های ویژه برای پیشگیری معمول نیستند، بلکه به‌عنوان اقدام اضطراری پس از رابطه جنسی محافظت‌نشده استفاده می‌شوند. در زبان عمومی به «قرص روز بعد» معروف‌اند. هورمون با دوز بالا دارند و در صورت مصرف در 24 ساعت نخست پس از رابطه، تا حد زیادی مانع بارداری می‌شوند. هرچند اثرشان ممکن است تا 72 ساعت ادامه یابد، محافظت با گذشت زمان کمتر می‌شود. این قرص‌ها جایگزین روش منظم پیشگیری نیستند و فقط برای شرایط اضطراری‌اند.

علاوه بر انواع بالا، بر حسب شیوه مصرف قرص ترکیبی، بسته‌های مختلفی وجود دارد. بسته‌های 21 روزه و 28 روزه رایج‌ترند. در بسته 21 قرصی، 21 روز قرص هورمونی مصرف و سپس 7 روز وقفه داده می‌شود که در آن خونریزی قاعدگی رخ می‌دهد. بسته 28 قرصی حاوی 21 قرص فعال و 7 قرص بدون هورمون یا دارونماست؛ زن در تمام 28 روز هر روز قرص می‌خورد و در دوره دارونما قاعده می‌شود. در هر دو حالت، چرخه هر 28 روز از نو آغاز می‌شود. پزشک بر پایه وضعیت سلامت، مناسب‌ترین نوع را تعیین می‌کند.

قرص ضدبارداری چگونه مصرف می‌شود؟

مصرف درست قرص ضدبارداری برای اثربخشی حیاتی است. اگر برای نخستین بار می‌خواهید قرص مصرف کنید، ابتدا مشورت با متخصص زنان و معاینه توصیه می‌شود. پزشک نوع، دوز و روش مصرف مناسب را تعیین می‌کند. قواعد کلی مصرف را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• شروع در روز نخست قاعدگی: معمولاً توصیه می‌شود قرص ترکیبی از روز نخست خونریزی قاعدگی آغاز شود. با همان قرص نخست، محافظت شروع می‌شود. اگر در روز 2. یا 3. شروع کنید نیز قرص معمولاً مؤثر است، اما در این حالت توصیه می‌شود طی 7 روز نخست روش کمکی، مانند کاندوم، استفاده کنید. شروع مینی‌پیل در آغاز قاعدگی نیز بهتر است؛ البته مادر شیرده می‌تواند با توصیه پزشک، پس از پایان دوره نفاس مصرف پروژستین را شروع کند.

• مصرف روزانه در ساعت ثابت: قرص ضدبارداری باید هر روز تقریباً در ساعت یکسان مصرف شود. مصرف نامنظم روزانه می‌تواند اثر را کاهش دهد. به‌ویژه مینی‌پیل به زمان بسیار حساس است و حتی چند ساعت تأخیر ممکن است محافظت را کم کند. برای فراموش‌نکردن قرص، تنظیم زنگ یا یادآور مفید است.

• مصرف 21 روز / وقفه 7 روز (یا 28 روز بدون وقفه): اگر بسته 21 قرصی دارید، 21 روز هر روز یک قرص بخورید و پس از پایان بسته، 7 روز وقفه دهید. در این وقفه خونریزی قاعدگی رخ می‌دهد. پس از 7 روز، حتی اگر خونریزی ادامه دارد، بسته جدید را آغاز کنید. در بسته 28 قرصی، هر روز بدون وقفه ادامه دهید؛ معمولاً 7 قرص آخر دارونما هستند و در این دوره قاعدگی رخ می‌دهد.

• بسته نخست و محافظت: هنگام آغاز نخستین مصرف قرص، شروع محافظت کامل ممکن است یک هفته طول بکشد. بیشتر قرص‌های ضدبارداری پس از شروع مصرف منظم، بعد از 7 روز محافظت مؤثر ایجاد می‌کنند. بنابراین، استفاده از روش مانع اضافی مانند کاندوم در هفته نخست برای پیشگیری ایمن‌تر است. اگر از روز نخست قاعدگی شروع شود، بعضی پزشکان محافظت را از همان روز می‌دانند؛ با این حال، احتیاط در هفته نخست توصیه می‌شود.

• فراموش‌کردن یا تأخیر در مصرف قرص: اگر یک روز مصرف قرص را فراموش کردید، به‌محض یادآوری یک دوز بخورید و روز بعد در ساعت معمول ادامه دهید. در قرص ترکیبی، اگر یک دوز فراموش شود، معمولاً می‌توان روز بعد دو قرص را با هم خورد تا دوز فراموش‌شده جبران شود و سپس به برنامه عادی برگشت. اگر بیش از یک روز فراموش شده است، از دستور بروشور پیروی کنید یا با متخصص سلامت مشورت کنید؛ چون محافظت کمتر شده، ممکن است روش کمکی مانند کاندوم لازم باشد. در مینی‌پیل، فراموشی دوز تأثیر جدی‌تری بر محافظت دارد؛ قرص فراموش‌شده را به‌محض متوجه‌شدن مصرف کنید و در صورت نیاز می‌توان بیش از یک قرص را هم‌زمان خورد، اما حتماً در 2 روز نخست کاندوم به‌کار ببرید. پس از دوز فراموش‌شده، قاعده 7 روز برقرار است: تا زمانی که 7 روز قرص منظم مصرف نشده، روش کمکی لازم است. همچنین اگر اندکی پس از خوردن قرص، استفراغ یا اسهال شدید رخ دهد، به دلیل احتمال اختلال جذب ممکن است دوز اضافه یا محافظت کمکی نیاز باشد.

