ژنیکوماستی چیست؟ علائم، علل و درمان

ژنیکوماستی رشد غیرطبیعی بافت پستان در مردان است و در زبان عمومی «بزرگ‌شدن پستان مردان» نامیده می‌شود. معمولاً خوش‌خیم، یعنی غیرسرطانی، است؛ اما تغییر ظاهر و مشکلات اعتمادبه‌نفس ایجاد می‌کند. در هر سنی ممکن است رخ دهد، ولی به‌ویژه در نوزادان ، نوجوانان و مردان سالمند بیشتر دیده می‌شود. طبق پژوهش‌ها، نزدیک نیمی از پسران نوجوان ممکن است ژنیکوماستی گذرا داشته باشند. در سن بالاتر نیز با تغییر هورمون، در یک نفر از هر سه مرد رشد آشکار بافت پستان دیده می‌شود. این مقاله به ماهیت، علائم، علل و درمان و پرسش‌هایی مانند آیا ژنیکوماستی سرطان ایجاد می‌کند پاسخ می‌دهد.

تصویر زیر رشد غیرطبیعی بافت پستان مردان، موسوم به ژنیکوماستی، را توضیح می‌دهد. نقاشی سمت چپ ساختار عادی و مبتلا را مقایسه می‌کند؛ برش مفصل وسط، ساختار درونی بافت بزرگ‌شده را نشان می‌دهد. عکس واقعی سمت راست نمونه ظاهر فرد مبتلا به ژنیکوماستی است.

ژنیکوماستی چیست؟

ژنیکوماستی، رشد خوش‌خیم غدد پستان در پسران یا مردان بزرگسال است. نام آن از ترکیب واژه‌های یونانی «gyne» به معنی زن و «mastos» به معنی پستان می‌آید. این حالت ممکن است پستان مرد را زنانه نشان دهد و یک‌طرفه یا در هر دو پستان رخ دهد.

ژنیکوماستی به‌جای بیماری مستقل، ممکن است نشانه وضعیت دیگری باشد. به‌ویژه در نوجوانی، فیزیولوژیک یا بخشی از رشد طبیعی شمرده می‌شود و در بیشتر موارد طی چند سال خودبه‌خود پسرفت می‌کند. ورم پستان نوزاد بر اثر هورمون مادر نیز معمولاً طی چند هفته رفع می‌شود. در سالمندان، تغییر تعادل هورمونی نقش دارد.

به‌اختصار، ژنیکوماستی تهدیدکننده زندگی نیست و اغلب خطر جدی سلامت ندارد. اما گاهی نشانه بیماری زمینه‌ای است یا کاهش اعتمادبه‌نفس، شرم و دوری از اجتماع ایجاد می‌کند. بنابراین شناخت علت و درمان در صورت نیاز مهم است.

ژنیکوماستی چرا ایجاد می‌شود؟

مهم‌ترین علت، عدم تعادل هورمونی است. در بدن مرد نیز مقدار کمی استروژن (هورمون زنانه) و در بدن زن نیز تستوسترون (هورمون مردانه) وجود دارد. معمولاً چون تستوسترون در مرد غالب است، بافت پستان برجسته نمی‌شود. اما افزایش نسبی استروژن یا حساس‌ترشدن بافت پستان به آن ممکن است غدد را بزرگ کند.

عوامل اصلی ژنیکوماستی را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• تغییر هورمونی طبیعی: در نوزادی، استروژن منتقل‌شده از مادر ممکن است ورم گذرای پستان پسر را ایجاد کند. در نوجوانی نوسان هورمون ممکن است در 50-60% پسران ژنیکوماستی ایجاد کند که معمولاً طی 6 ماه تا 2 سال خودبه‌خود رفع می‌شود. در سالمندی، کاهش تستوسترون و افزایش چربی، اثر نسبی استروژن را بالا می‌برد؛ تقریباً 25-30% مردان 50-69 ساله ممکن است ژنیکوماستی داشته باشند.

