Ginekomastiya nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Ginekomastiya kişilərdə süd vəzi toxumasının anormal böyüməsidir. Xalq arasında “kişilərdə döş böyüməsi” də adlanır. Adətən xoşxassəlidir (xərçəng deyil), lakin görünüş dəyişikliyi və özünəinam problemləri yarada bilər. Hər yaşda olsa da, xüsusilə yenidoğulmuş körpələrdə, yeniyetməlik dövründəki gənclərdə və irəli yaşlı kişilərdə daha çox rast gəlinir. Araşdırmalara görə yeniyetmə oğlanların təxminən yarısı keçici ginekomastiya yaşaya bilər. İrəli yaşda hormonal dəyişikliklərlə hər üç kişidən birində nəzərəçarpan böyümə görülə bilər. Bu məqalədə ginekomastiyanın nə olduğu, əlamətləri, səbəbləri, müalicəsi və ginekomastiya xərçəng yaradırmı kimi sualların cavablarını tapa bilərsiniz.

Aşağıdakı şəkil kişilərdə süd vəzi toxumasının ginekomastiya adlanan anormal böyüməsini izah edir. Soldakı təsvir normal və ginekomastiyalı döş quruluşunu müqayisə edir, ortadakı ətraflı kəsik isə böyüyən toxumanın daxili quruluşunu göstərir. Sağdakı real foto ginekomastiyalı insanın görünüşünə nümunədir.

Ginekomastiya nədir?

Ginekomastiya oğlanlarda və ya yetkin kişilərdə süd vəzilərinin xoşxassəli (benign) böyüməsidir. Söz yunan dilindəki “gyne” (qadın) və “mastos” (süd vəzi) sözlərinin birləşməsindən yaranır. Kişi döşünün qadın döşünə bənzər görünməsinə səbəb ola bilər. Birtərəfli (bir döşdə) və ya ikitərəfli (hər ikisində) ola bilər.

Ginekomastiya ayrıca xəstəlikdən çox başqa vəziyyətin əlaməti də ola bilər. Xüsusilə yeniyetməlikdə olan ginekomastiya fizioloji (normal inkişafın hissəsi) sayılır və halların çoxunda bir neçə ilə öz-özünə geriləyir. Yenidoğulmuşda anadan keçən hormonlarla yaranan şişkinlik də adətən bir neçə həftəyə keçir. İrəli yaş ginekomastiyasında hormon tarazlığı dəyişiklikləri rol oynayır.

Xülasə, ginekomastiya həyati təhlükəli vəziyyət deyil və çox vaxt ciddi sağlamlıq riski yaratmır. Lakin nadirən əsas xəstəliyin xəbərçisi və ya özünəinam itkisi, utanma, sosial qaçınma kimi psixoloji problemlərin səbəbi ola bilər. Buna görə yaranma səbəbini anlamaq və lazım gəlsə müalicə etmək vacibdir.

Ginekomastiya nədən yaranır?

Ən mühüm səbəb hormonal tarazlıq pozuntusudur. Kişi orqanizmində də az miqdarda estrogen (qadın hormonu) və qadın orqanizmində də testosteron (kişi hormonu) var. Normalda kişilərdə testosteron üstün olduğundan süd vəzi toxuması nəzərə çarpmır. Lakin estrogenin nisbi artması və ya toxumanın estrogenə həssaslığının yüksəlməsi vəzilərin böyüməsinə səbəb ola bilər.

Əsas amilləri belə ümumiləşdirə bilərik:

• Fizioloji hormonal dəyişikliklər: Yenidoğulmuşda anadan keçən estrogen oğlan körpənin süd vəzilərində keçici şişkinlik yarada bilər. Yeniyetməlikdə hormon dalğalanmaları nəticəsində oğlanların 50-60%-ında ginekomastiya görülə bilər; adətən 6 ay – 2 ilə öz-özünə itir. Yaşlılıqda testosteronun azalması və piy toxumasının artması ilə estrogen təsiri nisbi yüksəlir; 50-69 yaşlı kişilərin təxminən 25-30%-unda aşkarlana bilər.