• پیگیری منظم: در مصرف قرص ضدبارداری، معاینه دوره‌ای پزشک توصیه می‌شود. پزشک فشار خون، سلامت عمومی و خطرات و عوارض احتمالی را ارزیابی می‌کند. در مصرف طولانی، معاینه سالانه را فراموش نکنید.

فواید و مزایای قرص ضدبارداری

قرص ضدبارداری علاوه بر اطمینان در پیشگیری از بارداری، فوایدی برای سلامت زنان دارد. بعضی از مزایای آن عبارت‌اند از:

• اثربخشی بالا: در مصرف درست، تا 99% در برابر بارداری محافظت ایجاد می‌کند که از بسیاری روش‌های دیگر بالاتر است. باید به یاد داشت در مصرف معمول، با فراموشی یا خطا، اثربخشی ممکن است به حدود ~91% کاهش یابد.

• تنظیم قاعدگی: مصرف قرص چرخه‌های قاعدگی را منظم‌تر می‌کند. در زنان با قاعدگی نامنظم، معمولاً نظم دقیقی ایجاد می‌شود. همچنین ممکن است حجم و مدت خونریزی قاعدگی را کاهش دهد و دوره‌ها سبک‌تر و کوتاه‌تر شوند. به‌ویژه در خونریزی مکرر یا شدید، برای درمان انتخاب می‌شود.

• کاهش درد قاعدگی: بسیاری از مصرف‌کنندگان قرص کاهش گرفتگی و درد قاعدگی را احساس می‌کنند. هورمون‌ها با کاهش انقباض رحم و تولید پروستاگلاندین می‌توانند دیسمنوره (قاعدگی دردناک) را کاهش دهند. بهبود علائم سندرم پیش از قاعدگی (PMS) نیز ممکن است دیده شود.

• کاربرد درمانی در بیماری‌های زنان: در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PKOS)، ممکن است قرص برای تنظیم چرخه هورمونی و کنترل علائم افزایش آندروژن، مانند پرمویی و آکنه، تجویز شود. همچنین در آندومتریوز برای مهار رشد پوشش داخلی رحم و کاهش درد به‌کار می‌رود. در جلوگیری از کیست تخمدان نیز مؤثر است و ممکن است از تکرار کیست عملکردی پیشگیری کند.

• فواید پوستی و آکنه: ضدبارداری خوراکی ترکیبی، به‌ویژه انواع دارای پروژستین ضدآندروژنی، ممکن است برای درمان جوش (آکنه) مفید باشد. با متعادل‌کردن نوسان هورمون، چربی پوست و ضایعات آکنه را کاهش می‌دهد؛ به همین دلیل متخصص پوست نیز گاهی آن را توصیه می‌کند.

• کاهش خطر سرطان: نشان داده شده مصرف طولانی قرص ضدبارداری در برابر بعضی انواع سرطان اثر محافظتی دارد. به‌ویژه خطر سرطان تخمدان و سرطان رحم (آندومتر) در مصرف‌کنندگان نسبت به زنانی که هرگز قرص نخورده‌اند، به‌طور چشمگیری کمتر است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند مصرف ضدبارداری خوراکی، خطر سرطان تخمدان را 30-50% کاهش می‌دهد و این اثر حتی پس از قطع قرص ممکن است 10-20+ سال ادامه یابد. خطر سرطان رحم یا آندومتر نیز حدود 30% کمتر می‌شود. همچنین در بعضی مطالعات، خطر سرطان روده بزرگ (کولون) حدود 15-20% کمتر بوده است. برای جزئیات ارتباط قرص با سرطان، در ادامه به عنوان خطر سرطان مراجعه کنید.

• دیگر فواید سلامت: مصرف قرص ضدبارداری ممکن است خطر بیماری التهابی لگن را کاهش دهد. غلیظ‌شدن مخاط دهانه رحم، رسیدن عامل عفونت به رحم و لوله‌ها را دشوار می‌کند و می‌تواند در برابر التهاب رحم و تخمدان محافظتی نسبی ایجاد کند. در بعضی پژوهش‌ها نیز کیست خوش‌خیم پستان و تغییرات فیبروکیستیک در مصرف‌کنندگان کمتر گزارش شده است.

این فواید نشان می‌دهند قرص ضدبارداری افزون بر جلوگیری از بارداری، آثار حمایتی گوناگونی برای سلامت زنان دارد. البته بروز این مزایا در تک‌تک مصرف‌کنندگان تضمین نمی‌شود و بدن هر زن ممکن است واکنش متفاوتی داشته باشد. از این رو مشورت پیش از شروع و پیروی از توصیه پزشک هنگام مصرف مهم است.