• دارو و مواد شیمیایی: ژنیکوماستی ممکن است عارضه بعضی داروها باشد. مثلاً داروهای هورمونی مانند ضدآندروژن برای سرطان پروستات، استروئید آنابولیک و مشتقات تستوسترون، بعضی ضدافسردگی‌ها, ضدروان‌پریشی‌ها, داروهای قلبی مانند گلیکوزیدهای دیژیتال، داروهای زخم معده و عوامل شیمی‌درمانی می‌توانند بافت پستان را بزرگ کنند. همچنین الکل و مواد مخدر مانند ماری‌جوانا، هروئین و آمفتامین ممکن است نقش داشته باشند.

• بیماری‌های غدد و متابولیک: بیماری مؤثر بر هورمون ممکن است پستان مرد را بزرگ کند. مثلاً هیپوگنادیسم یا کمبود هورمون مردانه، پرکاری تیروئید یا افزایش هورمون تیروئید، تومور هیپوفیز, تومور غده فوق‌کلیه یا تومور بیضه با عدم تعادل هورمونی می‌توانند ژنیکوماستی ایجاد کنند. در بیماری مزمن مانند سیروز کبد یا نارسایی مزمن کلیه نیز تغییر سوخت‌وساز هورمون ممکن است بافت پستان را بزرگ کند. سوءتغذیه و گرسنگی طولانی نیز تعادل را تغییر می‌دهند و در تغذیه مجدد، استروژن ممکن است بیشتر شود.

• چاقی: اضافه‌وزن مردان با افزایش بافت چربی، هم چربی قفسه سینه را زیاد و هم تبدیل تستوسترون به استروژن را در چربی سریع‌تر می‌کند؛ پس بزرگی پستان شایع می‌شود. اگر فقط تجمع چربی علت باشد، ژنیکوماستی کاذب یا پسودوژنیکوماستی نام دارد. در نوع کاذب، بافت غددی بیشتر نشده و پستان نرم و معمولاً بی‌درد است. کاهش وزن و ورزش منظم ممکن است نوع کاذب را بسیار پسرفت دهند یا کاملاً رفع کنند. در نوع واقعی، چون غدد بزرگ شده‌اند، کاهش وزن به‌تنهایی شاید کافی نباشد.

علاوه بر علل بالا، در بخش مهمی از موارد ممکن است علت مشخصی پیدا نشود که ژنیکوماستی ایدیوپاتیک نامیده می‌شود. به‌ویژه در نوجوانی گذرا یا بزرگسال جوان، بزرگی پستان ممکن است بدون شناسایی بیماری رخ دهد.

انواع ژنیکوماستی: بر پایه بافت زمینه‌ای، سه نوع وجود دارد:

• نوع غددی: افزایش بافت سفت ناشی از بزرگ‌شدن غدد شیری غالب است.
• نوع چربی: افزایش بافت چربی پستان غالب است؛ نوع کاذب در این گروه قرار دارد.
• نوع مختلط: هم غدد و هم چربی بیشتر شده‌اند و شایع‌ترین نوع است.

شناخت علت برای برنامه درمان مهم است. به‌ویژه بزرگی پستان پس از میانسالی به‌شکل توده یک‌طرفه، سفت و نامنظم ، به آزمایش‌هایی نیاز دارد تا پزشک از نبود مشکل جدی مطمئن شود؛ شامل آزمایش خون و هورمون، تصویربرداری مانند سونوگرافی یا ماموگرافی و در صورت نیاز و شک، نمونه‌برداری . در بیشتر موارد، معاینه و شرح حال برای تشخیص کافی است.

شیوع ژنیکوماستی

ژنیکوماستی شایع‌تر از تصور عمومی است. جدول زیر میزان آن را در گروه‌های سنی مردان خلاصه می‌کند:

جدول: ژنیکوماستی در گروه‌های سنی مختلف شایع است. افزایش در نوزادی و نوجوانی معمولاً به‌زودی پسرفت می‌کند. در سالمندی، تغییر هورمون دوباره آن را بیشتر می‌کند. شیوع دقیق بزرگسالی معلوم نیست، اما حدود 10-20% مردان ممکن است تا حدی بزرگی پستان داشته باشند.

