ახალი ეტაპი პროსტატის კიბოს სკრინინგში: ადრეული დიაგნოსტიკა პოლიგენური რისკის ქულით (PRS)
ამ სტატიაში
პროსტატის კიბო, ყოველწლიურად 1,5 მილიონი ახალი შემთხვევით, მსოფლიოში მამაკაცებში კანის კიბოს შემდეგ ყველაზე გავრცელებული კიბოა. 2020 წელს მან მსოფლიოში დაახლოებით 375000 ადამიანის სიკვდილი გამოიწვია. ადრეულ სტადიაში დიაგნოსტირებისას 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებელი 100%-ს აღწევს, ხოლო გავრცელებულ სტადიაში დიაგნოსტირებულებში ეს მაჩვენებელი 50%-მდე მცირდება.
დღემდე პროსტატის კიბოს სკრინინგის ყველაზე გავრცელებული მეთოდი PSA-ის (პროსტატის სპეციფიკური ანტიგენის) ტესტია. თუმცა PSA ტესტს აკრიტიკებენ ცრუ დადებითი შედეგების მაღალი სიხშირის, ზედმეტი დიაგნოსტიკისა და არასაჭირო ბიოფსიების გამო. ამიტომ უფრო ეფექტიანი და ინდივიდუალურად მორგებული სკრინინგის სტრატეგიებია საჭირო.
შედეგები 9 აპრილს, 2025 წელს NEJM ჟურნალში გამოქვეყნდა. ინგლისში ჩატარებული BARCODE1 კვლევა პასუხს ეძებს კითხვაზე: შესაძლებელია თუ არა ადამიანის გენეტიკურ პროფილზე დაფუძნებული პოლიგენური რისკის ქულით (polygenic risk score, PRS) პროსტატის კიბოს უფრო მიზანმიმართული სკრინინგი?
პოლიგენური რისკის ქულა (PRS = polygenic risk score) საზომია, რომელიც ადამიანის სხვადასხვა მდგომარეობის მიმართ გენეტიკური მიდრეკილების დასადგენად მრავალი გენეტიკური ვარიანტის (ცვლილების) ჯამურ ეფექტს ითვლის. PRS გამოიყენება კონკრეტული დაავადების ან მახასიათებლის მიმართ ადამიანის გენეტიკური რისკის შესაფასებლად. იგი აერთიანებს გენომის მასშტაბის ასოციაციური კვლევებით (GWAS) გამოვლენილი მრავალი გენეტიკური ვარიანტის ეფექტებს.
BARCODE1: გენეტიკურ ქულაზე დაფუძნებული სკრინინგის პირველი შედეგები
BARCODE1 კვლევაში ჩაერთნენ ევროპული წარმოშობის 55-69 წლის პირები, რომლებსაც ადრე პროსტატის კიბოს დიაგნოზი არ ჰქონდათ. სულ 40292 ადამიანს გაეგზავნა მოწვევა; პასუხის გამცემი 6393 ადამიანის გენეტიკური რისკი PRS-ით გამოითვალა და რისკის უმაღლეს 10%-იან სეგმენტში მყოფი 745 პირი დამატებით სკრინინგში ჩაერთო.
მაღალი რისკის მქონე ეს პირები PSA-ის დონისგან დამოუკიდებლად მულტიპარამეტრული MRI-ით (mpMRI) და პროსტატის ტრანსპერინეული ბიოფსიით შეაფასეს.
შედეგები:
- 745 ადამიანიდან 468 MRI-სა და ბიოფსიაზე დათანხმდა.
- ამ პირების 40%-ში (187 ადამიანი) პროსტატის კიბო გამოვლინდა.
- დიაგნოსტირებულთა 55,1% საშუალო ან მაღალი რისკის კიბოს ჯგუფში იყო (Gleason-ის ქულა ≥7).
- ინგლისის არსებული სკრინინგის ალგორითმით ამ შემთხვევების 71,8% გამორჩენილი დარჩებოდა.
- PSA-ის >3 ng/mL დონის მქონე პირებში დადებითი პროგნოზული მნიშვნელობა 61,1%, ხოლო MRI-ზე PI-RADS ≥3-ის მქონე პირებში 62,9% იყო.
