سرطان مدولاری تیروئید و پایش کلسی‌تونین: تفاوت آن با سرطان پاپیلری چیست؟
در این مقاله
سرطان مدولاری تیروئید و پایش کلسی‌تونین: تفاوت آن با سرطان پاپیلری چیست؟
وقتی از «سرطان تیروئید» سخن می‌رود، بیشتر افراد به سرطان پاپیلری فکر می‌کنند. سرطان مدولاری تیروئید اما از سلولی دیگر، یعنی سلول C پارافولیکولار، پدید می‌آید و در پیگیری آن نشانگر خونی دیگری به نام کلسی‌تونین به کار می‌رود. این مطلب به‌عنوان اطلاعات عمومی توضیح می‌دهد که این دو بیماری چه تفاوتی دارند و منطق پایش کلسی‌تونین چیست؛ معنای نتیجهٔ خودتان را فقط پزشکی که شما را پیگیری می‌کند، همراه با مرحله و سایر یافته‌ها، می‌تواند ارزیابی کند.
- خاستگاه: سرطان مدولاری از سلول‌های C پارافولیکولار و سرطان پاپیلری از سلول‌های فولیکولار پدید می‌آید؛ این دو بیماری جداگانه‌اند.
- نشانگر: در سرطان مدولاری کلسی‌تونین و CEA با هم اندازه‌گیری می‌شوند؛ در آسیب‌شناسی، تومور با کلسی‌تونین، کروموگرانین و CEA رنگ می‌گیرد و با تیروگلوبولین رنگ نمی‌گیرد.
- ژنتیک: راهنما در همهٔ سرطان‌های مدولاری، از جمله آن‌هایی که پراکنده تصور می‌شوند، آزمایش ژرم‌لاین RET را توصیه می‌کند.
- درمان: رویکرد اصلی تیروئیدکتومی کامل همراه با تشریح مرکزی گردن است؛ ید رادیواکتیو در راهنما فقط در زمینهٔ تومورهای آمیخته آمده است.
- توجه: مقدار کلسی‌تونین به‌تنهایی تفسیر نمی‌شود؛ همراه با مرحله، CEA، تصویربرداری و تصویر بالینی ارزیابی می‌شود.
به‌طور خلاصه چه می‌گوید؟
سرطان مدولاری تیروئید سرطانی با ویژگی عصبی‌غددی است که از سلول‌های C پارافولیکولار تیروئید پدید می‌آید؛ همان سلول‌هایی که کلسی‌تونین می‌سازند. سرطان پاپیلری از سلول‌های فولیکولار برمی‌خیزد که هورمون تیروئید می‌سازند. چون سلول خاستگاه متفاوت است، نشانگر مورد استفاده در پیگیری، رویکرد درمانی و ارزیابی ژنتیکی نیز تفاوت دارد.
| سرطان مدولاری تیروئید | سرطان پاپیلری تیروئید | |
|---|---|---|
| سلول خاستگاه | سلول C پارافولیکولار | سلول فولیکولار |
| رنگ‌آمیزی در آسیب‌شناسی | کلسی‌تونین، کروموگرانین، CEA مثبت؛ تیروگلوبولین منفی | از سلول فولیکولارِ سازندهٔ تیروگلوبولین برمی‌خیزد |
| آزمایش خون در پیگیری | کلسی‌تونین و CEA | تیروگلوبولین |
| ید رادیواکتیو | در راهنما فقط برای تومورهایی آمده که اجزای مدولاری و فولیکولار را درهم می‌آمیزند | گزینه‌ای که در پیگیری سرطان پاپیلری به کار می‌رود |
ستون مدولاری بر راهنمای ATA سال 2015 و خلاصهٔ NCI استوار است. ستون پاپیلری اطلاعات عمومی است؛ این مطلب جزئیات درمان و بقا در سرطان پاپیلری را بررسی نمی‌کند.
شکل 1 · از خاستگاه تا پیگیری
سلول خاستگاه، نشانگر و پیگیری را تعیین می‌کند
تشخیص چگونه داده می‌شود؟
در افرادی که گرهٔ تیروئید دارند و سرطان مدولاری در بیوپسی یا آسیب‌شناسیِ پس از جراحی در آن‌ها یافت می‌شود، راهنما معاینهٔ بدنی، اندازه‌گیری کلسی‌تونین و CEA سرم و آزمایش ژرم‌لاین RET را توصیه می‌کند (سطح B).