علائم ژنیکوماستی چیست؟

علائم بزرگی پستان مردان معمولاً با تغییر ظاهر آغاز می‌شوند. رایج‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• افزایش اندازه و حجم پستان: یک یا هر دو پستان بزرگ‌تر از معمول می‌شوند. رشد ممکن است متقارن یا در یک طرف بیشتر باشد.
• بافت قابل لمس در پستان: زیر نوک پستان ممکن است توده بافتی با قوام لاستیکی و حاشیه گرد لمس شود. این معمولاً مشخصه ژنیکوماستی است و زیر آرئولا (هاله دور نوک پستان) قرار دارد.
• حساسیت یا درد پستان: بافت در حال رشد ممکن است به لمس حساس باشد؛ بعضی بیماران درد خفیف یا احساس پری دارند. به‌ویژه در نوجوانی، حساسیت بافت سریع‌الرشد شایع است.
• حساسیت نوک پستان: تماس لباس ممکن است ناراحت‌کننده باشد و حساسیت نوک پستان بیشتر شود.
• ترشح نوک پستان: هرچند نادر، مایع شبیه شیر یا ترشح شفاف ممکن است دیده شود؛ بیشتر در موارد با عدم تعادل هورمونی آشکار رخ می‌دهد.
• تورم غدد لنفاوی زیربغل: گرچه خیلی شایع نیست، بزرگ‌شدن غدد لنفاوی زیربغل ممکن است همراه تغییر پستان دیده شود.

شدت علائم فردبه‌فرد متفاوت است. بعضی فقط پری خفیف دارند و بعضی بزرگی آشکار شبیه پستان زن. انتخاب لباس ممکن است دشوار شود و فرد از تی‌شرت تنگ یا برهنه‌شدن برای شنا در دریا و استخر پرهیز کند. شرم و اضطراب ناشی از این علائم جسمی، بُعد روانی مهم ژنیکوماستی است.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر در پستان هرگونه توده سفت، ورم نامنظم یک‌طرفه، فرورفتگی پوست یا ترشح خونی نوک پستان دیدید، حتماً مراجعه کنید. ژنیکوماستی معمولاً رشد نرم با مرز منظم است، اما سرطان پستان مردان هرچند بسیار نادر، توده سفت یک‌طرفه و نامنظم و تغییر شکل یا فرورفتگی نوک ایجاد می‌کند. بنابراین، خودمعاینه و مراجعه هنگام حس وضعیت غیرطبیعی برای تشخیص زودرس مهم است.

در علائم ژنیکوماستی، ابتدا می‌توانید نزد متخصص جراحی عمومی یا جراحی پلاستیک معاینه شوید. پزشک با معاینه، ماهیت رشد را بررسی و در صورت نیاز آزمایش درخواست می‌کند تا مشخص شود ژنیکوماستی ساده است یا ناشی از مشکل دیگر.

درمان ژنیکوماستی؛ چگونه برطرف می‌شود؟

بیشتر موارد قابلیت بهبود خودبه‌خودی دارند یا با درمان علت زمینه‌ای پسرفت می‌کنند. پس برنامه بر پایه علت، مدت و میزان ناراحتی فرد تنظیم می‌شود.

1. پیگیری و پسرفت خودبه‌خودی: در ژنیکوماستی نوجوانی، معمولاً درمان فوری لازم نیست. پزشک با معاینه دوره‌ای، سیر رشد را می‌بیند. در بیشتر جوانان طی 1-2 سال خودبه‌خود پسرفت می‌کند. ورم نوزادی نیز طی چند هفته رفع می‌شود. اگر خیلی پیشرفته نیست و قابل تحمل است، به‌ویژه در 6-12 ماه نخست، پایش توصیه می‌شود.

2. درمان علت زمینه‌ای: اگر علت مشخصی یافت شود، ابتدا همان درمان می‌شود. برای نمونه:

• در اختلال هورمونی مانند تستوسترون پایین یا پرکاری تیروئید، درمان هورمونی مناسب تنظیم می‌شود.
• اگر مصرف دارویی احتمالاً علت است، می‌توان زیر نظر پزشک قطع یا جایگزینی آن را در نظر گرفت.
• در بیماری کبد یا کلیه، با درمان بیماری ممکن است بزرگی پستان نیز پسرفت کند.
• در علت‌هایی مانند تومور یا توده، درمان سرطان‌شناختی مربوط، مانند جراحی یا شیمی‌درمانی، برنامه‌ریزی می‌شود.

