Kontraseptiv həb nədir? Necə istifadə olunur?

Kontraseptiv həb qadınlarda hamiləliyin qarşısını almaq üçün istifadə olunan hormonal kontrasepsiya üsuludur. Bu həblər orqanizmin təbii estrogen və progesteron hormonlarının sintetik (süni) formalarını ehtiva edir. Aşağı dozalı bu hormonlar qadının reproduktiv sisteminə təsir edərək hamiləliyin qarşısını yüksək dərəcədə alır. Düzgün və müntəzəm istifadə edildikdə kontraseptiv həblər hamiləliyin qarşısını almaqda təxminən 99% effektivdir. Bəs kontraseptiv həb necə təsir göstərir, necə istifadə edilməlidir və faydaları/əlavə təsirləri hansılardır? Bu məqalədə kontraseptiv həbin nə olduğu, necə işlədiyi və istifadə edildiyi ətraflı izah ediləcək; həmçinin elmi araşdırmalar əsasında kontraseptiv həbin xərçənglə əlaqəsi barədə məlumat veriləcək. Yazının sonunda mövzuya aid tez-tez verilən sualları tapa bilərsiniz.

Kontraseptiv həb nədir?

Kontraseptiv həb (oral kontraseptiv) hormonal tərkibli dərmandır. Tərkibində adətən estrogen və progestin (progesteron hormonunun törəməsi) kombinasiyası olur. Buna görə kombinə edilmiş həblər adlanır. Bəzi kontraseptiv həb növlərində isə yalnız progestin hormonu var; bunlara mini-həb (progestogen tərkibli həb) deyilir. Hormonlarla təsir göstərən bu həblər qadın orqanizmində hamiləliyin yaranmasının qarşısını almaq üçün hazırlanıb.

Kontraseptiv həb necə işləyir? Həbdəki hormonlar yumurtlamanı (ovulyasiyanı) basdıraraq təsir göstərir. Normalda hər aybaşı dövründə yumurtalıqlar bir yumurta hüceyrəsi hazırlayıb buraxır; lakin həblə xaricdən hormon verildikdə beyin-yumurtalıq arasındakı hormonal siqnal kəsilir və yumurtalıqların yumurta buraxmasının qarşısı alınır. Yumurtlama olmadıqda spermlə birləşəcək yetişmiş yumurta olmur, beləliklə mayalanma və hamiləlik baş vermir. Həmçinin kontraseptiv həblər uşaqlığın daxili qişasını nazildərək mayalanmış yumurtanın uşaqlığa yapışmasını çətinləşdirir və servikal (uşaqlıq boynu) seliyi qatılaşdıraraq spermlərin uşaqlığa çatmasının da qarşısını alır. Bu çoxtərəfli mexanizm sayəsində həblər hamiləlikdən yüksək səviyyədə qoruyur.

Kontraseptiv həblər yalnız hamiləlikdən qorunmaq üçün deyil, həmçinin aybaşı dövrünü tənzimləmək və aybaşı ağrılarını azaltmaq üçün də geniş istifadə edilir. Məsələn, aybaşıöncəsi gərginlik (PMS) əlamətlərini yüngülləşdirmək, güclü aybaşı qanaxmasını nəzarətə almaq kimi əlavə faydaları ola bilər. Bəzi xüsusi hallarda (məsələn, polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS), endometrioz kimi) həkimlər kontraseptiv həbləri müalicənin bir hissəsi kimi tövsiyə edə bilərlər. Həmçinin həblərdəki hormonlar dəridə akne (sızanaq) probleminin yaxşılaşmasına töhfə verə bilər.

Kontraseptiv həblərin növləri

Bazarda bir neçə fərqli kontraseptiv həb var. Əsasən hormon tərkibinə və istifadə məqsədinə görə belə təsnif edilə bilər:

• Kombinə edilmiş həblər: Həm estrogen, həm də progestin ehtiva edirlər. Ən geniş istifadə olunan kontraseptiv həb növüdür. Orqanizmin təbii dövrünü təqlid edən fərqli hormon dozalı monofazik, bifazik və ya trifazik alt növləri ola bilər. Müntəzəm istifadə ilə yüksək effektivlik təmin edir, aybaşını tənzimləmək və ağrıları azaltmaq kimi əlavə faydalar verirlər.

• Mini-həblər (progestogen tərkibli həblər): Yalnız progestin hormonu ehtiva edir, estrogen daşımırlar. Estrogen istifadə edə bilməyən və ya əmizdirən qadınlar üçün adətən üstünlük verilən üsuldur. Mini-həblər bütün ay boyunca hər gün fasiləsiz qəbul edilir (adətən 28 tabletlik qutularla) və estrogen olmadığı üçün qəbul vaxtı daha həssasdır (hər gün eyni saatda qəbul xüsusilə vacibdir).

• Təcili kontrasepsiya həbləri (ertəsi gün həbi): Bunlar rutin kontrasepsiya üçün deyil, qorunmasız cinsi əlaqədən sonra təcili tədbir məqsədilə istifadə edilən xüsusi həblərdir. Xalq arasında “ertəsi gün həbi” kimi tanınır. Yüksək dozada hormon ehtiva edir və əlaqədən sonrakı ilk 24 saatda qəbul edildikdə hamiləliyin qarşısını böyük ölçüdə alırlar; təsirləri 72 saata qədər davam edə bilsə də, vaxt keçdikcə qoruyuculuq azalır. Bu həblər müntəzəm kontrasepsiya üsullarını əvəz etmir, yalnız təcili hallar üçündür.

Bu növlərdən başqa, kombinə həblərin istifadə qaydasına görə fərqli qutu variantları da var. 21 günlük və 28 günlük həb qutuları ən çox istifadə olunanlardır. 21 tabletlik qutularda 21 gün hormonal həb qəbul edilir, sonra 7 gün fasilə verilir (bu fasilədə aybaşı qanaxması olur). 28 tabletlik qutularda isə 21 aktiv həb və əlavə 7 hormonsuz (plasebo) həb var; beləliklə, qadın 28 gün hər gün həb qəbul edir və plasebo dövründə aybaşı görür. Hər iki halda dövr hər 28 gündən bir yenidən başlanır. Həkiminiz sağlamlıq vəziyyətinizə görə ən uyğun həb növünü müəyyənləşdirəcək.