• Dərmanlar və kimyəvi maddələr: Bəzi dərmanların əlavə təsiri kimi yarana bilər. Məsələn, hormonal dərmanlar (prostat xərçəngi üçün antiandrogenlər, anabolik steroid və testosteron törəmələri), bəzi antidepressantlar, antipsixotiklər, ürək dərmanları (məsələn, digitalis qlikozidləri), mədə xorası dərmanları və kimyaterapiya preparatları böyümə yarada bilər. Həmçinin alkoqol və narkotik maddələr (kannabis, heroin, amfetamin və s.) də töhfə verə bilər.

• Endokrin və metabolik xəstəliklər: Hormonlara təsir edən xəstəliklər kişilərdə döş böyüməsi yarada bilər. Məsələn, hipoqonadizm (kişi hormonu çatışmazlığı), hipertireoz (qalxanabənzər vəz hormonunun çoxluğu), hipofiz şişləri, böyrəküstü vəz şişləri və ya xaya şişləri hormonal tarazlığı pozub ginekomastiya yarada bilər. Xroniki xəstəliklər olan qaraciyər sirrozu, xroniki böyrək çatışmazlığında da hormon metabolizmi dəyişərək süd vəzi toxuması böyüyə bilər. Qidalanma pozuntusu və uzunmüddətli aclıqda da tarazlıq dəyişib yenidən qidalanma zamanı estrogen artımı ola bilər.

• Piylənmə: Artıq çəki piy toxumasını artıraraq həm döşdə piy toplayır, həm də testosteronun estrogenə çevrilməsini sürətləndirir. Buna görə artıq çəkili kişilərdə böyümə geniş yayılıb. Yalnız piy yığılmasındandırsa, yalançı ginekomastiya (psevdoginekomastiya) adlanır. Burada süd vəzisi (qlandulyar) toxuması artmır; döşlər yumşaq və adətən ağrısızdır. Arıqlamaq və müntəzəm məşq ilə yalançı ginekomastiya xeyli geriləyə və ya tam düzələ bilər. Həqiqi ginekomastiyada vəzi toxuması böyüdüyü üçün tək arıqlamaq problemi həll etməyə bilər.

Bunlardan əlavə, halların mühüm hissəsində aydın səbəb tapılmaya bilər (bunlar idiopatik ginekomastiya adlanır). Xüsusilə keçici yeniyetməlik ginekomastiyasında və gənc yetkinlərdə heç bir xəstəlik aşkarlanmadan da böyümə ola bilər.

Ginekomastiyanın tipləri: Əsas toxuma növünə görə üç tipə ayrılır:

• Qlandulyar tip: Süd vəzisinin böyüməsinə bağlı bərk toxuma artımı üstünlük təşkil edir.
• Piyli tip: Döşdə piy toxuması artımı üstündür (yalançı ginekomastiya bu qrupdadır).
• Qarışıq tip: Həm vəzi, həm piy toxuması artıb. Ən çox rast gəlinən tipdir.

Səbəbi müəyyən etmək müalicə planı üçün vacibdir. Xüsusilə orta yaşdan sonra yaranan birtərəfli, bərk və qeyri-müntəzəm kütlə şəklində böyümədə həkim ciddi səbəb olmadığından əmin olmaq üçün testlər aparacaq. Buraya qan analizləri (hormon ölçümü), ultrasəs və ya mammoqrafiya kimi görüntüləmə üsulları, lazım gəlsə şübhəli hallarda biopsiya daxil ola bilər. Əksər hallarda fiziki müayinə və anamnez diaqnoz üçün kifayətdir.

Ginekomastiyanın rastgəlmə tezliyi

Ginekomastiya cəmiyyətdə düşünüldüyündən daha geniş yayılıb. Aşağıdakı cədvəldə yaş qruplarına görə tezliklər verilib:

Cədvəl: Müxtəlif yaş qruplarında ginekomastiya geniş yayılıb. Yenidoğulmuş və yeniyetməlik artımları adətən qısa müddətdə geriləyir. İrəli yaşda hormon dəyişiklikləri ilə yenidən arta bilər. Yetkinlikdə dəqiq tezlik məlum olmasa da, kişilərin təxminən 10-20%-sində müəyyən böyümə ola bilər.

Ginekomastiyanın əlamətləri hansılardır?