عوارض قرص ضدبارداری چیست؟

مانند هر دارو، قرص ضدبارداری نیز ممکن است عوارض ناخواسته داشته باشد. خوشبختانه قرص‌های کم‌هورمون امروزی بسیار بهتر از نسل نخست با دوز بالا تحمل می‌شوند و احتمال عارضه جدی کم است. با این حال، بعضی زنان به‌ویژه در ماه‌های نخست عوارض گذرای مختلفی دارند:

• سردرد: ممکن است سردرد خفیف یا تغییر در حمله‌های میگرن رخ دهد. در صورت حمله شدید و مکرر میگرن باید با پزشک مشورت کرد.

• تهوع: به‌ویژه در چند هفته نخست بعضی زنان تهوع خفیف دارند که معمولاً با عادت‌کردن بدن کم می‌شود. خوردن قرص پیش از خواب یا همراه کمی غذا می‌تواند تهوع را کاهش دهد.

• حساسیت و ورم پستان: تغییر هورمونی ممکن است احساس پری و حساسیت پستان ایجاد کند که عموماً گذراست.

• خونریزی بین دوره‌ها (لکه‌بینی): در 2-3 ماه نخست، ممکن است در زمان‌های نامنظم لکه‌بینی رخ دهد. این وضعیت با سازگاری بدن با دوز هورمون خارجی مرتبط است و معمولاً طی چند ماه خودبه‌خود برطرف می‌شود. توجه به مصرف قرص در ساعت ثابت روزانه، احتمال خونریزی بین دوره‌ها را کم می‌کند.

• تغییر میل جنسی: بعضی زنان هنگام مصرف قرص متوجه کاهش لیبیدو (میل جنسی) می‌شوند. این اثر در همه دیده نمی‌شود، اما هموارشدن نوسان‌های هورمونی ممکن است در بعضی مصرف‌کنندگان چنین اثری داشته باشد.

• تغییرات خلق‌وخو: در بعضی افراد، نوسان خلق، بی‌قراری یا احساس افسردگی خفیف گزارش شده است. به‌ویژه کسانی که سابقه افسردگی دارند باید مراقب باشند و در صورت نیاز قرص دیگری امتحان کنند.

• تغییر وزن و ادم: مدرک علمی وجود ندارد که قرص ضدبارداری مستقیماً باعث افزایش وزن شود . بعضی زنان پس از شروع دارو به دلیل احتباس خفیف آب (ادم) ، 1-2 کیلو افزایش وزن دارند؛ این حالت معمولاً گذراست و در دوره قاعدگی که اثر ادرارآور دارد از بین می‌رود. در بلندمدت آثار متابولیک قرص ناچیز است و اثر آشکاری بر وزن شناسایی نشده است. برای توضیح بیشتر، در بخش پرسش‌های متداول به پرسش «آیا قرص ضدبارداری وزن را زیاد می‌کند؟» مراجعه کنید.

• دیگر آثار احتمالی: بعضی مصرف‌کنندگان افزایش ترشح واژن را متوجه می‌شوند. قرص استروژن‌دار به‌ندرت ممکن است با ضخیم‌کردن خفیف قرنیه بر راحتی لنز تماسی اثر بگذارد. همچنین در موارد بسیار نادر، به‌ویژه با قرص‌های قدیمی پر‌استروژن، لکه پوستی موسوم به ملاسما دیده می‌شد؛ امروزه این اثر چندان شایع نیست.

این عوارض معمولاً خفیف‌اند و طی چند ماه خودبه‌خود رفع می‌شوند. اگر شدید یا طولانی شدند، با مشورت پزشک ممکن است بتوان برند یا قرص کم‌دوز دیگری را امتحان کرد. هر زن ممکن است فرمول متفاوتی را بهتر تحمل کند و گزینه‌های فراوانی در بازار وجود دارد.

خطرات و زیان‌های قرص ضدبارداری

هرچند بیشتر زنان سالم می‌توانند با ایمنی از قرص استفاده کنند، در موارد نادر خطرات جدی و زیان‌هایی ممکن است وجود داشته باشد. این خطرها عموماً به مشکلات کم‌شیوع، اما بالقوه مهم سلامت مربوط‌اند:

• خطر لخته‌شدن خون (ترومبوز): یکی از مهم‌ترین خطرات ضدبارداری خوراکی ترکیبی، افزایش احتمال تشکیل لخته در رگ‌ها است. به‌ویژه استروژن ممکن است گرایش خون به انعقاد را اندکی بیشتر کند. این وضعیت می‌تواند به ترومبوز ورید عمقی، یعنی لخته در سیاهرگ پا، آمبولی ریه، سکته قلبی یا مغزی بینجامد. خوشبختانه بسیار نادر است: برآورد می‌شود طی یک سال مصرف قرص، <10 نفر در هر 10000 زن مشکل لخته داشته باشند. این خطر در واقع از خطر انعقاد در بارداری یا پس از زایمان کمتر است. یعنی زنی که قرص نمی‌خورد و باردار می‌شود، خطر لخته بیشتری نسبت به مصرف‌کننده قرص دارد. با این حال، همه مصرف‌کنندگان باید به علائم لخته توجه کنند. تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، تورم یا درد یک‌طرفه پا و اختلال بینایی یا گفتار، نیازمند مراجعه فوری به پزشک‌اند.