Kontraseptiv həb necə istifadə olunur?

Kontraseptiv həbin düzgün istifadəsi effektivliyin təmin olunması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. İlk dəfə istifadə edəcəksinizsə, əvvəlcə mama-ginekoloqla məsləhətləşmək və müayinədən keçmək tövsiyə olunur. Həkiminiz uyğun həb növünü, dozasını və istifadə qaydasını müəyyənləşdirəcək. Ümumi istifadə qaydaları belə ümumiləşdirilə bilər:

• Aybaşının ilk günü başlamaq: Kombinə kontraseptiv həblərə adətən aybaşı qanaxmasının ilk günü başlamaq tövsiyə edilir. İlk gün qəbul edilən ilk həblə qoruyuculuq başlayır. Aybaşının 2-ci və ya 3-cü günü başlasanız da, həb adətən effektivdir, lakin bu halda ilk 7 gün əlavə qorunma (məsələn, prezervativ) tövsiyə olunur. Mini-həblərə də aybaşının başlanğıcında başlamaq yaxşıdır, lakin doğuşdan sonra əmizdirən analar həkim tövsiyəsi ilə zahılıq dövrünün sonunda progestin həblərinə başlaya bilərlər.

• Hər gün eyni saatda qəbul etmək: Kontraseptiv həbi hər gün təxminən eyni saatlarda qəbul etmək lazımdır. Gündəlik müntəzəm qəbul edilmədikdə effektivlik azala bilər. Xüsusilə mini-həblər vaxta çox həssasdır; hətta bir neçə saat gecikmə qoruyuculuğu azalda bilər. Buna görə unutmamaq üçün zəngli xatırlatma qurmaq faydalı ola bilər.

• 21 gün istifadə / 7 gün fasilə (və ya fasiləsiz 28 gün): 21 tabletlik qutu istifadə edirsinizsə, 21 gün hər gün bir həb qəbul edib qutunu bitirdikdən sonra 7 gün fasilə verilir. Bu fasilədə aybaşı qanaxması olur. 7 gündən sonra qanaxma davam etsə belə, yeni qutuya başlamalısınız. 28 tabletlik qutudursa, fasiləsiz hər gün həb qəbul edilir; adətən son 7 həb plasebodur və bu dövrdə aybaşı olur.

• İlk qutunun istifadəsi və qorunma: İlk dəfə həbə başlayanda tam qoruyuculuğun yaranması bir həftə çəkə bilər. Əksər kontraseptiv həblər müntəzəm istifadəyə başladıqdan 7 gün sonra effektiv qoruma verir. Buna görə ilk həftə əlavə baryer üsulu (kondom kimi) hamiləlikdən qorunma baxımından təhlükəsiz olar. İlk gündən başlanıbsa, bəzi həkimlər dərhal qoruma olduğunu bildirsələr də, ilk həftə ehtiyatı əldən verməmək tövsiyə edilir.

• Həb qəbulunu unutmaq və ya gecikdirmək: Bir gün həb qəbulunu unutsanız, xatırladığınız anda tək doza qəbul edin və ertəsi gün həbi adi vaxtında qəbul etməyə davam edin. Kombinə həbdə bir dozanı unutduqda adətən ertəsi gün iki həbi birlikdə qəbul etmək olar (unudulan doza əvəz edilir), sonra adi sxemə qayıdılır. Bir neçə gün unudulubsa, təlimatdakı göstərişlərə əməl etməli və ya səhiyyə mütəxəssisi ilə məsləhətləşməlisiniz; bu halda qoruyuculuq azaldığı üçün kondom kimi əlavə tədbir lazım gələ bilər. Mini-həblərdə dozanı unutmaq qoruyuculuğa daha ciddi təsir edir; unudulan həbi fərq edən kimi qəbul edin, lazım gəlsə, bir neçə həb eyni vaxtda qəbul edilə bilər, lakin mütləq ilk 2 gün kondom istifadə edin. Unudulan dozalardan sonra 7 gün qaydası keçərlidir: 7 gün müntəzəm həb qəbul edənədək əlavə qorunma tətbiq edilməlidir. Həmçinin həbdən qısa müddət sonra qusma və ya güclü ishal olarsa, sorulma pozula bildiyi üçün əlavə doza və ya qorunma lazım gələ bilər.

• Müntəzəm müşahidə: Kontraseptiv həb istifadəsində müntəzəm həkim nəzarəti tövsiyə olunur. Həkiminiz qan təzyiqinizi, ümumi sağlamlığınızı və mümkün əlavə təsir-riskləri qiymətləndirəcək. Uzunmüddətli istifadədə illik müayinələr yubatılmamalıdır.

Kontraseptiv həbin faydaları və üstünlükləri

Kontraseptiv həblər hamiləliyin qarşısını etibarlı almaqla yanaşı qadın sağlamlığına bir sıra faydalar da verir. Həbin bəzi üstünlükləri:

• Yüksək effektivlik: Düzgün istifadə hamiləliyin qarşısını almaqda 99%-a qədər qoruma verir. Bu, bir çox digər kontrasepsiya üsulundan xeyli yüksəkdir. (Tipik istifadədə bəzi unutma və səhvlərlə effektivliyin təxminən ~91%-ə düşə biləcəyini unutmaq olmaz.)

• Aybaşının tənzimlənməsi: Həb aybaşı dövrlərini daha müntəzəm edir. Qeyri-müntəzəm aybaşı olanlarda dövrlər adətən saat kimi dəqiqləşir. Həmçinin qanaxmanın miqdarını və müddətini azalda bilər, beləliklə aybaşı daha yüngül və qısa keçə bilər. Xüsusilə tez-tez və ya güclü qanaxması olanlarda müalicə üçün seçilir.

• Aybaşı ağrılarının yüngülləşməsi: Həb istifadə edən bir çox qadın aybaşı spazmları və ağrılarının azaldığını hiss edir. Hormonlar uşaqlıq yığılmalarını və prostaqlandin istehsalını azaldaraq dismenoreyanı (ağrılı aybaşı) yüngülləşdirə bilər. Premenstrual sindrom (PMS) əlamətləri də yaxşılaşa bilər.