Kişilərdə döş böyüməsinin əlamətləri adətən görünüş dəyişikliyi ilə başlayır. Ən geniş yayılmış əlamətlər:

• Döşün ölçü və həcminin artması: Bir və ya hər iki döşün normaldan böyük olması. Simmetrik və ya bir tərəfdə daha çox ola bilər.
• Əllə hiss olunan toxuma: Döş giləsinin altında rezinəbənzər, yuvarlaq kənarlı kütlə hiss edilə bilər. Adətən ginekomastiyaya xasdır və areolanın (gilə ətrafının) altında yerləşir.
• Döşdə həssaslıq və ya ağrı: Böyüyən toxuma toxunduqda həssas ola bilər, bəzi xəstələr yüngül ağrı və ya dolğunluqdan şikayətlənirlər. Xüsusilə yeniyetmələrdə sürətlə böyüyən toxumada həssaslıq geniş yayılıb.
• Döş giləsinin həssaslığı: Paltar təmasında narahatlıq, gilələrdə həssaslıq artımı ola bilər.
• Döş giləsindən ifrazat: Nadirən ginekomastiyada südəbənzər maye və ya şəffaf ifrazat ola bilər. Daha çox hormon pozuntusunun aydın olduğu hallarda görülür.
• Qoltuqaltı limfa düyünlərində şişkinlik: Çox olmasa da, döş dəyişikliyi ilə birlikdə qoltuqaltı limfa düyünlərinin böyüməsi aşkarlana bilər.

Ağırlıq insandan insana dəyişir. Bəzilərində yüngül dolğunluq, bəzilərində qadın döşünə bənzər böyük artım ola bilər. Geyim seçimi çətinləşə bilər, dar köynək geyinməkdən və ya dənizdə/hovuzda soyunmaqdan çəkinə bilərlər. Fiziki əlamətlərə bağlı utanma və narahatlıq ginekomastiyanın mühüm psixoloji tərəfidir.

Nə vaxt həkimə müraciət edilməlidir?

Döş nahiyəsində hər hansı bərk kütlə, birtərəfli qeyri-müntəzəm şişkinlik, dəridə çəkilmə və ya gilədən qanlı ifrazat hiss etsəniz, mütləq həkimə müraciət edin. Ginekomastiya adətən yumşaq və hamar sərhədli böyümədir; halbuki kişilərdə süd vəzi xərçəngi çox nadir olsa da, bərk, birtərəfli, qeyri-müntəzəm kütlə və gilədə deformasiya/çəkilmə yaradır. Buna görə özünü müayinə və anormallıq hiss etdikdə həkimə getmək erkən diaqnoz üçün vacibdir.

Ginekomastiya əlamətləri varsa, əvvəlcə ümumi cərrahiyyə və ya plastik cərrahiyyə mütəxəssisinə görünə bilərsiniz. Həkim müayinə ilə böyüməni qiymətləndirir, lazım gəlsə əlavə testlərlə sadə ginekomastiya, yoxsa başqa səbəb olduğunu müəyyənləşdirir.

Ginekomastiyanın müalicəsi (Necə keçir?)

Halların çoxunun öz-özünə düzəlmə potensialı var və ya səbəbin müalicəsi ilə geriləyir. Buna görə plan səbəbə, müddətə və xəstəyə verdiyi narahatlığa görə fərdiləşdirilir.

1. Müşahidə və öz-özünə geriləmə: Yeniyetməlik ginekomastiyasında adətən dərhal müalicə lazım deyil. Həkim müəyyən aralıqlarla böyüməni izləyə bilər. Gənclərin çoxunda 1-2 ilə öz-özünə geriləyir. Yenidoğulmuş şişkinliyi də bir neçə həftəyə keçir. Çox irəliləməyibsə və xəstə dözə bilirsə, xüsusilə ilk 6-12 ay müşahidə tövsiyə oluna bilər.

2. Əsas səbəbin müalicəsi: Konkret səbəb aşkarlanıbsa, əvvəlcə o müalicə edilir. Məsələn:

• Hormon pozuntusu (aşağı testosteron, artıq tiroid hormonu və s.) varsa, müvafiq hormonal müalicə tənzimlənir.
• Səbəb ola bilən dərman istifadəsi varsa, həkim nəzarətində dayandırılması və ya alternativlə əvəzlənməsi nəzərdən keçirilə bilər.
• Qaraciyər, böyrək xəstəliyi varsa, onların müalicəsi ilə böyümə də geriləyə bilər.
• Şiş, kütlə kimi səbəb tapılarsa, müvafiq onkoloji müalicələr (əməliyyat, kimyaterapiya və s.) planlaşdırılır.