- بیوپسی: گره‌های 1 سانتی‌متر و بزرگ‌تر بر پایهٔ ویژگی‌های سونوگرافی با بیوپسی سوزن ظریف ارزیابی می‌شوند؛ اگر نتیجه نامشخص یا مشکوک باشد، اندازه‌گیری کلسی‌تونین در مایع شست‌وشو و ایمونوهیستوشیمی در نظر گرفته می‌شود.
- ایمونوهیستوشیمی: تومورهای مشکوک به سرطان مدولاری با کلسی‌تونین، کروموگرانین و CEA رنگ‌آمیزی می‌شوند؛ تیروگلوبولین باید منفی باشد.
- کلسی‌تونین کاذب بالا یا پایین: کلسی‌تونین در بیماری‌هایی غیر از سرطان مدولاری هم می‌تواند کاذب بالا یا پایین باشد؛ مقادیر ناهماهنگ با تصویر بالینی با احتیاط تفسیر می‌شوند.
کلسی‌تونین و CEA در پیگیری چه کاری می‌کنند؟
کلسی‌تونین هورمونی است که سلول‌های C می‌سازند و در سرطان مدولاری سطح خونی آن معمولاً بالا می‌رود. راهنما اندازه‌گیری هم‌زمان کلسی‌تونین پایه و CEA را توصیه می‌کند (سطح B). در پیگیری پس از جراحی، روند این دو مقدار در طول زمان دربارهٔ بیماریِ باقی‌مانده یا بازگشته اطلاعات می‌دهد.
| پرسش | یافته |
|---|---|
| چرا هر دو با هم؟ | در بیماری پیشرفته، اگر CEA نسبت به کلسی‌تونین به‌وضوح بالاتر باشد یا هر دو طبیعی یا پایین باشند، بیماری کم‌تمایز در نظر گرفته می‌شود |
| سن و جنس | کلسی‌تونین در کودکان زیر 3 سال و در آقایان بالاتر است |
| بهبود زیست‌شیمیایی | این اصطلاح وقتی به کار می‌رود که پس از تلاش برای پاک‌سازی کامل غدد لنفی گردن، کلسی‌تونین پایه طبیعی باشد؛ در یک مجموعه بقای 10 ساله 97٫7% بود و حدود 3% ظرف 7٫5 سال دچار عود زیست‌شیمیایی شدند |
| مقدار رو به افزایش | پس از جراحی یک‌طرفه، افزایش پیشروندهٔ کلسی‌تونین پایه به بالاتر از 150 pg/mL تصویربرداری تکمیلی را به میان می‌آورد |
منبع: راهنمای ATA سال 2015. فاصلهٔ اندازه‌گیری و اینکه مقدار در آستانه‌ای معین چه معنایی دارد، از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند؛ در این مطلب جدول عددی پیگیری ارائه نشده است.
آیا می‌تواند ارثی باشد؟
بله. در 1–7% سرطان‌های مدولاریِ تصورشده به‌صورت پراکنده، در واقع بیماری ارثی یافت می‌شود؛ به همین دلیل راهنما در همهٔ موارد، از جمله آن‌هایی که پراکنده تصور می‌شوند، آزمایش ژرم‌لاین RET را توصیه می‌کند (سطح B). از موارد MEN2، 95% از نوع MEN2A است؛ MEN2B حدود 5% سرطان مدولاری ارثی را تشکیل می‌دهد. در بیماری ارثی، فئوکروموسیتوم (تومور غدهٔ فوق‌کلیوی) و پرکاری پاراتیروئید (کار بیش‌ازحد غدهٔ پاراتیروئید) نیز جداگانه بررسی می‌شوند.
| گروه خطر ATA | تغییر RET |
|---|---|
| ATA-HST (بالاترین) | MEN2B و RET M918T |
| ATA-H (بالا) | RET C634 و A883F |
| ATA-MOD (متوسط) | سایر تغییرات RET |
زمان جراحی بر پایهٔ گروه خطر و غربالگری فئوکروموسیتوم در این مطلب شرح داده نشده است؛ این موارد را تیم ژنتیک و جراحی غدد درون‌ریز تعیین می‌کند.
پس از تشخیص چه تصویربرداری انجام می‌شود؟
راهنما سونوگرافی گردن را در همهٔ سرطان‌های مدولاری توصیه می‌کند (سطح C). اگر بیماری گستردهٔ گردن، نشانهٔ متاستاز یا کلسی‌تونین بالا وجود داشته باشد، تصویربرداری تکمیلی وارد می‌شود.