• Ginekoloji xəstəliklərdə müalicəvi istifadə: Polikistik yumurtalıq sindromunda (PKOS) hormonal dövrü tənzimləmək və artıq androgen əlamətlərini (məsələn, tüklənmə, akne) nəzarətə almaq üçün kontraseptiv həblər yazıla bilər. Həmçinin endometrioz xəstəliyində uşaqlığın daxili qişasının böyüməsini basdırmaq və ağrıları azaltmaq üçün istifadə oluna bilər. Yumurtalıq kistlərinin yaranmasının qarşısını almaqda da təsirlidir; funksional kistlərin təkrarlanmasını önləyə bilər.

• Akne və dəriyə faydalar: Kombinə oral kontraseptivlər, xüsusilə antiandrogen progestin tərkibli formalar sızanaq (akne) müalicəsində faydalı ola bilər. Hormonal dalğalanmaları tarazlaşdıraraq dərinin yağlanmasını azaldır və akne zədələnmələrini yüngülləşdirir. Buna görə dermatoloqlar da bəzi hallarda tövsiyə edə bilərlər.

• Xərçəng riskinin azalması: Kontraseptiv həbin uzunmüddətli istifadəsinin bəzi xərçəng növlərinə qarşı qoruyucu təsiri olduğu göstərilib. Xüsusilə yumurtalıq (over) xərçəngi və uşaqlıq (endometrium) xərçəngi riski heç həb istifadə etməmiş qadınlarla müqayisədə istifadə edənlərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha aşağıdır. Tədqiqatlar oral kontraseptivlə yumurtalıq xərçəngi riskinin 30-50% azaldığını və qoruyucu təsirin həb dayandırıldıqdan sonra belə 10-20+ il davam edə bildiyini göstərib. Həmçinin uşaqlıq xərçəngi (endometrial xərçəng) riski təxminən 30% azalır. Bəzi tədqiqatlarda yoğun bağırsaq (kolon) xərçəngi riskində də təxminən 15-20% azalma tapılıb. (Həblərin xərçənglə əlaqəsi barədə ətraflı məlumat üçün aşağıdakı Xərçəng riski bölməsinə baxın.)

• Digər sağlamlıq faydaları: Kontraseptiv həbdən istifadə çanaq orqanlarının iltihabi xəstəliyi riskini azalda bilər. Servikal seliyi qatılaşdırdığı üçün infeksiya törədicilərinin uşaqlığa və borulara çatmasını çətinləşdirir; beləliklə, uşaqlıq və yumurtalıq iltihabından qismən qoruya bilər. Həmçinin bəzi tədqiqatlarda xoşxassəli süd vəzi kistləri və fibrokistik dəyişikliklərin həb istifadə edənlərdə daha az görüldüyü bildirilib.

Bu faydalar kontraseptiv həblərin yalnız hamiləlikdən qoruma deyil, qadın sağlamlığını dəstəkləyən müxtəlif təsirləri olduğunu göstərir. Əlbəttə, bu üstünlüklərin hər istifadəçidə yaranacağına zəmanət yoxdur; hər qadının orqanizmi fərqli cavab verə bilər. Buna görə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək və istifadə zamanı da onun tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.

Kontraseptiv həbin əlavə təsirləri hansılardır?

Hər dərman kimi kontraseptiv həblərin də arzuolunmaz əlavə təsirləri ola bilər. Xoşbəxtlikdən, hazırda istifadə olunan aşağı hormon dozalı həblər əvvəlki yüksək dozalı ilk nəsil həblərdən daha yaxşı qəbul edilir və ciddi əlavə təsir ehtimalı aşağıdır. Yenə də bəzi qadınlarda xüsusilə ilk aylarda müxtəlif keçici əlavə təsirlər yarana bilər:

• Baş ağrısı: Yüngül baş ağrısı və ya miqren tutmalarında dəyişiklik ola bilər. Güclü və tez-tez miqren yaranarsa, həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.

• Ürəkbulanma: Xüsusilə ilk həftələrdə bəzi qadınlarda yüngül ürəkbulanma ola bilər. Adətən orqanizm uyğunlaşdıqca azalır. Həbi yatmazdan əvvəl və ya bir qədər qida ilə qəbul etmək ürəkbulanmanı azalda bilər.

• Süd vəzilərində həssaslıq və şişkinlik: Hormonal dəyişikliklərlə döşlərdə dolğunluq və həssaslıq hiss oluna bilər. Adətən keçicidir.

• Ara qanaxmalar (ləkələnmə): İlk 2-3 ayda qeyri-müntəzəm vaxtlarda ləkələnmə şəklində qanaxmalar ola bilər. Bu, xaricdən verilən hormon dozasına uyğunlaşma ilə bağlıdır və adətən bir neçə aya öz-özünə düzəlir. Həbləri hər gün eyni vaxtda qəbul etmək ara qanaxma ehtimalını azaldır.

• Cinsi istəkdə dəyişiklik: Bəzi qadınlar həb istifadəsində libido (cinsi istək) səviyyələrinin azaldığını hiss edə bilərlər. Hamıda olmur, lakin hormonal dalğalanmaların düzləşməsi bəzi istifadəçilərdə belə təsir yarada bilər.

• Əhvali-ruhiyyə dəyişiklikləri: Əhvali-ruhiyyə dalğalanmaları, narahatlıq və ya yüngül depressiv hisslər bəzi şəxslərdə bildirilib. Xüsusilə əvvəl depressiya tarixçəsi olanlar diqqətli olmalı, lazım gəlsə, fərqli həb sınamalıdırlar.

• Çəki dəyişikliyi və ödem: Kontraseptiv həblərin birbaşa çəki artırdığına dair elmi sübut yoxdur. Bəzi qadınlarda dərmana başladıqdan sonra yüngül su tutulması (ödem) səbəbindən 1-2 kilo artım ola bilər; adətən keçicidir və sidikqovucu təsirli aybaşı dövründə itir. Uzun müddətdə həblərin metabolik təsiri minimaldır və çəkiyə nəzərəçarpan təsiri aşkarlanmayıb. (Ətraflı izah üçün FAQ bölməsində “Kontraseptiv həb çəki artırırmı?” sualına baxa bilərsiniz.)