• مشکلات فشار خون و رگ‌ها: در بعضی زنان، مصرف قرص ضدبارداری ممکن است باعث افزایش خفیف فشار خون شود. معمولاً از نظر بالینی جدی نیست، اما در مبتلایان به پرفشاری خون باید احتیاط کرد. به‌ندرت رخداد قلبی‌عروقی مانند سکته مغزی یا قلبی نیز دیده می‌شود؛ چون این خطر به‌ویژه در زنان سیگاری بالای 35 سال بیشتر است، قرص برای این گروه چندان توصیه نمی‌شود؛ در ادامه ببینید.

• مشکلات ناشی از حساسیت هورمونی: در افراد حساس به استروژن یا پروژسترون، قرص ممکن است آثار ناخواسته‌ای مانند افزایش حمله‌های میگرن ، مشکلات کیسه صفرا یا فشار بر کبد ایجاد کند. به‌ویژه در زنان مبتلا به میگرن یا با سابقه بیماری فعال کبدی، نظارت پزشک ضروری است.

• ارتباط با خطر سرطان: اثر قرص ضدبارداری بر خطر سرطان دوطرفه است و در بخش جداگانه بررسی می‌شود. به‌اختصار، مصرف قرص خطر بعضی سرطان‌ها را کاهش می‌دهد ، مانند سرطان رحم و تخمدان، اما ممکن است در بعضی سرطان‌ها خطر را اندکی بیشتر کند ، مانند پستان و دهانه رحم. برای تفسیر این خطرها باید عوامل دیگر فرد و مدت مصرف را نیز در نظر گرفت؛ جزئیات در ادامه آمده است.

• دیگر زیان‌های احتمالی: در موارد بسیار نادر، به‌ویژه در ارتباط با قرص‌های قدیمی پر‌دوز، تومور کبدی ، معمولاً خوش‌خیم، گزارش شده است؛ امروزه فوق‌العاده نادر است. همچنین شواهدی از ایجاد افسردگی در بعضی مصرف‌کنندگان وجود دارد، اما رابطه علت‌ومعلولی قطعی ثابت نشده و شاید زمینه‌های قبلی نقش داشته باشند.

بیشتر خطرهای بالا به‌ندرت رخ می‌دهند. با این حال، در افراد نامناسب برای مصرف قرص، خطر چند برابر می‌شود. بنابراین، هر زن لزوماً گزینه مناسبی نیست. در ادامه شرایطی که قرص توصیه نمی‌شود آمده است.

قرص ضدبارداری و خطر سرطان

رابطه قرص ضدبارداری و سرطان موضوعی است که پژوهش‌های علمی دقیقاً بررسی کرده‌اند. مطالعات گسترده، یافته‌های سازگاری داشته‌اند که مصرف ضدبارداری خوراکی خطر بعضی سرطان‌ها را کاهش می‌دهد و خطر برخی دیگر را اندکی افزایش می‌دهد . این آثار معمولاً بر حسب مدت مصرف و زمان گذشته از قطع تغییر می‌کنند.

ابتدا درباره آثار محافظتی صحبت کنیم:

• مصرف قرص ضدبارداری خطر سرطان تخمدان را به‌طور چشمگیری کم می‌کند. پژوهش‌های مختلف نشان داده‌اند در زنانی با مصرف 5 سال یا بیشتر، خطر نسبت به کسانی که هرگز مصرف نکرده‌اند 30-50% پایین‌تر است. این محافظت حتی پس از قطع دارو ممکن است سال‌ها، تا 20-30 سال، ادامه یابد.

• در سرطان پوشش داخلی رحم (آندومتر) نیز کاهش چشمگیر خطر دیده شده است. در مصرف‌کنندگان ضدبارداری خوراکی، خطر سرطان آندومتر دست‌کم 30% کمتر است و با طولانی‌شدن مصرف شاید بیشتر کاهش یابد. این اثر با جلوگیری از ضخیم‌شدن بیش از حد پوشش رحم و ریزش منظم آن مرتبط است.

• سرطان کولورکتال (روده بزرگ) نیز در بعضی مطالعات در مصرف‌کنندگان اندکی کمتر گزارش شده است. از کاهش خطر حدود 15-20% صحبت می‌شود. سازوکار این محافظت کاملاً روشن نیست، اما اثر غیرمستقیم هورمون‌ها بر سلول‌های روده مطرح است.

با توجه به این فواید می‌توان گفت در مصرف طولانی قرص، خطر کلی سرطان‌های زنان در طول زندگی ، به‌ویژه سرطان‌های دستگاه تولیدمثل، ممکن است کمتر شود. حتی متخصصان می‌گویند مصرف گسترده قرص ضدبارداری، بروز سرطان رحم و تخمدان را در جامعه به‌طور چشمگیری کاهش داده است.