شکل 2 · تصویربرداری هنگام تشخیص
سونوگرافی برای همه، بررسی‌های تکمیلی در موارد منتخب
راهنما برای یافتن متاستاز دور، FDG-PET/CT و F-DOPA-PET/CT را توصیه نمی‌کند (سطح E).
درمان چگونه برنامه‌ریزی می‌شود؟
| وضعیت | راهنما و خلاصهٔ NCI |
|---|---|
| در سونوگرافی غدهٔ لنفی و گسترش دور دیده نمی‌شود | تیروئیدکتومی کامل همراه با تشریح مرکزی (سطح VI) گردن (سطح B) |
| بیماری به گردن محدود است | تیروئیدکتومی کامل، تشریح مرکزی و پاک‌سازی نواحی جانبی درگیر گردن (سطح C) |
| پس از جراحی یک‌طرفه | تیروئیدکتومی تکمیلی در صورت وجود جهش RET، کلسی‌تونین بالا پس از جراحی یا بیماری باقی‌مانده در تصویربرداری (سطح B) |
| بیماری ناحیه‌ای گسترده یا متاستاتیک | جراحی کم‌وسعت‌تر گردن ممکن است مناسب باشد؛ پرتودرمانی خارجی و درمان سیستمیک در نظر گرفته می‌شود (سطح C) |
| بیماری پیشرفته با تغییر RET | پرالسه‌تینیب در دسامبر 2020 برای بزرگسالان مبتلا به سرطان مدولاری پیشرفته یا متاستاتیک با تغییر RET تأیید FDA گرفت؛ در مطالعهٔ ARROW، 147 بیمار در این گروه بودند |
اینکه کدام گزینه برای چه کسی مناسب است، به وسعت بیماری، سطح کلسی‌تونین و نتیجهٔ ژنتیکی بستگی دارد؛ تصمیم را تیم چندتخصصی و بیمار با هم می‌گیرند.
برداشت‌های نادرست رایج
- «سرطان مدولاری نسخهٔ بدتر سرطان پاپیلری است.» خیر. این دو بیماری جداگانه‌اند که از دو سلول متفاوت پدید می‌آیند. NCI سیر سرطان مدولاری را «میانه» توصیف می‌کند؛ سیر هر فرد به مرحله و یافته‌هایی مانند کلسی‌تونین بستگی دارد.
- «آزمایش‌های پیگیری سرطان پاپیلری در مدولاری هم یکسان است.» خیر. در سرطان مدولاری تومور از نظر تیروگلوبولین منفی است؛ در پیگیری کلسی‌تونین و CEA به کار می‌رود.
- «اگر کلسی‌تونین بالا باشد، حتماً سرطان مدولاری است.» خیر. کلسی‌تونین در بیماری‌های دیگر هم می‌تواند کاذب بالا باشد؛ تشخیص را آسیب‌شناسی می‌دهد.
- «این مطلب نتیجهٔ من را تفسیر می‌کند.» خیر. گزارش و مقدار کلسی‌تونین شما را فقط پزشکِ پیگیرتان، همراه با مرحله و سایر یافته‌ها، تفسیر می‌کند.
این اصطلاح‌ها را در گزارش خود کجا می‌یابید؟
- «کارسینوم مدولاری» یا «سرطان مدولاری تیروئید»: بخشی از گزارش آسیب‌شناسی که نوع بافت‌شناسی در آن نوشته می‌شود.
- کلسی‌تونین، کروموگرانین، CEA، تیروگلوبولین: در نتایج ایمونوهیستوشیمی به‌صورت مثبت یا منفی نوشته می‌شوند.
- «کلسی‌تونین» و «CEA» در نتایج خون: همراه با واحد (مانند pg/mL) و بازهٔ مرجع خوانده می‌شوند.
- «pN» و مرحله: یافته‌های غدد لنفی و مرحلهٔ کلی.
- «RET» و گزارش ژنتیکی: نتیجهٔ آزمایش ژرم‌لاین؛ برای بیماری ارثی تعیین‌کننده است.