• Digər mümkün təsirlər: Bəzi istifadəçilər vaginal ifrazatın artdığını hiss edə bilərlər. Nadirən estrogen tərkibli həblər buynuz qişada yüngül qalınlaşma yaradaraq kontakt linza istifadəçilərinin rahatlığına təsir edə bilər. Həmçinin çox nadir hallarda, xüsusilə yüksək estrogen dozalı köhnə həblərdə melazma adlanan dəri ləkələri görülə bilərdi; hazırda bu təsir az müşahidə edilir.

Adətən əlavə təsirlər yüngül olur və bir neçə aya öz-özünə düzəlir. Güclüdürsə və ya uzun sürürsə, həkimlə məsləhətləşərək fərqli marka və ya daha aşağı dozalı həb sınamaq olar. Unutmayın, hər qadın fərqli formulaya daha yaxşı dözə bilər; bazarda çoxlu həb seçimi var.

Kontraseptiv həbin riskləri və zərərləri

Kontraseptiv həblər əksər sağlam qadınlarda təhlükəsiz istifadə olunsa da, nadir hallarda bəzi ciddi risklər və zərərlər ola bilər. Bunlar adətən nadir, lakin potensial əhəmiyyətli sağlamlıq problemləridir:

• Qan laxtalanması (tromboz) riski: Kombinə oral kontraseptivlərin ən mühüm risklərindən biri damarlarda laxta yaranması ehtimalını artıra bilməsidir. Xüsusilə estrogen qanın laxtalanma meylini bir qədər yüksəldə bilər. Bu, dərin vena trombozu (ayaq venalarında laxta), ağciyərə laxta getməsi (ağciyər emboliyası), infarkt və ya insult kimi ciddi hallarla nəticələnə bilər. Xoşbəxtlikdən, bunlar çox nadirdir: Bir il həb istifadəsində təxminən 10000 qadından <10-unda laxta problemi olduğu təxmin edilir. Bu risk əslində hamiləlik zamanı və ya doğuşdan sonrakı dövrdə görülən laxtalanma riskindən aşağıdır. Yəni həb istifadə etməyib hamilə qalan qadının laxta riski həb istifadə edəndən çoxdur. Yenə də istifadəçilər laxta əlamətlərinə diqqətli olmalıdırlar. Qəfil təngnəfəslik, sinə ağrısı, ayaqlarda birtərəfli şişkinlik/ağrı, görmə və danışıq pozuntusu yaranarsa, dərhal həkimə müraciət edilməlidir.

• Qan təzyiqi və damar problemləri: Bəzi qadınlarda həb istifadəsi ilə yüngül qan təzyiqi yüksəlməsi görülə bilər. Adətən klinik cəhətdən ciddi olmur, lakin yüksək təzyiqli xəstələrdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çox nadirən insult (iflic) və ya infarkt kimi ürək-damar hadisələri də yarana bilər; risk xüsusilə 35 yaşdan yuxarı və siqaret çəkən qadınlarda artdığı üçün bu qrupa həb çox tövsiyə edilmir (aşağıya baxın).

• Hormon həssaslığına bağlı problemlər: Estrogen/progesteron hormonuna həssas şəxslərdə həblə miqren tutmalarının artması, öd kisəsi problemləri və ya qaraciyərə yük kimi arzuolunmaz təsirlər yarana bilər. Xüsusilə miqreni və aktiv qaraciyər xəstəliyi tarixçəsi olanlarda həkim nəzarəti zəruridir.

• Xərçəng riski ilə əlaqə: Həblərin xərçəng riskinə təsiri ikitərəflidir və aşağıda ayrıca bölmədə ətraflı izah edilir. Xülasə, həb istifadəsi bəzi xərçəng növlərinin riskini azaltdığı halda (məsələn, uşaqlıq və yumurtalıq xərçəngi), bəzilərində yüngül risk artımı yarada bilər (məsələn, süd vəzi və uşaqlıq boynu xərçəngi). Riskləri şərh etmək üçün insanın digər risk amilləri və istifadə müddəti də nəzərə alınmalıdır (ətraflı aşağıda).

• Digər mümkün zərərlər: Çox nadir hallarda, xüsusilə köhnə yüksək dozalı həblərlə əlaqələndirilmiş qaraciyər şişləri (adətən xoşxassəli) bildirilib. Lakin hazırda bu, olduqca nadirdir. Həmçinin bəzi istifadəçilərdə depressiya yarana biləcəyinə dair nəticələr var, lakin aydın səbəb-nəticə əlaqəsi sübut edilməyib; əsasda olan meyillilik rol oynaya bilər.

Bu risklərin çoxu nadirən görülür. Lakin həbə uyğun olmayan şəxslərdə risklər dəfələrlə artır. Buna görə hər qadın kontraseptiv həb üçün uyğun namizəd olmaya bilər. Aşağıda həb istifadəsinin tövsiyə olunmadığı hallar sadalanır.

Kontraseptiv həb və xərçəng riski

Kontraseptiv həblə xərçəng arasındakı əlaqə elmi tədqiqatların yaxından araşdırdığı mövzudur. Genişmiqyaslı tədqiqatlarda oral kontraseptivlərin bəzi xərçəng növlərinin riskini azaltdığı, bəzilərinin riskini isə bir qədər artırdığı istiqamətində ardıcıl nəticələr əldə edilib. Bu təsirlər adətən istifadə müddətindən və dayandırıldıqdan sonra keçən vaxtdan asılı dəyişir.

Əvvəlcə qoruyucu təsirlərdən danışsaq:

• Kontraseptiv həbdən istifadə yumurtalıq xərçəngi riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır. Müxtəlif araşdırmalar 5 il və daha çox istifadə edən qadınlarda yumurtalıq xərçəngi riskinin heç istifadə etməyənlərdən 30-50% aşağı olduğunu göstərib. Üstəlik, qoruyucu təsirin dayandırıldıqdan sonra da uzun illər (20-30 ilə qədər) davam edə bildiyi bildirilir.