از سوی دیگر، افزایش خطر بیشتر برای بعضی سرطان‌های حساس به هورمون مطرح است:

• سرطان پستان: در مطالعات فراوان، در مصرف‌کنندگان قرص ترکیبی، به‌ویژه مصرف‌کنندگان فعلی یا کسانی که به‌تازگی قطع کرده‌اند، افزایش خفیف خطر سرطان پستان دیده شده است. این افزایش نسبتاً کوچک است؛ مثلاً در تحلیلی گسترده، احتمال سرطان پستان در کسانی که زمانی قرص مصرف کرده‌اند، در مجموع ~7% بیشتر از افراد بدون سابقه مصرف بود. در مصرف‌کنندگان فعلی، خطر حدود 20-30% بیشتر بود. نکته مهم این است که این افزایش دائمی نیست: با قطع دارو، خطر به‌تدریج کم می‌شود و تقریباً پس از 10 سال به سطح فردی می‌رسد که هرگز قرص نخورده است. یعنی قرص، خطر مادام‌العمر ایجاد نمی‌کند و فقط هنگام مصرف و بلافاصله پس از آن اثر گذرا دارد. افزایش خطر مطلق نیز کم است؛ چون سرطان پستان در جوانان نادر است، افزایش نسبی 20-30% برای هر فرد به عدد بسیار بزرگی تبدیل نمی‌شود. با این حال، زنان پرخطر، مثلاً با خویشاوند درجه‌یک مبتلا به سرطان پستان در سن جوانی، باید مصرف را با مشورت پزشک بسنجند.

• سرطان دهانه رحم (سرویکس): در مصرف طولانی قرص ضدبارداری، افزایش خفیف خطر سرطان دهانه رحم دیده شده است. به‌ویژه در مصرف 5 سال یا بیشتر ، افزایش خطر از نظر آماری معنادار می‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند مصرف کمتر از 5 سال ممکن است خطر را حدود 10% بالا ببرد؛ در مصرف 5-9 سال، افزایش حدود 60% است و در مصرف 10 سال یا بیشتر، خطر تقریباً به 2 برابر می‌رسد. علت احتمالی، تغییر سطح هورمون و حساسیت بافت دهانه رحم به HPV است. با این حال، باید به یاد داشت علت اصلی سرطان دهانه رحم، عفونت‌های HPV است. در مصرف‌کنندگان، انجام منظم غربالگری دهانه رحم (پاپ‌اسمیر و آزمایش HPV) و محافظت با واکسن HPV، این خطر را بسیار کاهش می‌دهد. افزایش خطر مرتبط با قرص پس از قطع به‌تدریج کم می‌شود و طی ~10-15 سال به سطح اولیه برمی‌گردد.

به‌اختصار، مصرف قرص ضدبارداری خطر کلی سرطان را به‌طور چشمگیری افزایش نمی‌دهد. برعکس، چون در برابر سرطان‌های جدی مانند رحم و تخمدان محافظت می‌کند، در مجموع حتی ممکن است به پیشگیری از سرطان کمک کند. هرچند خطر پستان و دهانه رحم اندکی بیشتر می‌شود، این حالت‌ها گذرا و با غربالگری قابل کنترل‌اند. الگوی خطر هر فرد متفاوت است؛ در سابقه خانوادگی قوی یا برنامه مصرف چندین‌ساله، ارزیابی فایده و خطر با پزشک مناسب است. نظر کلی پزشکی این است که در زنان سالم بدون عوامل خطر، فواید قرص بر خطرات احتمالی سرطان می‌چربد.

نکته: برای زنانی که اکنون یا قبلاً سرطان پستان داشته‌اند، قرص ضدبارداری توصیه نمی‌شود. چون قرص ممکن است بر روند سرطان موجود اثر بگذارد و از پیش منع مصرف دارد، باید روش‌های دیگر پیشگیری انتخاب شوند.

چه کسانی نباید قرص ضدبارداری بخورند؟

هرچند قرص برای بیشتر زنان سالم مناسب است، در بعضی وضعیت‌ها نباید به‌هیچ‌وجه مصرف شود یا فقط با احتیاط بسیار و زیر نظر پزشک به‌کار رود. زنان با ویژگی‌ها یا شرایط زیر باید از مصرف پرهیز کنند:

• بارداری یا شک به آن: زن باردار به قرص ضدبارداری نیاز ندارد و این داروها در بارداری مصرف نمی‌شوند. اگر هنگام مصرف به بارداری شک کردید، قرص را قطع و با پزشک مشورت کنید.

• دوره نفاس پس از زایمان: در 6 هفته نخست پس از زایمان، به‌ویژه در مادر شیرده، قرص ترکیبی استروژن‌دار توصیه نمی‌شود. این دوره از قبل خطر بالای لخته دارد و قرص ممکن است خطر را بیشتر کند. استروژن در شیردهی ممکن است شیر را نیز کم کند؛ بنابراین حتی پس از 6 هفته، معمولاً مینی‌پیل بدون استروژن یا روش دیگر پیشنهاد می‌شود.

• سن بالای 35 سال و مصرف سیگار: در زنان بالای 35 سال که بیش از 10 نخ سیگار در روز می‌کشند، مصرف قرص ترکیبی منع دارد. این ترکیب خطر سکته قلبی و مغزی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد؛ این زنان به روش‌های دیگر پیشگیری هدایت می‌شوند.

• اختلال انعقاد یا سابقه بیماری عروقی: زنانی با سابقه ترومبوز ورید پا، آمبولی ریه یا اختلال ارثی انعقاد (ترومبوفیلی) نباید قرص بخورند. سابقه سکته مغزی یا قلبی نیز مانع مصرف است.

• بیماری فعال کبدی: در بیماری جدی کبد، مانند سیروز یا هپاتیت فعال، قرص توصیه نمی‌شود؛ زیرا هورمون‌ها در کبد سوخت‌وساز می‌شوند و ممکن است بار اضافی بر آن وارد کنند.