از پزشک خود چه می‌توانید بپرسید؟
- کلسی‌تونین و CEA من هر چند وقت یک بار اندازه‌گیری می‌شود و چه تغییری شما را به تصویربرداری تکمیلی می‌رساند؟
- آیا آزمایش ژرم‌لاین RET انجام شده و نتیجه برای افراد خانوادهٔ من چه معنایی دارد؟
- آیا ارزیابی از نظر فئوکروموسیتوم و غدد پاراتیروئید لازم است؟
- در مرحلهٔ من پس از جراحی چه برنامهٔ پیگیری توصیه می‌شود؟
ارزیابی آکادمی DROZDOGAN
سرطان مدولاری تیروئید در میان سرطان‌های تیروئید کم‌یاب است، اما پیگیری آن به‌روشنی متفاوت است. این بخش از نگاه پزشک خلاصه می‌کند که پایش کلسی‌تونین و مقایسه با سرطان پاپیلری تا کجا قابل اتکاست.
⚡ چرا مهم است
منطق پیگیریِ آشنا از سرطان پاپیلری را نمی‌توان مستقیم به مدولاری منتقل کرد. نشانگر، ارزیابی ژنتیکی و گزینه‌های درمان تفاوت دارند؛ این تفاوت به بیماران و نزدیکانشان کمک می‌کند پرسش‌های درست بپرسند.
✅ نقاط قوت
نشانگرهای قابل‌اندازه‌گیری مانند کلسی‌تونین و CEA وجود دارند و راهنما برای جراحی، تصویربرداری و آزمایش RET توصیه‌ها و سطوح شواهد روشنی ارائه می‌کند. کلسی‌تونین پایهٔ طبیعی در یک مجموعهٔ منتخب با بقای بالا همراه بوده است.
⚠️ محدودیت‌ها
کلسی‌تونین در بیماری‌های دیگر هم می‌تواند کاذب بالا یا پایین باشد. عدد بقا از یک مجموعهٔ مشخص گرفته شده و برای همه صدق نمی‌کند. آستانه‌های عددی برای فاصلهٔ اندازه‌گیری و سرعت تغییر در این مطلب نیامده است، زیرا راستی‌آزمایی نشده‌اند.
🩺 معنای عملی برای بیمار و پزشک
نتایج کلسی‌تونین و CEA خود را همراه با واحد و تاریخ نگه دارید و تغییر آن‌ها را در طول زمان با پزشک پیگیرتان در میان بگذارید. نتیجهٔ RET را اطلاعاتی بدانید که اعضای خانواده را هم به‌نوعی در بر می‌گیرد.
❓ پرسش‌های باز
زمان اندازه‌گیری‌ها پس از جراحی، جایگاه سرعت تغییر در پیگیری و جراحی پیشگیرانه بر پایهٔ گروه خطر در اینجا بررسی نشده است؛ آنچه تعیین‌کننده است برنامهٔ پزشک شما بر پایهٔ راهنماهای روز است.
نتیجه: سرطان مدولاری تیروئید از سلول‌های C پدید می‌آید و از راه کلسی‌تونین و CEA پیگیری می‌شود؛ از نظر خاستگاه، نشانگر و ارزیابی ژنتیکی با سرطان پاپیلری فرق دارد. این مطلب توصیهٔ پزشکی نیست؛ نتایج خود را فقط همراه با پزشک پیگیرتان تفسیر کنید.
پرسش‌های پرتکرار
- سرطان مدولاری تیروئید چیست؟
- سرطانی با ویژگی عصبی‌غددی که از سلول‌های C پارافولیکولار تیروئید، یعنی سازندگان کلسی‌تونین، پدید می‌آید. در آمریکا 1–2% سرطان‌های تیروئید را تشکیل می‌دهد.
- چرا کلسی‌تونین پایش می‌شود؟
- سلول‌های سرطان مدولاری کلسی‌تونین می‌سازند؛ به همین دلیل سطح خونی آن دربارهٔ باقی‌ماندن یا بازگشتن بیماری اطلاعات می‌دهد. راهنما اندازه‌گیری هم‌زمان کلسی‌تونین و CEA را توصیه می‌کند.
- آیا سرطان مدولاری بدتر از پاپیلری است؟
- این دو بیماری جداگانه‌اند و این مطلب عدد بقای مقایسه‌ای میان آن‌ها نمی‌دهد. NCI سیر سرطان مدولاری را میانه توصیف می‌کند؛ سیر هر فرد به مرحله و یافته‌هایی مانند کلسی‌تونین بستگی دارد.