• Uşaqlığın daxili qişası (endometrium) xərçəngi riskində də nəzərəçarpan azalma tapılıb. Oral kontraseptiv istifadəçilərində endometrium xərçəngi riski ən azı 30% azalır; müddət uzandıqca risk daha da azala bilər. Bu, həbin uşaqlıq qişasının həddindən artıq qalınlaşmasını önləməsi və müntəzəm qopub tökülməsini təmin etməsi ilə əlaqəlidir.

• Kolorektal (yoğun bağırsaq) xərçəngi riskinin istifadəçilərdə bir qədər aşağı olduğu bəzi tədqiqatlarda bildirilib. Təxminən 15-20% azalmadan bəhs edilir. Mexanizm tam aydın olmasa da, hormonların bağırsaq hüceyrələrinə dolayı təsiri düşünülür.

Bu müsbət təsirlərlə uzun müddət həb istifadə edən qadının ömürboyu ümumi qadın xərçəngləri riskinin (xüsusilə ginekoloji xərçənglərin) azala biləcəyi deyilə bilər. Hətta ekspertlər həblərin geniş istifadəsinin əhali arasında uşaqlıq və yumurtalıq xərçəngi tezliyini nəzərəçarpacaq azaltdığını bildirirlər.

Digər tərəfdən, artmış risklər daha çox hormonlara həssas bəzi xərçəng növləri üçün keçərlidir:

• Süd vəzi xərçəngi: Kombinə həblər istifadə edən qadınlarda, xüsusilə hazırda istifadə edənlərdə və ya yaxın vaxtda dayandıranlarda süd vəzi xərçəngi riskinin yüngül artması bir çox araşdırmada tapılıb. Artım nisbətən kiçikdir; məsələn, geniş təhlilə görə nə vaxtsa həb istifadə edənlərin heç istifadə etməyənlərə nisbətən süd vəzi xərçənginə tutulma ehtimalı ümumilikdə ~7% yüksəkdir. Hazırda istifadə edənlərdə risk təxminən 20-30% artıb. Vacib məqam risk artımının qalıcı olmamasıdır: Dərman dayandırıldıqda risk zamanla azalır və təxminən 10 il sonra heç istifadə etməyənlərlə eyni səviyyəyə enir. Yəni kontraseptiv həblər ömürlük risk yaratmır, yalnız istifadə zamanı və dərhal sonra keçici təsir göstərir. Mütləq risk artımı da aşağıdır; xüsusilə gənclərdə süd vəzi xərçəngi nadir olduğu üçün 20-30% nisbi artım fərdi olaraq böyük say demək deyil. Bununla belə, birinci dərəcəli qohumunda gənc yaşda süd vəzi xərçəngi olanlar kimi yüksək riskli qadınlar həb istifadəsini həkimlə qiymətləndirməlidirlər.

• Uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngi: Uzunmüddətli həb istifadəsi ilə serviks xərçəngi riskində yüngül artım görülüb. Xüsusilə 5 il və daha uzun istifadədə risk artımı statistik əhəmiyyət qazanır. Araşdırmalar 5 ildən az istifadədə uşaqlıq boynu xərçəngi riskinin təxminən 10%, 5-9 il istifadədə 60% qədər artdığını, 10 il və daha çox istifadədə isə təxminən 2 dəfə yüksəldiyini göstərib. Ehtimal edilən səbəb həblərin hormon səviyyələrini və servikal toxumanın HPV infeksiyasına həssaslığını dəyişməsidir. Lakin unutmaq olmaz ki, uşaqlıq boynu xərçənginin əsas səbəbi HPV infeksiyalarıdır. Həb istifadəçilərində müntəzəm uşaqlıq boynu skrininq testləri (Pap yaxması və HPV testi) və HPV peyvəndi ilə qorunma riski əhəmiyyətli azaldır. Həbə bağlı serviks xərçəngi risk artımı dayandırıldıqdan sonra zamanla azalaraq ~10-15 ilə ilkin səviyyəyə qayıdır.

Xülasə, kontraseptiv həb istifadəsi ümumi xərçəng riskini nəzərəçarpacaq artırmır. Əksinə, uşaqlıq və yumurtalıq xərçəngi kimi ciddi növlərdən qoruduğu üçün ümumilikdə xərçəngdən qorunmaya töhfə də verə bilər. Süd vəzi və uşaqlıq boynu xərçəngi üçün yüngül risk artımları olsa da, bunlar keçici və skrininqlə nəzarət edilə bilən hallardır. Hər kəsin risk profili fərqli olduğundan ailədə güclü xərçəng tarixçəsi varsa və ya uzun illər istifadə düşünülürsə, həkimlə risk-fayda qiymətləndirməsi uyğundur. Ümumi tibbi qənaət sağlam və risk amili olmayan qadınlarda faydaların mümkün xərçəng risklərini üstələdiyidir.

Qeyd: Süd vəzi xərçəngi keçirmiş və ya hazırda xəstə olan qadınlara kontraseptiv həb tövsiyə edilmir. Bu şəxslərdə həb mövcud xərçəngin gedişinə təsir edə bildiyi və əks-göstəriş olduğu üçün başqa qorunma üsulları seçilməlidir.

Kimlər kontraseptiv həb istifadə etməməlidir?

Həblər əksər sağlam qadına uyğun olsa da, bəzi hallarda qətiyyən istifadə edilməməli və ya həkim nəzarətində çox ehtiyatla istifadə olunmalıdır. Aşağıdakı xüsusiyyət və ya sağlamlıq vəziyyəti olan qadınlar həbdən çəkinməlidirlər:

• Hamilə və ya hamiləlik şübhəsi olanlar: Artıq hamilə olan qadının kontraseptiv həbə ehtiyacı yoxdur; hamiləlikdə bu dərmanlar istifadə edilmir. Həb qəbul edərkən hamiləlikdən şübhələnsəniz, dayandırıb həkiminizlə məsləhətləşin.