Səbəb düzəldildikdə toxuma adətən zamanla kiçilir. Lakin uzunmüddətli ginekomastiyada vəzi toxuması fibrotik ola və tam geriləməyə bilər.

3. Dərmanla müalicə: Bəzi hallarda, xüsusilə ilk 1-2 ildə yaranmış və çox narahat edən ginekomastiyada dərman müalicəsi sınana bilər. Məqsəd toxumanın estrogenə cavabını azaltmaq və ya hormon tarazlığını düzəltməkdir. Əsas dərmanlar:

• Tamoksifen və Raloksifen kimi SERM-lər (selektiv estrogen reseptoru modulyatorları): Əslində qadınlarda süd vəzi xərçəngində istifadə edilir, lakin estrogenin toxumaya təsirini azaldaraq ginekomastiyanı da kiçildə bilər. Xüsusilə ağrılı hallarda istifadə oluna bilər.
• Klonifen sitrat: Testosteron istehsalını stimullaşdıraraq tarazlığı düzəltməyə çalışır.
• Aromataza inhibitorları (məsələn, anastrozol): Testosteronun estrogenə çevrilməsini önləyərək təsir göstərir.

Dərman bəzi xəstələrə qismən fayda versə də, hər halda qəti həll olmaya bilər. Həmçinin əlavə təsirlər (məsələn, tamoksifenlə laxta riski, istilik basması və s.) olduğundan həkim dərəcəyə və xəstənin vəziyyətinə görə zərurətə qərar verməlidir. Ümumən dərmanlar cərrahiyyənin alternativi deyil, dəstək və ya erkən kiçiltmə məqsədilə istifadə edilir.

4. Cərrahi müalicə: Uzun sürən, çox böyümüş və ya estetik/psixoloji baxımdan çox narahat edən ginekomastiyanın ən qəti müalicəsi əməliyyatdır. Əməliyyatda artıq vəzi və lazım gəlsə piy toxuması çıxarılaraq döş normal yastı, kişiyə xas görünüşünə qaytarılır. Ətraflı növbəti bölmədə verilir.

Ginekomastiya əməliyyatı necə aparılır?

Ginekomastiya əməliyyatı bir növ kişilərdə döşkiçiltmə əməliyyatıdır. Adətən plastik, rekonstruktiv və estetik cərrahiyyə mütəxəssisləri aparır. Texnika tipə və dərəcəyə görə seçilir:

• Əgər əsasən piy toxuması artımıdırsa (piyli və ya qarışıq tipin piy ağırlıqlı forması), yalnız liposaksiya (piyin çıxarılması) ilə müalicə mümkün ola bilər. Kiçik kəsiklərdən kanyula adlanan nazik borularla daxil olub vakuumla piyi çıxarmaqdır. Beləliklə, nəzərəçarpan iz olmadan artıq piy uzaqlaşdırılır.

• Vəzi toxuması aydın böyüyübsə (qlandulyar və ya vəzi ağırlıqlı qarışıq tip), cərrahi eksiziya (çıxarılma) lazım ola bilər. Gilənin alt kənarında yarımdairəvi kiçik kəsiklə böyümüş vəzili toxuma çıxarılır. Kəsik adətən areola adlanan tünd rəngli gilə ətrafının kənarında olduğundan sağaldıqda iz zəif görünür.

• Bir çox halda ən yaxşı nəticə liposaksiya + cərrahi eksiziya kombinasiyası ilə alınır. Yəni piy liposaksiya ilə, bərk vəzi toxuması isə kiçik kəsikdən çıxarılır. Bu birgə yanaşma döş divarına yastı və hamar kontur verir.

• İrəliləmiş dərəcəli (dərəcə 3-4) ginekomastiya hallarında dəri sallanması da ola bilər. Çox böyük və sallanan döşlərdə artıq dəri çıxarıla və lazım gəlsə gilənin yeri düzəldilə bilər. Kəsiklər bir qədər böyük olur, lakin bu dərəcəli hallar xəstələrin az hissəsidir.