- چرا آزمایش ژنتیک خواسته می‌شود؟
- در 1–7% موارد تصورشده به‌صورت پراکنده، در واقع بیماری ارثی یافت می‌شود. به همین دلیل راهنما در همهٔ موارد آزمایش ژرم‌لاین RET را توصیه می‌کند.
- آیا ید رادیواکتیو در سرطان مدولاری به کار می‌رود؟
- در راهنمای ATA ید رادیواکتیو فقط برای تومورهایی آمده که اجزای مدولاری و فولیکولار را درهم می‌آمیزند؛ برای خود سرطان مدولاری درمانی برجسته نیست.
- اگر کلسی‌تونین بالا باشد، حتماً سرطان مدولاری است؟
- خیر. کلسی‌تونین در بیماری‌های دیگر هم می‌تواند کاذب بالا باشد؛ تشخیص همراه با آسیب‌شناسی و تصویر بالینی داده می‌شود.
واژه‌نامه
- سرطان مدولاری تیروئید
- سرطان تیروئیدی که از سلول‌های C پارافولیکولار پدید می‌آید.
- سلول پارافولیکولار (C)
- سلولی در تیروئید که کلسی‌تونین می‌سازد.
- کلسی‌تونین
- هورمون سلول‌های C؛ نشانگر خونی سرطان مدولاری.
- CEA
- دومین نشانگر خونی که همراه با کلسی‌تونین اندازه‌گیری می‌شود.
- تیروگلوبولین
- پروتئینی که سلول‌های فولیکولار می‌سازند؛ در سرطان مدولاری نباید رنگ بگیرد.
- RET
- ژنی که در سرطان مدولاری ارثی ممکن است تغییر داشته باشد.
- MEN2
- سندرمی ارثی که در آن افزون بر سرطان مدولاری، در غدد دیگر هم ممکن است تومور پدید آید؛ دو نوع MEN2A و MEN2B دارد.
- بهبود زیست‌شیمیایی
- طبیعی بودن کلسی‌تونین پایه پس از جراحی.
- تشریح مرکزی گردن
- برداشتن جراحیِ غدد لنفی ناحیهٔ مرکزی اطراف تیروئید.
راستی‌آزمایی‌شده: توصیه‌ها در بخش‌های در دسترس راهنمای ATA سال 2015 دربارهٔ سرطان مدولاری تیروئید (آزمایش RET، کلسی‌تونین و CEA، تصویربرداری، وسعت جراحی، گروه‌های خطر) و اطلاعات خاستگاه، عامل خطر و پرالسه‌تینیب در خلاصهٔ NCI. فقط ذکرشده: بخشی از نسخهٔ آزادانه‌دسترس راهنما خوانده شد؛ بخش‌های پیگیری پس از جراحی در آن نسخه نبود. ستون سرطان پاپیلری اطلاعات عمومی است. راستی‌آزمایی‌نشده و در نتیجه نانوشته: زمان اندازه‌گیری کلسی‌تونین و CEA پس از جراحی و فاصلهٔ پیگیری؛ آستانه‌های زمان دو برابر شدن کلسی‌تونین؛ زمان تیروئیدکتومی پیشگیرانه بر پایهٔ گروه خطر؛ پروتکل غربالگری فئوکروموسیتوم؛ سرکوب TSH و هدف هورمون تیروئید؛ جزئیات درمان و بقا در سرطان پاپیلری؛ شیوع در ترکیه؛ بقای فردی؛ همپوشانی با drozdogan.com (در سطح کل سایت بررسی نشد). این مطلب توصیهٔ پزشکی نیست؛ با این اطلاعات نمی‌توان تشخیص داد یا دربارهٔ درمان تصمیم گرفت.
این مطلب برای چه کسانی است؟ برای بیمارانی که می‌خواهند گزارش و پایش کلسی‌تونین خود را بفهمند، نزدیکانشان و کارکنان سلامت. تصمیم دربارهٔ وضعیت خودتان را فقط پزشکان پیگیرتان می‌گیرند.
منابع
- Wells SA Jr و همکاران. راهنمای بازنگری‌شدهٔ انجمن تیروئید آمریکا برای مدیریت کارسینوم مدولاری تیروئید. Thyroid 2015;25:567–610 (PMID 25810047). pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- مؤسسهٔ ملی سرطان (NCI). درمان سرطان تیروئید (PDQ)، نسخهٔ ویژهٔ متخصصان. cancer.gov
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