• Yeni doğuşdan sonrakı zahılıq dövrü: Doğuşdan sonrakı ilk 6 həftə (xüsusilə əmizdirən analarda) estrogenli kombinə həblər tövsiyə olunmur. Bu dövrdə laxta riski onsuz da yüksəkdir və həb onu artıra bilər. Əmizdirmədə estrogen südü də azalda bildiyi üçün hətta 6 həftədən sonra da adətən estrogensiz mini-həblər və ya başqa üsullar tövsiyə edilir.

• 35 yaşdan yuxarı və siqaret çəkənlər: 35 yaşdan yuxarı olub gündə 10-dan çox siqaret çəkən qadınlarda kombinə həb istifadəsi əks-göstərişdir. Bu birləşmə infarkt və insult riskini nəzərəçarpacaq artırır. Bu qadınlar başqa kontrasepsiya üsullarına yönəldilir.

• Laxtalanma pozuntusu və ya damar xəstəliyi tarixçəsi olanlar: Ayaq venalarında tromboz, ağciyər emboliyası və ya irsi laxtalanma pozuntusu (trombofiliya) olan qadınlar həb istifadə etməməlidir. Keçirilmiş insult (iflic) və ya infarkt da istifadəyə maneədir.

• Aktiv qaraciyər xəstəliyi: Ciddi qaraciyər xəstəliyində (məsələn, sirroz, aktiv hepatit) həb tövsiyə edilmir; hormonlar qaraciyərdə metabolizə olunur və əlavə yük yarada bilər.

• Nəzarətsiz hipertoniya və ya ağır diabet: Diabet ağırlaşmaları (məsələn, damar zədəsi, böyrək tutulması) olanlar və ya təzyiqi yüksək, nəzarətsiz xəstələr həbdən çəkinməlidir. Bu hallar həbin damar əlavə təsirlərini daha riskli edir.

• Miqrenin xüsusi növləri: Auralı miqren adlanan, nevroloji əlamətlərin müşayiət etdiyi miqrendə kombinə həblər insult riskini artıra bildiyi üçün istifadə olunmur. Aurasız miqrendə ehtiyatla istifadə edilir; ağırlaşarsa dayandırılır.

• Hormona həssas xərçəng tarixçəsi: Əvvəllər süd vəzi xərçəngi diaqnozu və ya şübhəsi olanlar kontraseptiv həb istifadə etməməlidirlər. Uşaqlıq xərçəngi kimi estrogendən təsirlənən xərçəng tarixçəsi də istifadəyə maneədir.

• Səbəbi izah olunmayan vaginal qanaxma: Ginekoloji qiymətləndirmə ilə səbəb müəyyən edilənədək səbəbsiz ara qanaxması olanlar əvvəlcə həkimə görünməlidir; bu müddətdə həb istifadəsi təxirə salınır.

Bu hallardan əlavə, ciddi xroniki xəstəliyi olan və ya müntəzəm dərman qəbul edən qadınlar başlamazdan əvvəl mütləq həkim təsdiqi almalıdırlar. Məsələn, bəzi epilepsiya (sara) xəstələri və ya HIV-pozitiv şəxslər qəbul etdikləri dərmanlar səbəbindən həbləri təhlükəsiz istifadə edə bilməyə bilərlər (qarşılıqlı təsirlər bölməsinə baxın). Qısaca, fərdi sağlamlıq profiliniz kontraseptiv həbə uyğun deyilsə, həkiminiz sizi başqa üsullara yönəldəcək.

Kontraseptiv həb istifadəsində diqqət edilməli məqamlar

Həbin effektiv və təhlükəsiz olması üçün istifadəçilər bəzi məqamlara diqqət etməlidir. Düzgün istifadə və bəzi hallarda tədbir görmək vacibdir:

• Dərman qarşılıqlı təsirlərinə diqqət edin: Bəzi dərmanlar həblərin effektivliyini azaldaraq arzuolunmaz hamiləliyə səbəb ola bilər. Xüsusilə antiepileptik (sara) dərmanları (fenitoin, karbamazepin, topiramat və s.), bəzi antibiotiklər (rifampin kimi), HIV müalicəsində istifadə edilən antiretrovirus dərmanları (məsələn, ritonavir, lopinavir) və bəzi bitki mənşəli əlavələr (məsələn, dazıotu ekstraktı) qoruyuculuğu azalda bilər. Bu dərmanlarla əlavə tədbir və ya fərqli qorunma üsuluna keçid lazım gələ bilər. Bütün dərmanlarınızı mütləq həkimə bildirin.

• Hər gün qəbul etməyə diqqət yetirin: Həblərin uğursuzluğunun ən çox rast gəlinən səbəbi dozanın buraxılması və ya gecikdirilməsidir. Buna görə hər gün müntəzəm qəbul edin. Dozanı 12 saatdan çox gecikdirsəniz, qoruyuculuq azala bilər. Unutduqda yuxarıdakı göstərişlərə əməl edin və lazım gəlsə, əlavə qorunma istifadə edin.

• Qoruyuculuğun sərhədlərini bilin: Kontraseptiv həblər cinsi yolla keçən xəstəliklərə (CYKX) qarşı qoruma vermir. Yalnız hamiləlikdən qorunma üçündür. Buna görə HIV/AIDS, hepatit və ya cinsi yolla keçən digər infeksiya riski varsa, kondom istifadəsinə davam etmək vacibdir. Xüsusilə yeni və ya bir neçə tərəfdaşı olanlar həb istifadə etsələr belə, prezervativ kimi baryer üsullarını unutmamalıdırlar.

• Müntəzəm müayinələrə gedin: Uzunmüddətli istifadə edirsinizsə, ildə bir dəfə ginekoloji və lazım gəldikdə süd vəzi müayinəsi etdirin. Təzyiq nəzarəti, lazım gəlsə, qan analizləri ilə qaraciyər funksiyası yoxlanıla bilər. Həmçinin tövsiyə olunan aralıqlarla yaxma testlərini etdirərək uşaqlıq boynunun sağlamlığını izləyin.