• فشار خون کنترل‌نشده یا دیابت شدید: مبتلایان به دیابت با عوارض، مانند آسیب رگ یا درگیری کلیه، و افراد با فشار خون بالا و کنترل‌نشده باید از قرص پرهیز کنند؛ زیرا این وضعیت‌ها عوارض عروقی قرص را پرخطرتر می‌کنند.

• انواع خاص میگرن: در میگرن با اورا، یعنی همراه علائم عصبی، قرص ترکیبی به دلیل احتمال افزایش خطر سکته مغزی مصرف نمی‌شود. در میگرن بدون اورا، با احتیاط مصرف و در صورت تشدید قطع می‌شود.

• سابقه سرطان حساس به هورمون: زنانی که قبلاً سرطان پستان تشخیص داده شده یا به آن مشکوک‌اند، نباید قرص ضدبارداری مصرف کنند. سابقه سرطان‌های متأثر از استروژن، مانند سرطان رحم، نیز مانع مصرف است.

• خونریزی واژینال با علت نامعلوم: در خونریزی بی‌علت بین دوره‌ها، ابتدا باید به پزشک مراجعه کرد تا ارزیابی زنان انجام و علت مشخص شود؛ مصرف قرص در این فاصله به تعویق می‌افتد.

علاوه بر این موارد، زنان با هر بیماری مزمن جدی یا مصرف منظم دارو باید پیش از قرص تأیید پزشک بگیرند. برای نمونه، بعضی مبتلایان به صرع یا افراد HIV مثبت به دلیل داروهایشان ممکن است نتوانند با ایمنی قرص مصرف کنند؛ بخش تداخلات را ببینید. به‌اختصار، اگر وضعیت سلامت شخصی شما برای قرص مناسب نباشد، پزشک روش دیگری پیشنهاد می‌کند.

نکات مهم هنگام مصرف قرص ضدبارداری

برای مصرف مؤثر و ایمن، باید به بعضی نکات توجه کرد. مصرف درست و در بعضی شرایط، اقدامات احتیاطی مهم‌اند:

• به تداخل دارویی توجه کنید: بعضی داروها با کاهش اثربخشی قرص ممکن است باعث بارداری ناخواسته شوند. به‌ویژه داروهای ضدصرع مانند فنی‌توئین، کاربامازپین و توپیرامات، بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها مانند ریفامپین، داروهای ضدرتروویروسی درمان HIV مانند ریتوناویر و لوپیناویر و بعضی مکمل‌های گیاهی مانند عصاره گل راعی ممکن است محافظت قرص را کم کنند. هنگام مصرف این داروها، شاید روش کمکی یا تغییر روش لازم باشد. حتماً همه داروهای مصرفی را به پزشک بگویید.

• به مصرف هرروزه پایبند باشید: شایع‌ترین علت شکست قرص، جاانداختن دوز یا مصرف دیرهنگام است. هر روز منظم بخورید. تأخیر بیش از 12 ساعت ممکن است محافظت را کم کند. در فراموشی از دستورهای بالا پیروی کنید و در صورت نیاز روش پشتیبان داشته باشید.

• محدوده محافظت قرص را بشناسید: قرص‌های ضدبارداری در برابر بیماری‌های آمیزشی (CYBH) محافظت ایجاد نمی‌کنند. هدف آن‌ها فقط جلوگیری از بارداری است. بنابراین، اگر در معرض HIV/AIDS، هپاتیت یا عفونت آمیزشی دیگر هستید، ادامه استفاده از کاندوم مهم است. به‌ویژه افراد با شریک جدید یا چند شریک، حتی با مصرف قرص نیز نباید روش مانع مانند کاندوم را کنار بگذارند.

• برای معاینه منظم مراجعه کنید: در مصرف طولانی، سالی یک بار معاینه زنان و در صورت نیاز معاینه پستان انجام دهید. پایش فشار خون و در صورت لزوم آزمایش خون برای بررسی کارکرد کبد ممکن است انجام شود. با انجام پاپ‌اسمیر در فاصله‌های توصیه‌شده نیز سلامت دهانه رحم را پیگیری کنید.

• به علائم توجه کنید: اگر هنگام مصرف وضعیت غیرعادی، مانند درد یا ورم ناگهانی پا، تنگی نفس، درد شدید قفسه سینه یا زردی پوست احساس کردید، بی‌درنگ به مرکز درمانی مراجعه کنید. این نشانه‌ها ممکن است از عارضه جدی اما نادر خبر دهند.

• مصرف سیگار را محدود کنید: به‌ویژه اگر بالای 35 سال هستید، هنگام مصرف قرص از سیگار پرهیز کنید. ترکیب نیکوتین و استروژن به دستگاه قلبی‌عروقی فشار می‌آورد. حتی در سن جوانی، اگر سیگار می‌کشید، برای کاهش خطر بهتر است ترک را در نظر بگیرید.

با رعایت این نکات می‌توانید قرص را با ایمنی مصرف و از بارداری ناخواسته به‌طور مؤثر پیشگیری کنید. سلامت خود را خوب بشناسید و در صورت نیاز از ارتباط با پزشک تردید نکنید.