Əməliyyat prosesi: Ginekomastiya əməliyyatı adətən ümumi anesteziya altında aparılır və təxminən 1-2 saat çəkir (çətinliyə görə dəyişir). Xəstə həmin gün evə gedə və ya 1 gecə xəstəxanada qala bilər. İlk günlərdə yüngül ağrı, şişkinlik və göyərmə normaldır. Həkim ağrıkəsici, lazım gəlsə antibiotik yazacaq.

Əməliyyatdan sonra 4-6 həftə xüsusi ginekomastiya korseti geyinmək tələb olunur. Tibbi korset nahiyəni xarici zərbədən qoruyur və dərinin yeni kontura yapışmasına kömək edir. İlk həftə işə/ofisə qayıtmaq olar, lakin təxminən 1 ay ağır idman və fiziki fəaliyyətdən çəkinmək lazımdır. Kəsik kiçik olduğundan tikişlər adətən 7-10 günə sağalır və izlər zamanla zəifləyir.

Əməliyyatın riskləri aşağı, uğur göstəricisi yüksəkdir. İnfeksiya, qan toplanması (hematoma) və ya asimmetriya kimi ağırlaşmalar nadirdir, çoxu uyğun texnika və qulluqla önlənə bilər. Xəstələrin böyük əksəriyyəti razı qalır; bədən görünüşü və özünəinamda aydın yaxşılaşma bildirir.

Əməliyyat qalıcıdırmı? Bəli, çıxarılan vəzi toxuması yenidən böyümür. Lakin əməliyyatdan sonra çəki artarsa qalan piy hüceyrələri böyüyə və bir qədər dolğunluq qayıda bilər. Həmçinin hormon tarazlığını pozan dərmanların yenidən istifadəsi və ya anabolik steroid istifadəsi yenə ginekomastiya yarada bilər. Buna görə ideal çəkini qorumaq və mümkündürsə, səbəbkar amillərdən uzaq durmaq nəticənin davamı üçün tövsiyə olunur.

Ginekomastiya xərçəng yaradırmı?

Xeyr, ginekomastiyanın özü xərçəngləşmir və birbaşa xərçəng yaratmır. Ginekomastiya döş daxilində xoşxassəli toxuma böyüməsidir; xərçəng isə nəzarətsiz bədxassəli hüceyrə çoxalmasıdır. Bunlar fərqli proseslərdir. Kişilərdə böyüyən toxuma adətən fibroadenomatoz adlanan xoşxassəli quruluşdadır və xərçəngə çevrilmir.

Bu, ginekomastiyalı kişilərin əsas sualı olduğundan mövzunu aydınlaşdırmaq lazımdır:

• Ginekomastiya və süd vəzi xərçəngi fərqli əlamət verir: Ginekomastiyada toxuma adətən ikitərəfli və simmetrik böyüyür, yumşaq və ya rezinəbənzərdir, ağrı/həssaslıq yarada bilər. Kişi süd vəzi xərçəngi olduqca nadirdir (kişilərin bütün xərçənglərinin 1%-indən azıdır), lakin adətən birtərəfli, bərk, ağrısız, qeyri-müntəzəm sərhədli kütlə verir. Xərçəngdə gilənin içəri çəkilməsi, deformasiya və ifrazat (xüsusilə qanlı) ola bilər. Bunlar ginekomastiyada gözlənilmir. Yəni ginekomastiyalı kişidə müayinədə belə əlamətlər yoxdursa, böyük ehtimalla bədxassəli hal deyil.

• Ginekomastiya xərçəng riskini çox az artıra bilər: Bəzi tədqiqatlarda uzunmüddətli ginekomastiyalı kişilərdə eyni yaşlı, ginekomastiyasız kişilərə nisbətən süd vəzi xərçəngi bir qədər çox ola bilər. Ehtimal ki, əsas hormonal mühit həm ginekomastiyaya, həm də çox aşağı xərçəng riskinə zəmin yaradır. Lakin vurğulanmalı məqam kişilərdə süd vəzi xərçənginin onsuz da çox nadir olmasıdır. Ginekomastiyalı kişidə belə ehtimal çox aşağıdır (ümumi kişi əhalisində ömürboyu risk təxminən 0,1%-dir, ginekomastiyada bir qədər artsa da aşağı qalır).