با رفع علت، بافت معمولاً به‌تدریج کوچک می‌شود. اما در ژنیکوماستی دیرپا، بافت غددی ممکن است فیبروزی و برگشت کامل ناممکن شود.

3. درمان دارویی: در بعضی موارد، به‌ویژه ایجادشده در 1-2 سال نخست و بسیار آزاردهنده، دارو امتحان می‌شود. هدف، کاهش پاسخ بافت به استروژن یا اصلاح تعادل هورمون است. داروهای اصلی عبارت‌اند از:

• تاموکسیفن و رالوکسیفن ، از گروه SERM یا تعدیل‌کننده انتخابی گیرنده استروژن: این داروها در اصل برای سرطان پستان زنان‌اند، اما با کاهش اثر استروژن بر پستان در ژنیکوماستی نیز ممکن است بافت را کوچک کنند؛ به‌ویژه در نوع دردناک استفاده می‌شوند.
• کلونیفن سیترات: با تحریک تولید تستوسترون بدن، برای اصلاح تعادل عمل می‌کند.
• مهارکننده آروماتاز، مانند آناستروزول: با جلوگیری از تبدیل تستوسترون به استروژن اثر می‌کند.

دارو در بعضی بیماران تا حدی مفید است، اما برای هر مورد راهکار قطعی نیست. همچنین به دلیل عوارض، مانند افزایش خطر لخته با تاموکسیفن یا گرگرفتگی، پزشک باید بر پایه درجه ژنیکوماستی و وضعیت فرد درباره ضرورت دارو تصمیم بگیرد. عموماً دارو جایگزین جراحی نیست و برای حمایت یا کوچک‌کردن در دوره اولیه استفاده می‌شود.

4. درمان جراحی: در ژنیکوماستی دیرپا، بسیار بزرگ یا از نظر زیبایی و روانی بسیار آزاردهنده، قطعی‌ترین روش درمان، جراحی است. با برداشتن بافت پستان اضافی و در صورت نیاز چربی، ظاهر صاف و مردانه برمی‌گردد. جزئیات جراحی در بخش بعد آمده است.

جراحی ژنیکوماستی چگونه انجام می‌شود؟

جراحی ژنیکوماستی نوعی عمل کوچک‌کردن پستان مردان است. معمولاً متخصصان جراحی پلاستیک، ترمیمی و زیبایی آن را انجام می‌دهند. تکنیک بر حسب نوع و درجه انتخاب می‌شود:

• اگر بیشترِ افزایش از بافت چربی باشد، یعنی نوع چربی یا مختلط با غلبه چربی، شاید تنها لیپوساکشن (برداشت چربی) کافی باشد. از برش‌های کوچک، لوله باریک موسوم به کانولا وارد و چربی با مکش خارج می‌شود؛ بنابراین بافت اضافی بدون جای زخم آشکار بیرونی برداشته می‌شود.

• اگر بافت غددی آشکارا بزرگ شده است، یعنی نوع غددی یا مختلط با غلبه غدد، ممکن است برداشت جراحی لازم باشد. برش کوچک نیم‌دایره‌ای در لبه پایینی نوک پستان داده می‌شود و بافت غددی بزرگ‌شده خارج می‌شود. چون برش معمولاً در حاشیه هاله تیره است، پس از ترمیم جای آن کم‌پیدا می‌شود.

• در بسیاری موارد، بهترین نتیجه با ترکیب لیپوساکشن و برداشت جراحی به‌دست می‌آید؛ چربی با مکش و بافت سفت غددی از برش کوچک خارج می‌شود. این رویکرد ترکیبی، قفسه سینه را صاف و هموار می‌کند.

• در ژنیکوماستی پیشرفته درجه 3-4، افتادگی پوست نیز ممکن است وجود داشته باشد. در پستان بسیار بزرگ و افتاده، پوست اضافی هم برداشته و در صورت نیاز جای نوک اصلاح می‌شود. برش در این حالت کمی بزرگ‌تر است، اما این موارد بخش کوچکی از بیماران‌اند.