پرسش‌های متداول درباره قرص ضدبارداری

آیا قرص ضدبارداری سرطان ایجاد می‌کند یا خطر آن را افزایش می‌دهد؟

ارتباط قرص ضدبارداری و سرطان سال‌هاست بررسی می‌شود. به‌طور کلی، قرص ممکن است خطر بعضی سرطان‌ها را افزایش و بعضی دیگر را کاهش دهد. مثلاً در مصرف طولانی، افزایش خفیف خطر سرطان پستان و سرطان دهانه رحم دیده شده است. افزایش معمولاً به مدت مصرف بستگی دارد و سال‌ها پس از قطع، خطر عادی می‌شود. اما برای سرطان تخمدان و سرطان رحم (آندومتر) ، مصرف‌کنندگان از اثر محافظتی چشمگیری برخوردارند و احتمال این سرطان‌ها کمتر از افراد بدون مصرف است. کاهش اندک خطر سرطان روده بزرگ نیز گزارش شده است. در نتیجه، قرص ضدبارداری خطر کلی سرطان را به‌طور قابل توجهی بالا نمی‌برد. برعکس، با محافظت در برابر سرطان‌های زنان، حتی می‌تواند در مجموع اثر متعادل یا سودمندی داشته باشد. البته عوامل فردی مانند سابقه خانوادگی سرطان، سیگار و HPV در این ارزیابی نقش دارند. در گروه پرخطر، بهتر است تصمیم مصرف را مفصل با پزشک بررسی کنید.

آیا قرص ضدبارداری وزن را زیاد می‌کند؟

خیر؛ افزایش مستقیم وزن با قرص ضدبارداری از نظر علمی نشان داده نشده است. پژوهش‌ها رابطه‌ای بین روش هورمونی پیشگیری و افزایش چشمگیر وزن نیافته‌اند. بعضی زنان اندکی پس از آغاز قرص، به دلیل ادم (احتباس آب) افزایش حدود نیم تا یک کیلو حس می‌کنند؛ اما گذراست و بیشتر به سازگاری بدن مربوط است تا خود قرص. قرص‌های جدید هورمون بسیار کمی دارند و آثار قرص‌های قدیمی پر‌دوز، مانند افزایش اشتها یا چربی، امروز نادرند. اگر هنگام مصرف، افزایش وزن چشمگیر دارید، احتمال علت دیگری بیشتر است؛ مثلاً تغییر سبک زندگی و تغذیه یا مشکل دیگر سلامت. به‌اختصار، برای افزایش وزن ناشی از قرص‌های امروزی داده مشخصی وجود ندارد. اگر نگران وزن هستید، درباره روش دیگر پیشگیری یا قرص مناسب‌تر با پزشک صحبت کنید.

آیا قرص ضدبارداری ناباروری ایجاد می‌کند یا مانع بارداری آینده می‌شود؟

خیر؛ انتظار نمی‌رود قرص ضدبارداری باعث ناباروری شود . برعکس، پس از قطع مصرف، باروری برمی‌گردد. قرص بر اساس سازوکار خود، تخمک‌گذاری را موقتاً مهار می‌کند؛ پس از قطع، تخمدان کار عادی را از سر می‌گیرد. معمولاً طی چند هفته چرخه منظم و تخمک‌گذاری آغاز می‌شود. بیشتر زنان در 1-3 ماه نخست پس از قطع می‌توانند باردار شوند؛ حتی بعضی پیش از نخستین قاعدگی عادی باردار می‌شوند. سال‌ها مصرف قرص به معنی ناتوانی در فرزندآوری آینده نیست. البته قرص ممکن است مشکل ناباروری موجود را پنهان کند؛ اگر از قبل به علت دیگری مانند PCOS یا بسته‌بودن لوله‌ها مشکل بارداری دارید، پس از قطع آشکار می‌شود و ممکن است تصور شود ناشی از قرص است. این هم‌زمانی اتفاقی است و خود قرص علت نیست. در نتیجه، مصرف قرص در زنان سالم کنترل موقت باروری ایجاد می‌کند و با قطع، باروری عادی می‌شود.

قرص ضدبارداری چه زمانی اثر می‌کند؟ آیا از بسته نخست محافظت دارد؟

اگر قرص درست شروع شود، از همان بسته نخست در برابر بارداری محافظت می‌کند. اگر مصرف را در روز نخست قاعدگی آغاز کنید، محافظت فوری و از بسته اول مؤثر است. شروع در روز 2-5. قاعدگی نیز اغلب محافظت دارد، اما در 7 روز نخست روش کمکی توصیه می‌شود. قاعده کلی، اثربخشی کامل پس از 7 روز نخست مصرف منظم است. مثلاً با شروع در روز نخست قاعدگی احتمالاً روش اضافه لازم نیست، اما برای اطمینان می‌توان هفته اول از کاندوم هم کمک گرفت. اگر مصرف قرص را خارج از زمان قاعدگی آغاز کنید، مثلاً چند روز پس از پایان آن، حتماً باید 7 روز بگذرد و قرص‌ها منظم مصرف شوند تا اثر ایجاد شود. در این فاصله از رابطه محافظت‌نشده بپرهیزید یا روش مانع اضافه داشته باشید. به‌اختصار، برای جلوگیری از بارداری پیش از شروع اثر قرص ، هنگام آغاز بسته اول از دستور پزشک پیروی و در صورت نیاز 1 هفته محافظت اضافه استفاده کنید. در مصرف مداوم، اگر قرص‌ها فراموش نشوند، محافظت ادامه دارد.