• Əsas səbəb vacib ola bilər: Bəzi xəstələrdə ginekomastiya xaya şişi kimi estrogen istehsal edən şişin ilk əlaməti ola bilər. Burada xərçəng ginekomastiyaya səbəbdir, əksi deyil. Ona görə ciddi əsas səbəbin istisna edilməsi vacibdir. Həkim müayinə və testlərlə vəziyyətin zərərsiz olduğunu təsdiqləyəcək.

Nəticədə, xəstələrin çoxunda xərçəng yoxdur və ginekomastiyanın özü süd vəzi xərçəngi yaratmır. Yenə də bərklik, asimmetriya və ya şübhəli əlamətdə həkimə müraciət unudulmamalıdır. Lazım gəlsə, həkim ultrasəs və ya mammoqrafiya ilə yoxlayır. Rahatlıq üçün bu narahatlığı həkimlə bölüşməkdən çəkinməyin.

Prostat xərçənginin müalicəsi və ginekomastiya

Ginekomastiya kişilərdə süd vəzi toxumasının benign (xoşxassəli) böyüməsidir. Prostat xərçəngi müalicəsi alan bəzi kişilərdə xüsusilə hormon basqılayıcı müalicələr (androgen basqılayıcı müalicə, ADT) nəticəsində yarana bilər. Fiziki dəyişikliklə yanaşı psixoloji çətinlik də yaradır. Aşağıda əlaqə və bu əlavə təsirin idarəsi barədə əsas məlumatlar izah edilir.

Hormon basqılayıcı müalicələr ginekomastiyanı necə yaradır?

Prostat xərçəngi adətən testosteron hormonunun təsiri ilə böyüdüyündən müalicədə onun təsirini azaldan dərmanlar istifadə olunur. ADT orqanizmdə testosteron istehsalını xeyli azaldır və ya androgen reseptorlarını bloklayaraq xərçəng hüceyrələrinə təsirini önləyir. Testosteron azalanda tarazlıq dəyişir; kişilərdə az olan estrogen hormonunun nisbi təsiri artır və vəzi toxumasının böyüməsini tətikləyə bilər. Qısaca, testosteronun basdırılması və ya təsirsizləşdirilməsi ilə estrogen üstünlüyünün artması toxumanı böyüdərək ginekomastiya yaradır.

Prostat xərçəngi dərmanları və ginekomastiya riski

Prostat xərçəngində bəzi hormonal müalicələr ginekomastiya riskini artıra bilər:

• Antiandrogen dərmanlar: Bicalutamid (Casodex) və flutamid kimi ağızdan qəbul edilən antiandrogen dərmanlar prostat xərçəngində geniş istifadə olunur. Onlar testosteronun bütün bədəndə (xüsusilə xərçəng hüceyrələrində) təsirini önləyir. Lakin əks-əlaqə mexanizmi ilə testosteron istehsalını müvəqqəti artıra, nəticədə estrogeni də yüksəldə bilərlər. Bu, ginekomastiya ehtimalını xeyli artırır. Antiandrogen (bicalutamid və ya flutamid) alanların 70%-inə qədərində ginekomastiya və/və ya döş həssaslığı ola bilər. Xüsusilə uzunmüddətli bicalutamiddə böyümə ən çox görülən əlavə təsirlərdəndir və bir klinik tədqiqatda təxminən 70%-də aşkarlanıb.

• LHRH aqonistləri (GnRH analoqları): Leuprorelin (Lupron, Prostap) və ya goserelin (Zoladex) kimi inyeksiyalar xayalarda testosteron istehsalını dayandırır (tibbdə kimyəvi kastrasiya da adlanır). Bu güclü hormonal müalicələrdə də ginekomastiya ola bilər. Lakin GnRH analoqları ilə yaranan ginekomastiya antiandrogenlərdən az görülür. Məsələn, leuprorelin və ya goserelin alan kişilərin yalnız təxminən 5–15%-ində aydın böyümə bildirilib. Deməli, bütün hormonal müalicələrdə risk olsa da, ən yüksək risk adətən antiandrogenlərlədir.