روند عمل: جراحی معمولاً با بیهوشی عمومی انجام می‌شود و حدود 1-2 ساعت، بر حسب دشواری، طول می‌کشد. بیمار همان روز مرخص یا 1 شب بستری می‌شود. در چند روز نخست، درد خفیف، ورم و کبودی طبیعی است. پزشک مسکن و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک می‌دهد.

از بیمار خواسته می‌شود پس از عمل 4-6 هفته گن مخصوص ژنیکوماستی بپوشد. گن پزشکی ناحیه را از ضربه حفظ و به چسبیدن پوست به شکل تازه کمک می‌کند. در هفته نخست می‌توان به کار اداری برگشت، اما حدود 1 ماه باید از ورزش سنگین و فعالیت بدنی شدید پرهیز کرد. به دلیل کوچکی برش، بخیه معمولاً طی 7-10 روز خوب و جای زخم به‌تدریج کم‌رنگ می‌شود.

خطر جراحی کم و میزان موفقیت بالا است. عوارضی مانند عفونت، تجمع خون یا هماتوم و عدم تقارن نادرند و بیشتر با تکنیک و مراقبت مناسب قابل پیشگیری‌اند. بیشتر بیماران راضی‌اند و بهبود آشکار تصویر بدنی و اعتمادبه‌نفس گزارش می‌کنند.

آیا عمل ماندگار است؟ بله، بافت غددی برداشته‌شده دوباره رشد نمی‌کند. اما با افزایش وزن پس از عمل ، سلول چربی باقی‌مانده ممکن است بزرگ و پستان دوباره تا حدی پر شود. همچنین مصرف دوباره داروهای برهم‌زننده تعادل هورمون یا استروئید آنابولیک ممکن است دوباره ژنیکوماستی ایجاد کند. برای حفظ بهترین نتیجه، نگهداری وزن مناسب و در صورت امکان دوری از عوامل ایجادکننده توصیه می‌شود.

آیا ژنیکوماستی سرطان ایجاد می‌کند؟

خیر، خود ژنیکوماستی سرطانی نمی‌شود و مستقیماً سرطان ایجاد نمی‌کند. ژنیکوماستی، رشد خوش‌خیم بافت پستان است؛ سرطان تکثیر بدخیم و کنترل‌نشده سلول است و این دو فرایند متفاوت‌اند. بافت بزرگ‌شده معمولاً ساختار خوش‌خیم موسوم به فیبروآدنوماتوز دارد و تبدیل سرطانی نمی‌شود.

اما چون این نگرانی مهم مردان مبتلاست، باید موضوع را روشن کرد:

• ژنیکوماستی و سرطان پستان علائم متفاوت دارند: در ژنیکوماستی، رشد معمولاً دوطرفه و متقارن، نرم یا لاستیکی و گاه دردناک یا حساس است. سرطان پستان مردان بسیار نادر است؛ کمتر از 1% همه سرطان‌های مردان را تشکیل می‌دهد. در صورت بروز، معمولاً توده یک‌طرفه سفت، بی‌درد و با حاشیه نامنظم است. فرورفتگی یا تغییر شکل نوک و ترشح، به‌ویژه خونی، نیز ممکن است دیده شود؛ این علائم در ژنیکوماستی انتظار نمی‌روند. پس اگر بزرگی پستان ناشی از ژنیکوماستی باشد و در معاینه این نشانه‌ها نباشند، احتمالاً بدخیمی مطرح نیست.

• ژنیکوماستی ممکن است خطر سرطان را بسیار اندک بیشتر کند: بعضی پژوهش‌ها نشان داده‌اند در مردان با ژنیکوماستی طولانی، میزان سرطان پستان شاید کمی بالاتر از هم‌سالان بدون آن باشد. احتمالاً محیط هورمونی زمینه‌ای هم برای ژنیکوماستی و هم خطر بسیار کم سرطان زمینه می‌سازد. اما باید تأکید کرد سرطان پستان مردان از ابتدا بسیار نادر است. حتی در ژنیکوماستی نیز احتمال بسیار کم است؛ خطر مادام‌العمر در جمعیت عمومی مردان حدود 0.1% است و با افزایش اندک در ژنیکوماستی هم پایین می‌ماند.