• Əlamətlərə diqqətli olun: Həb istifadə edərkən qeyri-adi hal hiss etsəniz, məsələn, ayaqda qəfil ağrı/şişkinlik, təngnəfəslik, güclü sinə ağrısı, sarılıq (dərinin saralması) yaranarsa, gecikmədən səhiyyə müəssisəsinə müraciət edin. Bunlar ciddi, lakin nadir əlavə təsirlərin əlaməti ola bilər.

• Siqaret istifadəsini məhdudlaşdırın: Xüsusilə 35 yaşdan yuxarısınızsa, həb istifadə edərkən siqaretdən çəkinin. Nikotin və estrogen birləşməsi ürək-damar sisteminə yük yaradır. Hətta gənc yaşda siqaret çəkirsinizsə, riski azaltmaq üçün buraxmağı düşünmək uyğun olar.

Bu məqamlara diqqət edərək həbi təhlükəsiz istifadə edə və arzuolunmaz hamiləlikdən effektiv qoruna bilərsiniz. Unutmayın, sağlamlığınızı yaxşı tanıyın və lazım gəldikdə həkiminizlə əlaqə saxlamaqdan çəkinməyin.

Kontraseptiv həb haqqında tez-tez verilən suallar

Kontraseptiv həb xərçəng yaradırmı? Xərçəng riskini artırırmı?

Həblərin xərçənglə əlaqəsi illərdir araşdırılır. Ümumən kontraseptiv həb istifadəsi bəzi xərçənglərdə riski artıra, bəzilərində azalda bilər. Məsələn, uzunmüddətli istifadə edən qadınlarda süd vəzi xərçəngi və uşaqlıq boynu xərçəngi riskində yüngül artım aşkarlanıb. Bu, adətən müddətlə bağlıdır və dayandırıldıqdan illər sonra risk normala qayıdır. Lakin yumurtalıq (over) və uşaqlıq (endometrium) xərçəngləri üçün istifadəçilərdə aydın qoruyucu təsir var; bu xərçənglərin ehtimalı istifadə etməyənlərdən aşağıdır. Yoğun bağırsaq xərçəngi riskinin də bir qədər azaldığı bildirilib. Nəticədə həblər ümumi xərçəng riskini nəzərəçarpacaq artırmır. Əksinə, ginekoloji xərçənglərdən qoruduğu üçün ümumilikdə tarazlı və ya üstün təsir də verə bilər. Əlbəttə, fərdi risk amilləri (ailədə xərçəng, siqaret, HPV və s.) rol oynayır. Yüksək risk qrupundasınızsa, istifadə qərarını həkimlə ətraflı qiymətləndirmək ən doğru yoldur.

Kontraseptiv həb çəki artırırmı?

Xeyr, kontraseptiv həbin birbaşa çəki artırdığı elmi olaraq göstərilməyib. Tədqiqatlarda hormonal kontrasepsiya ilə nəzərəçarpan çəki artımı arasında əlaqə tapılmayıb. Bəzi qadınlar başladıqdan dərhal sonra ödem (su tutulması) səbəbindən yarım-bir kilo artım hiss edə bilərlər; lakin keçicidir və həbin özündən çox uyğunlaşma prosesi ilə bağlıdır. Müasir həblərin hormon dozası çox aşağıdır, buna görə köhnə yüksək dozalı həblərdəki iştaha artımı, piylənmə kimi təsirlər indi nadirdir. İstifadə zamanı nəzərəçarpan çəki artımı yaşayırsınızsa, başqa səbəb ehtimalı yüksəkdir (məsələn, həyat tərzi, qidalanma dəyişikliyi və ya digər sağlamlıq problemi). Xülasə, müasir kontraseptiv həblərin çəki artırdığına dair konkret məlumat yoxdur. Çəki barədə narahatlığınız varsa, həkimlə fərqli kontrasepsiya üsullarını və ya daha uyğun həb seçimlərini müzakirə edə bilərsiniz.

Kontraseptiv həb sonsuzluq yaradırmı? Gələcəkdə hamiləliyə mane olurmu?

Xeyr, kontraseptiv həbin sonsuzluğa (infertilliyə) səbəb olması gözlənilmir. Əksinə, istifadəsi dayandırıldıqda reproduktiv qabiliyyət bərpa olunur. Həblər yumurtlamanı müvəqqəti basdırır; dayandırıldıqdan sonra yumurtalıqlar normal fəaliyyətini davam etdirir. Adətən bir neçə həftəyə aybaşı yenidən nizama düşür və yumurtlama başlayır. Qadınların çoxu ilk 1-3 ayda hamilə qala bilər. Hətta bəziləri ilk normal aybaşını görmədən hamilə qalırlar. Buna görə illərlə həb istifadəsi gələcəkdə uşaq sahibi ola bilməyəcəyiniz demək deyil. Lakin vacib məqam budur: Həblər mövcud sonsuzluq problemini gizlətmiş də ola bilər. Yəni əsasda başqa səbəbdən (məsələn, PCOS, boruların tıxanması və s.) hamilə qalmaqda çətinlik olacaqsa, həb dayandırıldıqda problem ortaya çıxa və sanki səbəb həbmiş kimi görünə bilər. Bu, təsadüfi üst-üstə düşmədir, həbin özü səbəb deyil. Nəticədə sağlam qadınlarda həb istifadəsi müvəqqəti reproduktiv nəzarət verir və dayandırıldıqda reproduktiv qabiliyyət normala qayıdır.

Kontraseptiv həb nə vaxt təsir edir? İlk qutuda hamiləlikdən qoruyurmu?

Kontraseptiv həblərə düzgün başlandıqda ilk qutudan hamiləlikdən qoruma təmin edir. Əgər aybaşının ilk günü başlamısınızsa, qoruyuculuq dərhal başlayır və ilk qutudan effektivdir. Aybaşının 2–5-ci günü də əksər hallarda qoruyur, lakin yenə ilk 7 gün əlavə üsul tövsiyə olunur. Ümumi qayda başlanğıcda 7 günlük müntəzəm istifadədən sonra tam təsirin olmasıdır. Məsələn, ilk gün başlasanız, ehtimal ki, əlavə qorunma lazım deyil; amma əmin olmaq üçün ilk həftə kondomla dəstəkləyə bilərsiniz. Kontraseptiv həbə aybaşıdan kənar vaxtda (məsələn, aybaşınız bitdikdən bir neçə gün sonra) başlamısınızsa, təsir üçün mütləq 7 gün keçməli və həblər müntəzəm qəbul edilməlidir. Bu müddətdə qorunmasız əlaqədən çəkinməli və ya əlavə baryer üsulu istifadə etməlisiniz. Qısaca, həbin təsiri başlamazdan əvvəl hamilə qalmamaq üçün ilk qutuya başlayarkən həkimin göstərişlərinə əməl edin və lazım gəlsə, 1 həftə əlavə qorunun. Davamlı istifadədə həbləri unutmasanız, qoruyuculuq davam edəcək.