Prostat xərçəngində ginekomastiyanın qarşısının alınması və müalicəsi

Prostat müalicəsi zamanı ginekomastiya həyat keyfiyyətini azaldırsa və ya ağrılıdırsa, müxtəlif üsullarla önlənə və ya müalicə oluna bilər. Həkimlər planın bir hissəsi kimi riski azaltmaq üçün qabaqlayıcı tədbirlər görə bilərlər.

Əsas üsullar:

• Tamoksifen: Tamoksifen estrogenin vəzi toxumasına təsirini bloklayan selektiv estrogen reseptoru modulyatoru (SERM) dərmanıdır. Ginekomastiyada ən təsirli üsullardan olduğu göstərilib. Tədqiqatlar prostat xərçəngində hormonal müalicə (xüsusilə bicalutamid) alan kişilərdə tamoksifenin böyüməni önlədiyini və ya mövcud böyümə və ağrını azaltdığını göstərir. Bəzi tədqiqatlarda önləmədə radioterapiyadan daha uğurlu nəticə verib. Adətən gündəlik 10–20 mg istifadə edilir. İstilik basması kimi əlavə təsirləri və prostat müalicəsinin effektivliyinə uzunmüddətli təsirinin tam aydın olmadığı qeyd edilsə də, ginekomastiyada geniş istifadə edilən etibarlı seçimdir.

• Aromataza inhibitorları: Anastrozol kimi aromataza inhibitoru dərmanlar androgenin estrogenə çevrilməsini önləyib estrogeni azaldır. Nəzəri olaraq ginekomastiyanı önləyə biləcəyi düşünülüb. Lakin antiandrogenə bağlı ginekomastiyada klinik effektivliyi tamoksifendən xeyli məhdud olub. Məsələn, profilaktik anastrozol plasebodan aydın üstünlük göstərməyib və tamoksifendən çox aşağı uğur verib. Buna görə bəzi hallarda sınansa da, adətən önləmə/müalicədə ilk seçim deyil.

• Radioterapiya: Aşağı dozalı radioterapiya hormonal müalicədən əvvəl döşə tətbiq edildikdə ginekomastiyanı önləməyə kömək edə bilər. Burada vəzi toxumasına qabaqlayıcı kiçik şüa dozası verilir və “döş tumurcuğu radioterapiyası” adlanır. Məsələn, başlanğıcda 1–2 seans aşağı doza böyümə və ağrı riskini əhəmiyyətli azalda bilər. Adətən profilaktik məqsədlidir; artıq yaranmış böyük toxumada ağrını azaltsa da, təkbaşına kiçiltməyə kifayət etməyə bilər. Doza çox aşağı olduğundan risk minimal olsa da, illər sonra həmin nahiyədə ikinci xərçəng ehtimalı nəzəri olaraq var. Buna görə qərar xəstə ilə müzakirə edilərək fayda-risk tarazlığı ilə verilməlidir.

• Cərrahi müdaxilə: İrəliləmiş və dərman və ya şüa ilə nəzarət olunmayan ginekomastiyada cərrahiyyə seçim ola bilər. Artıq süd vəzi toxuması cərrahi çıxarılır (kişilərdə döşkiçiltmə). Adətən plastik və ya ümumi cərrah gilə ətrafındakı kəsikdən böyümüş vəzi və piyi çıxarıb döşü yastılaşdırır. Qalıcı həll ola bilər, lakin hər əməliyyat kimi risklidir. Nadirən qanaxma, infeksiya, gilə deformasiyası (içəri çəkilmə və ya yastılaşma) və ya hiss itkisi ola bilər. Risklər adətən aşağıdır və təcrübəli cərrahlar təhlükəsiz aparırlar.

Tez-tez verilən suallar

Sual: Ginekomastiya öz-özünə keçirmi?

Cavab: Xüsusilə yeniyetməlik ginekomastiyasının çoxu öz-özünə keçir. Hormon tarazlaşdıqca toxuma adətən 1-2 ilə normala dönür. Yenidoğulmuş şişkinliyi də bir neçə həftəyə itir. Lakin uzunmüddətli yetkinlik ginekomastiyası öz-özünə geriləməyə bilər. Səbəb düzəlsə belə, fibrozlu toxuma tam kiçilməyə bilər və əlavə müalicə lazım olar.