• علت زمینه‌ای ژنیکوماستی ممکن است مهم باشد: در بعضی بیماران، ژنیکوماستی نخستین نشانه تومور تولیدکننده استروژن، مانند تومور بیضه، است. در این حالت، سرطان علت ژنیکوماستی است، نه برعکس. پس ردکردن علت جدی مهم است. پزشک با معاینه و آزمایش، بی‌خطر‌بودن وضعیت را تأیید می‌کند.

در نتیجه، بیشتر بیماران سرطان ندارند و خود ژنیکوماستی سرطان پستان ایجاد نمی‌کند. با این حال، در هر سفتی، عدم تقارن یا علامت مشکوک، مراجعه را فراموش نکنید. پزشک در صورت نیاز با سونوگرافی یا ماموگرافی بررسی می‌کند. برای آسودگی خاطر، نگرانی خود را با پزشک مطرح کنید.

درمان سرطان پروستات و ژنیکوماستی

ژنیکوماستی یعنی رشد خوش‌خیم بافت پستان مردان. در بعضی مردان تحت درمان سرطان پروستات، به‌ویژه بر اثر درمان مهار هورمونی یا سرکوب آندروژن، ADT، ممکن است ایجاد شود و علاوه بر تغییر جسمی، دشواری روانی داشته باشد. در ادامه، نکات اصلی ارتباط با درمان پروستات و مدیریت این عارضه آمده است.

درمان مهار هورمونی چگونه ژنیکوماستی ایجاد می‌کند؟

سرطان پروستات معمولاً با اثر تستوسترون رشد می‌کند؛ بنابراین داروها اثر آن را کم می‌کنند. این درمان‌ها در چارچوب ADT، تولید تستوسترون را بسیار کاهش یا گیرنده‌های آندروژن را مسدود می‌کنند تا اثر بر سلول سرطان مهار شود. با افت تستوسترون، تعادل هورمون تغییر و اثر نسبی استروژن که معمولاً در مرد کم است، بیشتر می‌شود و می‌تواند رشد پستان را تحریک کند. به‌اختصار، افزایش غلبه استروژن پس از سرکوب یا بی‌اثرشدن تستوسترون باعث رشد بافت و ژنیکوماستی می‌شود.

داروهای سرطان پروستات و خطر ژنیکوماستی

بعضی درمان‌های هورمونی سرطان پروستات ممکن است خطر ژنیکوماستی را بیشتر کنند:

• داروهای ضدآندروژن: داروهای خوراکی مانند بیکالوتامید (Casodex) و فلوتامید، از گروه ضدآندروژن ، در درمان پروستات رایج‌اند. اثر تستوسترون را در سراسر بدن، به‌ویژه سلول سرطانی، مهار می‌کنند. اما به دلیل بازخورد هورمونی، ممکن است تولید تستوسترون موقتاً بیشتر و در نتیجه استروژن هم بالا رود. این فرایند احتمال ژنیکوماستی را بسیار بیشتر می‌کند. در واقع تا 70% بیماران تحت بیکالوتامید یا فلوتامید ممکن است ژنیکوماستی یا حساسیت پستان داشته باشند. به‌ویژه در بیکالوتامید طولانی، بزرگی پستان از عوارض رایج است و در مطالعه‌ای در حدود 70% مردان دیده شد.

• آگونیست‌های LHRH (آنالوگ‌های GnRH): داروی تزریقی مانند لوپرورلین (Lupron، Prostap) یا گوزرلین (Zoladex) تولید تستوسترون بیضه را متوقف می‌کند؛ این روش در پزشکی اخته‌سازی شیمیایی نیز نام دارد. با این درمان قوی مهار هورمون هم بعضی بیماران ژنیکوماستی می‌گیرند. اما ژنیکوماستی ناشی از آنالوگ‌های GnRH کمتر از ضدآندروژن‌هاست. مثلاً فقط حدود 5–15% مردان تحت لوپرورلین یا گوزرلین بزرگی آشکار پستان گزارش کرده‌اند. بنابراین، هرچند در همه درمان‌های هورمونی خطر وجود دارد، بیشترین خطر معمولاً مربوط به ضدآندروژن است.

