رژیم شیمی‌درمانی کربوپلاتین و پمترکسد

کربوپلاتین + پمترکسد چیست؟

ترکیب کربوپلاتین و پمترکسد، رژیم شیمی‌درمانی سرطان ریهٔ غیرسلول‌کوچک (KHDAK) و دیگر سرطان‌های ریه است که به‌طور گسترده به‌کار می‌رود؛ این یک رژیم شیمی‌درمانی است. این داروها با هدف‌گرفتن DNA سلول‌های سرطانی ساختار سلولی را مختل می‌کنند، مانع تقسیم آن‌ها می‌شوند و موجب مرگشان می‌گردند.

هدف‌های درمان

• سرطان ریهٔ موضعی: اگر بیماری فقط به ریه محدود باشد و به مناطق دیگر گسترش نیافته باشد، هدف درمان، بهبودی کامل یا علاج است.

• سرطان ریهٔ متاستاتیک: اگر سرطان به بخش‌های مختلف بدن گسترش یافته باشد، هدف درمان، کوچک‌کردن تومور و تسکین نشانه‌های بیماری است.

• سرطان ریهٔ غیرسلول‌کوچک مرحلهٔ 3 غیرقابل‌برداشت با جراحی: دوروالوماب (Imfinzi) نوعی ایمنی‌درمانی است که در برخی بیماران پس از کربوپلاتین + پمترکسد و پرتودرمانی به‌کار می‌رود و ممکن است پیشرفت بیماری را کند و مدت بقا را طولانی کند.

کربوپلاتین چیست؟

کربوپلاتین, دارویی از گروه عوامل آلکیله‌کنندهٔ مبتنی بر پلاتین در شیمی‌درمانی است که با آسیب مستقیم به DNA مانع تقسیم سلول‌های سرطانی می‌شود.

سازوکار اثر:

• کربوپلاتین، در بازهای گوانین DNA سلول‌های سرطانی پیوند متقاطع ایجاد می‌کند (پیوندهای متقاطع درون DNA و میان رشته‌های DNA).
• این پیوندهای متقاطع، مانع همانندسازی و ترمیم صحیح DNA می‌شوند.
• DNA آسیب‌دیده، چرخهٔ سلولی را متوقف می‌کند و سازوکار آپوپتوز یا مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ سلول را فعال می‌کند.
• سلول‌های سالم نیز ممکن است آسیب ببینند، اما چون سلول‌های سرطانی سریع‌تر تقسیم می‌شوند، کربوپلاتین بیشتر آن‌ها را هدف می‌گیرد.

ویژگی‌های داروشناختی:

• هدف: سلول‌های سریع‌تقسیم، به‌ویژه سلول‌های سرطانی در حال همانندسازی DNA.
• روش تجویز: انفوزیون داخل‌وریدی (IV).
• دفع از راه کلیه: تنظیم دوز باید بر پایهٔ عملکرد کلیه انجام شود.
• شایع‌ترین عوارض: سرکوب مغز استخوان، به‌ویژه کاهش پلاکت، تهوع/استفراغ، آسیب کلیه و سمیت عصبی.

مزیت: سیپلاتین در مقایسه با این دارو خطر سمیت کلیوی و عصبی بیشتری دارد؛ بااین‌حال، عملکرد کلیه همچنان باید به‌دقت پیگیری شود.

پمترکسد چیست؟

پمترکسد, دارویی از گروه عوامل شیمی‌درمانی آنتی‌متابولیت و نوعی آنالوگ فولات است که با مهار آنزیم‌های لازم برای ساخت DNA، رشد سلول‌های سرطانی را متوقف می‌کند.

سازوکار اثر:

• پمترکسد سه آنزیم اصلی وابسته به فولات را مهار می‌کند:

  1. تیمیدیلات سنتاز (TS): تولید تیمیدیلات ضروری برای ساخت DNA را مهار می‌کند؛ بنابراین سلول‌ها نمی‌توانند DNA را همانندسازی کنند.
  2. دی‌هیدروفولات ردوکتاز (DHFR): با برهم‌زدن چرخهٔ فولات، سازوکارهای ترمیم سلولی را غیرفعال می‌کند.
  3. گلیکواینوزین مونوفسفات ترانس‌فرمیلاز (GARFT): ساخت پورین را مهار می‌کند و از این راه با توقف ساخت RNA نیز رشد سلولی را محدود می‌کند.

• با این اثر سه‌گانه، پمترکسد رشد سلول‌های سرطانی سریع‌تقسیم را متوقف و آپوپتوز یا مرگ سلولی را فعال می‌کند.

• به‌ویژه در سرطان‌های وابسته به فولات، مانند سرطان ریهٔ غیرسلول‌کوچک نوع آدنوکارسینوم (KHDAK) و مزوتلیومای بدخیم، مؤثر است.