Kontraseptiv həbi qəbul etməyi unutsam, nə etməliyəm?

Həbi unutmaq çox yayılmış haldır və təşvişə ehtiyac yoxdur. Bir günlük həbi unutsanız, ertəsi gün xatırlayan kimi unudulan dozanı dərhal qəbul edin. Həmin günün normal həbini də yenə həmin gün qəbul edib davam edin (yəni bir gündə iki həb). Sonra hər zamankı gündəlik tək həbə davam edin. Belə tək günlük fasilə adətən hamiləlik riskini nəzərəçarpacaq artırmır. Lakin ardıcıl 2 və ya daha çox gün həbi unutsanız, vəziyyət dəyişir:

• İki gün ardıcıl unutsanız, fərq etdiyiniz gün 2, ertəsi gün yenə 2 həb qəbul edərək cəmi dörd həbi iki gündə tamamlayın. Sonra gündəlik dozaya qayıdın. Bu müddətdə və sonrakı ən azı 7 gün əlavə qorunma (kondom kimi) istifadə edin, çünki qoruyuculuq azalmış ola bilər.

• Əgər ardıcıl 3 və ya daha çox gün həb qəbulunu unutmusunuzsa, mövcud qutunu dayandırıb yenisinə başlamaq və bu müddətdə qorunmasız əlaqəyə girməmək tövsiyə oluna bilər. Belə hallarda yanaşma dəyişə bilər; ən yaxşısı səhiyyə mütəxəssisinə zəng edib məsləhətləşməkdir. Həmçinin həmin ay hamiləlikdən qorunmaq üçün mütləq kondom istifadə etməli və mümkündürsə, aybaşını izləməlisiniz (hamiləlik ehtimalını istisna etmək üçün).

Unudulan həblərin əvəzlənməsi barədə hər markanın təlimatında xüsusi göstərişlər ola bilər; buna görə öz dərmanınızın istifadə təlimatına da baxın. Mini-həb istifadə edirsinizsə, hətta 1 tablet geciksə belə, əlavə tədbir mütləqdir, çünki vaxtında qəbul edilmədikdə qoruma sürətlə azalır. Unutduğunuzu bilən kimi qəbul edin, növbəti həbi adi vaxtda qəbul edin və ən azı 2 gün kondom istifadə edin. Ümumən həbi unutsanız, ilk fürsətdə qəbul edib planlaşdırılan rejimə davam edin, sonra bir həftə diqqətli olun və əlavə qorunma istifadə edin. Beləliklə, arzuolunmaz hamiləlik riskini minimuma endirərsiniz.

Qorunmasız cinsi əlaqədən sonra kontraseptiv həb qəbul etmək olarmı?

Standart kontraseptiv həblər geriyə yönəlmiş təsir göstərmir, yəni qorunmasız əlaqədən sonra qəbul edilərək həmin əlaqədən yaranacaq hamiləliyin qarşısını ala bilməz. Bu halda müraciət edilməli üsul “ertəsi gün həbi” adlanan təcili kontraseptivlərdir. Qorunmasız əlaqədən dərhal sonra (ideal olaraq ilk 24 saatda) qəbul edilən ertəsi gün həbi hamiləliyin qarşısını böyük ölçüdə ala bilər. Lakin adi kontraseptiv həbinizi əlaqədən sonra birdəfəlik qəbul etmək buna kömək etməyəcək. Hətta yüksək doza kimi üsullara qəti əl atmayın; bu, nə etibarlıdır, nə də sağlamlığınız üçün zərərsizdir. Qorunmasız əlaqə olubsa və hamiləlik riski varsa, aptekdən reseptsiz alınan ertəsi gün həblərini gecikmədən istifadə edin. Sonra müntəzəm kontrasepsiyaya (məsələn, kontraseptiv həbə) başlamaq istəyirsinizsə, aybaşı başlayanda və ya həkiminizin uyğun gördüyü vaxtda öz rejiminizə başlaya bilərsiniz. Xülasə, kontraseptiv həb qabaqlayıcı üsuldur, təcili hal dərmanı deyil. Qorunmasız əlaqədən sonra hamiləliyin qarşısını almaq üçün ertəsi gün həbi istifadə edilməlidir.

Kontraseptiv həb cinsi istəyi azaldırmı?

Bəzi qadınlar həb istifadə edərkən libidolarında (cinsi istəklərində) dəyişiklik hiss edə bilərlər. Xüsusilə kombinə həblərdəki aşağı dozalı estrogen və progesteron təbii hormon dalğalanmasını düz xəttdə saxlayır. Bu, bəzi qadınlarda cinsi istəyi yüngül azalda bilər. Lakin hamıya aid deyil; bəzilərində həbin yaratdığı hamiləlik narahatlığı olmadan cinsi həyat rahatlığı libidoya hətta müsbət təsir edə bilər. Klinik baxımdan kontraseptiv həblərin cinsi istəyi nəzərəçarpacaq və qalıcı azaltdığına dair güclü sübut yoxdur, təsirlər fərdidir. Həbdən sonra cinsi istəyinizin açıq azaldığını düşünürsünüzsə, həkimlə danışıb fərqli həb sınamağı nəzərdən keçirə bilərsiniz. Fərqli marka və dozalarla sizə uyğun tarazlığı tapmaq mümkündür. Unutmayın ki, stress, münasibət problemləri, yorğunluq da cinsi istəyə təsir edir; buna görə tək səbəb həb olmaya bilər.