پیشگیری و درمان ژنیکوماستی در سرطان پروستات

اگر ژنیکوماستی حین درمان پروستات کیفیت زندگی را کم یا درد ایجاد کند، می‌توان با روش‌های مختلف پیشگیری یا درمان کرد. پزشک ممکن است به‌عنوان بخشی از برنامه، از پیش اقدام‌هایی برای کاهش خطر انجام دهد.

روش‌های اصلی عبارت‌اند از:

• تاموکسیفن: تاموکسیفن دارویی از گروه تعدیل‌کننده انتخابی گیرنده استروژن (SERM) است که اثر استروژن بر پستان را مسدود می‌کند و از مؤثرترین روش‌های درمان ژنیکوماستی شناخته شده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند در مردان تحت هورمون‌درمانی پروستات، به‌ویژه بیکالوتامید، از رشد پستان جلوگیری یا رشد و درد موجود را کمتر می‌کند. حتی بعضی مطالعات نتیجه پیشگیرانه بهتری از پرتودرمانی گزارش کرده‌اند. معمولاً روزانه 10–20 mg استفاده می‌شود. هرچند عوارضی مانند گرگرفتگی دارد و اثر بلندمدت احتمالی بر اثربخشی درمان سرطان کاملاً روشن نیست، گزینه قابل اعتماد و پرکاربردی است.

• مهارکننده‌های آروماتاز: دارویی مانند آناستروزول از گروه مهارکننده آروماتاز با جلوگیری از تبدیل آندروژن به استروژن، سطح آن را کم می‌کند. از نظر نظری پیشگیری ممکن دانسته می‌شد، اما در مطالعات بالینی ژنیکوماستی ناشی از ضدآندروژن، اثر بسیار محدودتر از تاموکسیفن بود. مثلاً آناستروزول پیشگیرانه، فایده آشکاری نسبت به دارونما نداشت و موفقیتش بسیار کمتر از تاموکسیفن بود. بنابراین، هرچند گاهی امتحان می‌شود، معمولاً انتخاب نخست پیشگیری یا درمان نیست.

• پرتودرمانی: استفاده از پرتودرمانی کم‌دوز در قفسه سینه پیش از آغاز هورمون‌درمانی ممکن است به پیشگیری کمک کند. دوز کمی به بافت غددی داده می‌شود که «پرتودرمانی جوانه پستان» نام دارد. مثلاً 1–2 جلسه کم‌دوز در آغاز هورمون‌درمانی می‌تواند خطر ژنیکوماستی و درد را به‌طور معنادار کم کند. معمولاً هدف پیشگیری است؛ در بزرگی آشکار موجود، شاید درد را کم کند اما برای کوچک‌کردن بافت کافی نباشد. همچنین با وجود خطر ناچیز ناشی از دوز بسیار پایین، احتمال نظری سرطان دوم در ناحیه پس از سال‌ها وجود دارد. پس تصمیم باید با گفت‌وگوی بیمار و سنجش فایده و خطر باشد.

• مداخله جراحی: اگر بیماری پیشرفته است و با دارو یا پرتو کنترل نمی‌شود، جراحی گزینه‌ای می‌شود. در عمل، بافت پستان اضافی با جراحی برداشته می‌شود ؛ همان کوچک‌کردن پستان مردان. معمولاً جراح پلاستیک یا عمومی از برش اطراف نوک، غدد و چربی بزرگ‌شده را برمی‌دارد و پستان را صاف می‌کند. جراحی می‌تواند مشکل را ماندگار رفع کند، اما مانند هر عمل خطر دارد. به‌ندرت خونریزی، عفونت، تغییر شکل نوک مانند فرورفتگی یا صاف‌شدن و کاهش حس رخ می‌دهد. خطر معمولاً کم است و جراح باتجربه با ایمنی انجام می‌دهد.

پرسش‌های متداول

پرسش: آیا ژنیکوماستی خودبه‌خود رفع می‌شود؟

پاسخ: بیشتر موارد نوجوانی خودبه‌خود رفع می‌شوند. با تعادل هورمون، معمولاً طی 1-2 سال بافت عادی می‌شود. ورم نوزادی نیز طی چند هفته از بین می‌رود. اما ژنیکوماستی دیرپای بزرگسالی شاید پسرفت نکند. حتی با رفع علت، بافت فیبروزی ممکن است کامل کوچک نشود و درمان اضافه لازم باشد.