اگر مصرف قرص ضدبارداری را فراموش کردم چه کنم؟

فراموشی قرص بسیار رایج است و جای وحشت ندارد. اگر قرص یک روز را فراموش کردید، روز بعد به‌محض یادآوری، دوز فراموش‌شده را فوراً بخورید. قرص معمول همان روز را نیز همان روز مصرف کنید؛ یعنی در یک روز دو قرص می‌خورید. سپس مثل قبل روزی یک قرص ادامه دهید. یک روز اختلال معمولاً خطر بارداری را به‌طور چشمگیر بیشتر نمی‌کند. اما اگر 2 روز یا بیشتر پیاپی فراموش شود، وضعیت متفاوت است:

• اگر دو روز پشت سر هم فراموش کردید، روزی که متوجه شدید 2 قرص و روز بعد نیز 2 قرص بخورید تا در دو روز مجموع چهار قرص کامل شود. سپس از همان‌جا به دوز روزانه برگردید. در این مدت و دست‌کم 7 روز پس از آن، روش کمکی مانند کاندوم به‌کار ببرید؛ چون محافظت ممکن است کمتر شده باشد.

• اگر 3 روز یا بیشتر پیاپی مصرف قرص را فراموش کردید، ممکن است توصیه شود بسته فعلی را کنار بگذارید، بسته تازه‌ای آغاز کنید و در این مدت رابطه محافظت‌نشده نداشته باشید. رویکرد در این شرایط می‌تواند متفاوت باشد؛ بهتر است با متخصص سلامت تماس بگیرید. همچنین در همان ماه حتماً کاندوم استفاده و در صورت امکان وقوع قاعدگی را پیگیری کنید تا احتمال بارداری رد شود.

درباره جبران قرص فراموش‌شده، بروشور هر برند ممکن است دستور ویژه‌ای داشته باشد؛ راهنمای داروی خود را نیز بخوانید. اگر مینی‌پیل مصرف می‌کنید، حتی تأخیر در 1 قرص نیازمند اقدام کمکی است؛ چون با مصرف خارج از ساعت، محافظت سریع افت می‌کند. به‌محض یادآوری بخورید، قرص بعدی را در ساعت خودش مصرف کنید و دست‌کم 2 روز کاندوم به‌کار ببرید. به‌طور کلی، در فراموشی قرص، در نخستین فرصت آن را بخورید و برنامه تعیین‌شده را ادامه دهید؛ سپس یک هفته احتیاط و از روش کمکی استفاده کنید. با این کار خطر بارداری ناخواسته را به حداقل می‌رسانید.

آیا قرص ضدبارداری پس از رابطه جنسی محافظت‌نشده مصرف می‌شود؟

قرص‌های معمول ضدبارداری اثر گذشته‌نگر ندارند؛ یعنی مصرف پس از رابطه محافظت‌نشده، از بارداری ناشی از آن رابطه جلوگیری نمی‌کند. روش مورد نیاز در این حالت، ضدبارداری اضطراری موسوم به «قرص روز بعد» است. مصرف آن بلافاصله پس از رابطه، در حالت ایده‌آل در 24 ساعت نخست، می‌تواند تا حد زیادی از بارداری جلوگیری کند. اما یک بار مصرف قرص معمول خود پس از رابطه کارساز نیست. حتی به روش‌هایی مانند دوز بالا متوسل نشوید؛ قابل اعتماد نیست و ممکن است زیان‌آور باشد. اگر رابطه محافظت‌نشده و خطر بارداری وجود دارد، قرص روز بعد را که در داروخانه‌های ترکیه بدون نسخه تهیه می‌شود، بی‌درنگ مصرف کنید. سپس اگر می‌خواهید روش منظم مانند قرص را شروع کنید، در آغاز قاعدگی یا زمان مناسب به توصیه پزشک، برنامه خود را آغاز کنید. به‌اختصار، قرص ضدبارداری روشی پیشگیرانه است، داروی اضطراری نیست. برای جلوگیری از بارداری پس از رابطه محافظت‌نشده، قرص روز بعد لازم است.

آیا قرص ضدبارداری میل جنسی را کم می‌کند؟

بعضی زنان هنگام مصرف قرص متوجه تغییر لیبیدو (میل جنسی) می‌شوند. به‌ویژه دوز کم استروژن و پروژسترون در قرص ترکیبی، نوسان طبیعی هورمون را یکنواخت نگه می‌دارد؛ این حالت ممکن است در بعضی زنان میل را اندکی کم کند. اما برای همه صدق نمی‌کند؛ حتی آسودگی از نگرانی بارداری در بعضی زنان اثر مثبت بر میل دارد. از نظر بالینی، شواهد محکمی وجود ندارد که قرص ضدبارداری میل جنسی را آشکار و دائمی کاهش دهد ؛ اثر فردی است. اگر پس از مصرف احساس کاهش واضح میل دارید، با پزشک درباره امتحان قرص دیگری صحبت کنید. با برند یا دوز متفاوت می‌توان تعادل مناسب را یافت. استرس، مشکلات رابطه و خستگی نیز از عوامل متعدد مؤثر بر میل‌اند؛ پس قرص لزوماً تنها علت تغییر نیست.