Sual: Əməliyyatsız ginekomastiya necə keçir? Evdə nə edə bilərəm?

Cavab: Yalançı ginekomastiyadırsa (piyə bağlı döş böyüməsi), arıqlamaq ən təsirli həll yoludur. Rasion və müntəzəm məşqlə bədən piy yandırdıqca döş də incəlir. Alkoqol, steroid kimi tətikləyicilərdən uzaq durmaq, səbəbkar dərmanı həkim nəzarətində dəyişmək faydalı ola bilər. Bazardakı bitki əlavələri və kremlərin sübut olunmuş təsiri yoxdur; onlara etibar etməmək tövsiyə edilir. Yeniyetməlikdə səbir və geniş geyimlə görünüşü örtmək keçici dövrü rahatlaşdırır. Ciddi hormonal pozuntu və çəki problemi yoxdursa, aydın ginekomastiya təəssüf ki, əməliyyatsız tam yox olmaya bilər.

Sual: Ginekomastiya təkrarlana bilərmi? Əməliyyatdan sonra yenidən böyüyərmi?

Cavab: Uyğun texnika ilə əməliyyatdan sonra eyni nahiyədə ciddi yenidən böyümə adətən görülmür. Vəzi toxuması böyük ölçüdə çıxarıldığından yenidən böyüməsi gözlənilmir. Lakin xəstə əməliyyatdan sonra sürətlə kökələrsə döşdə piy artaraq bir qədər dolğunluq yarada bilər (tam əvvəlki hala qayıtmasa da, böyümə hiss edilə bilər). Həmçinin sonra anabolik steroid istifadəsi və ya hormonal müalicə kimi səbəbkar amillərə məruz qalınarsa, qalan az toxumada hüceyrə çoxalması yenidən tətiklənə bilər. Bunlar xaricində cərrahi düzəldilmiş ginekomastiya adətən qalıcıdır və təkrarlanmır.

Sual: Ginekomastiya əməliyyatından sonra iz qalırmı?

Cavab: Kəsiklər adətən çox kiçik və strateji yerlərdədir. Gilənin alt kənarındakı aypara kəsik təbii rəng keçidində olduğundan yaxşı sağalanda güclə görünən iz qoyur. Yalnız liposaksiyada 3-4 mm-lik nöqtə izləri ola bilər, onlar da zamanla solur. Dəriyə görə ilk aylarda çəhrayı-qırmızı izlər təxminən 6-12 ayda dəri rənginə yaxınlaşıb çətin görünür. Həkimin dediyi iz kremləri və günəşdən qoruma daha estetik sağalmaya kömək edir.

Sual: Ginekomastiya üçün hansı həkimə getməliyəm?

Cavab: Əvvəlcə ümumi cərrahiyyə mütəxəssisinə və ya birbaşa plastik, rekonstruktiv və estetik cərrahiyyə mütəxəssisinə müraciət edə bilərsiniz. Ümumi cərrah kütləni qiymətləndirib digər səbəbləri istisna edir, lazım gəlsə plastik cərraha yönəldir. Plastik cərrah əməliyyat planı və estetik düzəliş üzrə mütəxəssisdir. Hormon pozuntusu şübhəsi varsa, endokrinologiya şöbəsi ilə məsləhətləşmə istənilə bilər. İlk addım kimi xəstəxananın ümumi və ya plastik cərrahiyyə ambulator bölməsinə yazılmaq uyğundur.

Ginekomastiya kişilərdə geniş yayılmış və çox vaxt xoşxassəli olsa da, həyat keyfiyyətinə təsir edən problemdir. Xoşbəxtlikdən müasir tibblə səbəblər tapılıb müalicə edilə və ya cərrahi üsullarla uğurlu nəticələr alına bilər. Sizdə və ya yaxınınızda əlamətlər varsa, səhiyyə mütəxəssisi ilə məsləhətləşib düzgün məlumat və lazım gəlsə müalicə ala bilərsiniz. Unutmayın, erkən qiymətləndirmə həm rahatlıq, həm də uyğun müalicənin seçilməsi üçün vacibdir.