پرسش: بدون عمل چگونه رفع می‌شود؟ در خانه چه می‌توان کرد؟

پاسخ: در ژنیکوماستی کاذب ناشی از چربی، کاهش وزن مؤثرترین راه است. با رژیم و ورزش منظم، هم‌زمان با چربی‌سوزی بدن، قفسه سینه نیز لاغر می‌شود. پرهیز از محرک‌هایی مانند الکل و استروئید یا تغییر داروی علت‌ساز زیر نظر پزشک ممکن است مفید باشد. مکمل گیاهی یا کرم‌های بازار اثر ثابت‌شده ندارند و توصیه می‌شود به آن‌ها اعتماد نکنید. در نوجوانی، صبر و پوشاندن با لباس گشاد گذر از دوره موقت را آسان‌تر می‌کند. اگر اختلال هورمونی جدی یا مشکل وزن وجود ندارد، متأسفانه ژنیکوماستی آشکار شاید بدون عمل کاملاً رفع نشود.

پرسش: آیا ژنیکوماستی عود می‌کند؟ پس از جراحی دوباره بزرگ می‌شود؟

پاسخ: پس از جراحی با تکنیک مناسب، رشد شدید دوباره در همان ناحیه معمولاً دیده نمی‌شود. چون بخش بزرگی از غدد برداشته شده، انتظار رشد مجدد نیست. اما اگر بیمار پس از عمل سریع وزن اضافه کند ، چربی قفسه سینه بیشتر و اندکی پری ایجاد می‌شود؛ هرچند مثل قبل نمی‌شود، ممکن است کمی بزرگی حس شود. همچنین استروئید آنابولیک یا درمان هورمونی و عوامل دیگر ایجادکننده، ممکن است تکثیر سلول در بافت اندک باقی‌مانده را تحریک کنند. جز این موارد، اصلاح جراحی معمولاً ماندگار و بدون عود است.

پرسش: پس از عمل جای زخم می‌ماند؟

پاسخ: برش‌ها معمولاً بسیار کوچک و در نقاط راهبردی‌اند. برش هلالی لبه زیر نوک در مرز طبیعی رنگ قرار دارد و با ترمیم درست، جای ناچیز می‌ماند. در لیپوساکشن تنها، جای نقطه‌ای 3-4 mm ممکن است باشد که به‌تدریج محو می‌شود. بر حسب پوست، جای صورتی یا قرمز ماه‌های نخست پس از حدود 6-12 ماه به رنگ پوست نزدیک و کم‌پیدا می‌شود. کرم توصیه‌شده پزشک و محافظت از آفتاب، به ترمیم زیباتر کمک می‌کند.

پرسش: برای ژنیکوماستی نزد چه پزشکی بروم؟

پاسخ: ابتدا می‌توانید نزد متخصص جراحی عمومی یا مستقیم نزد متخصص جراحی پلاستیک، ترمیمی و زیبایی بروید. جراح عمومی توده و علل دیگر را بررسی و در صورت نیاز به پلاستیک ارجاع می‌دهد. جراح پلاستیک در برنامه عمل و اصلاح زیبایی تخصص دارد. اگر اختلال هورمونی مطرح باشد، شاید مشورت با متخصص غدد درخواست شود. برای گام نخست، گرفتن وقت درمانگاه جراحی عمومی یا پلاستیک بیمارستان مناسب است.

ژنیکوماستی هرچند شایع و اغلب خوش‌خیم است، می‌تواند کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد. خوشبختانه پزشکی امروز می‌تواند عوامل علت‌ساز را پیدا و درمان کند یا با جراحی نتیجه موفق بگیرد. اگر شما یا نزدیکانتان علامت دارید، با متخصص سلامت مشورت کنید تا اطلاعات درست و در صورت نیاز درمان بگیرید. ارزیابی زودهنگام هم برای آسودگی خاطر و هم انتخاب مناسب‌ترین درمان مهم است.