ویژگی‌های داروشناختی:

• هدف: سلول‌های سریع‌تقسیم در حال ساخت DNA و RNA.
• روش تجویز: انفوزیون داخل‌وریدی (IV).
• دفع از راه کلیه: در بیماران دچار نارسایی کلیه باید دوز تنظیم شود.
• درمان حمایتی: برای پیشگیری از عوارض، مکمل اسید فولیک و ویتامین B12 پیش از درمان و در طول آن الزامی است.
• شایع‌ترین عوارض: سرکوب مغز استخوان (کاهش گلبول سفید، کم‌خونی و کاهش پلاکت)، موکوزیت، تهوع/استفراغ، خستگی و بثورات پوستی.

مزیت: با مکمل اسید فولیک و ویتامین B12 می‌توان عوارض را کاهش داد.

برنامهٔ درمان

زمان‌بندی تجویز کربوپلاتین/پمترکسد

• کربوپلاتین: روز 1، با انفوزیون داخل‌وریدی (IV) طی 30 دقیقه تجویز می‌شود.

• پمترکسد: روز 1، با انفوزیون IV طی 10 دقیقه تجویز می‌شود.

• مجموع زمان انفوزیون:

  • برای روز 1 حدود 2 ساعت ممکن است طول بکشد.

  • پیش‌داروها و آب‌رسانی اضافی ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشند.

این رژیم معمولاً بدون بستری، در مراکز درمان سرپایی انجام می‌شود. اما برای بیمارانی که نیاز به بستری دارند، در بیمارستان نیز قابل‌انجام است.

• چرخهٔ درمان: در دوره‌های 21 روزه تکرار می‌شود (1 چرخه).

• بیماران غیرمتاستاتیک می‌توانند حداکثر 6 چرخه دریافت کنند.

• در ترکیب با پرتودرمانی، ممکن است 4 چرخه انجام شود.

• در بیماران متاستاتیک، درمان تا پیشرفت بیماری یا غیرقابل‌تحمل‌شدن عوارض ادامه پیدا می‌کند.

عوارض

هر داروی این پروتکل عوارض متفاوتی دارد. بااین‌حال، شایع‌ترین عوارض گزارش‌شده در مصرف ترکیبی عبارت‌اند از:

• کاهش گلبول سفید (لکوپنی) - %63

• تهوع و استفراغ - %57

• کاهش پلاکت (ترومبوسیتوپنی) - %51

• خستگی - %44

• آسیب کبد - %22

• کاهش گلبول قرمز (کم‌خونی) - %21

• ریزش مو - %16

• بثورات پوستی - %7

• مشکلات روده (یبوست / اسهال) - %7-12

• تب نوتروپنیک - %3-5

• آسیب کلیه - %10

به‌دلیل عوارض ممکن است %1-13 بیماران ناچار شوند درمان را زودتر قطع کنند.

پیگیری و پایش

• آزمایش خون: پیش از درمان و در فواصل منظم باید شمارش کامل سلول‌های خون (هموگرام) و آزمایش‌های بیوشیمیایی انجام شوند.

• بررسی تصویربرداری: پیش از درمان، در طول آن و در پایان ممکن است رادیوگرافی، CT، PET یا MRI انجام شود.

پزشک بر پایهٔ نتیجهٔ آزمایش‌ها ممکن است تصمیم‌های زیر را بگیرد:

• ادامهٔ درمان با همان دوز،

• کاهش دوز،

• وقفه در درمان،

• تغییر به درمان جایگزین.

نکته‌های مهم هنگام درمان

• مصرف NSAID: از 2-5 روز پیش از دریافت پمترکسد تا دست‌کم 2 روز پس از آن باید از داروهای NSAID مانند ایبوپروفن و ناپروکسن پرهیز کرد.

• مکمل‌های ویتامینی:

  • تزریق ویتامین B12 (Dodex®) باید 3-5 روز پیش از شروع درمان آغاز و هر 9 هفته (هر 3 چرخه) تکرار شود.

  • اسید فولیک (Folbiol®) باید 7 روز پیش از پمترکسد آغاز شود و تا 21 روز پس از پایان درمان ادامه یابد.

• مصرف دگزامتازون: برای پیشگیری از واکنش پوستی، می‌توان شب پیش از پمترکسد و صبح شیمی‌درمانی، روزانه دو بار قرص خوراکی Kordexa 8 mg مصرف کرد.

• واکنش آلرژیک به کربوپلاتین: به‌ویژه پس از 6-9 چرخه ممکن است واکنش جدی دیده شود؛ ازاین‌رو می‌توان پروتکل حساسیت‌زدایی را اجرا کرد.

مهم است در این دوره با پزشک مشورت کنید و دربارهٔ عوارض احتمالی و گزینه‌های جایگزین اطلاعات بگیرید.