რა არის პოლიგენური რისკის ქულა და რისთვის გამოიყენება?
PRS-ის სახელით ცნობილი გენეტიკური რისკის ქულა ითვლება ადამიანის DNA-ში პროსტატის კიბოს რისკის ზრდასთან დაკავშირებული 130 გენეტიკური ვარიანტის (SNP) შეწონილი ჯამით. ეს ქულა ადამიანის მემკვიდრეობითი რისკის ხარისხს ასახავს.
BARCODE1 კვლევაში:
- PRS-ის მე-90 პერცენტილზე ან უფრო მაღლა მყოფ პირებში პროსტატის კიბოს 10-წლიანი რისკი, ჩვეულებრივ, 3,8%-ზე მეტი იყო; ეს მაჩვენებელი მიუთითებს ჯგუფზე, რომელიც ადრეული დიაგნოსტიკით ყველაზე მეტ სარგებელს მიიღებს.
საყურადღებო მონაცემები:
- კიბოს დიაგნოზის მქონე პირების 63,1%-ს PSA-ის დონე ≤3 ng/mL ჰქონდა.
- ამ პირების 43,2%-ს კლინიკურად მნიშვნელოვანი კიბო (Gleason ≥7) ჰქონდა.
- ანუ მხოლოდ PSA-ზე დაყრდნობამ შესაძლოა ადრეული და მკურნალობას დაქვემდებარებული შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი გამოგვატოვებინოს.
MRI-ისა და ბიოფსიის შედეგების მნიშვნელობა
- MRI კვლევის უარყოფითი შედეგის (PI-RADS ≤2) მქონე პირების 33,8%-ში ბიოფსიით კიბო გამოვლინდა.
- MRI-ის ნორმალური შედეგის შემთხვევაშიც კი გენეტიკურად მაღალი რისკის მქონე პირების ბიოფსიით შეფასებამ კლინიკურად მნიშვნელოვანი კიბოს გამოვლენა გაზარდა.
- ეს მიუთითებს, რომ გენეტიკური რისკი MRI-ის შედეგებისგან დამოუკიდებელი მნიშვნელოვანი მარკერია.
რამდენად დიდია ზედმეტი დიაგნოსტიკისა და არასაჭირო მკურნალობის რისკი?
როგორც ყველა სკრინინგის პროგრამაში, BARCODE1 კვლევაშიც ზედმეტი დიაგნოსტიკის რისკი (ანუ ისეთი კიბოს გამოვლენა, რომელიც ადამიანის სიცოცხლის განმავლობაში სიმპტომებს არ გამოიწვევდა) შეფასდა. შედეგები ასეთია:
- მაღალი გენეტიკური ქულის მქონე პირებში ზედმეტი დიაგნოსტიკის მაჩვენებელი: 20,8%
- მხოლოდ PSA ტესტზე დაფუძნებულ სკრინინგში ეს მაჩვენებელი 17,2%
- მხოლოდ MRI-ის მონაცემებზე დაფუძნებულ სკრინინგში კი 15,6% იყო.
თუმცა საყურადღებო გარემოებაა: Gleason-ის ქულა 6 მქონე ყველა პაციენტი აქტიური დაკვირვების ქვეშ დარჩა, ანუ არასაჭირო მკურნალობა თავიდან იქნა აცილებული.
რას ნიშნავს ეს კლინიკური პრაქტიკისთვის?
- პოლიგენური რისკის ქულა, მიუხედავად იმისა, რომ ვერ ჩაანაცვლებს არსებულ ტესტებს, მაგალითად PSA-ს ან MRI-ს, განსაკუთრებით ახალგაზრდა პირებში ინდივიდუალურად მორგებული სკრინინგის პროგრამების ძლიერი დამატებითი ხელსაწყო შეიძლება იყოს.
- გენეტიკური რისკის ქულა ერთხელ ითვლება და დროთა განმავლობაში არ იცვლება. ამიტომ იგი ხარჯთეფექტიანი ტესტია.
- ეს ქულა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაბალი PSA-ის, თუმცა გენეტიკურად მაღალი რისკის მქონე პირების გამოსავლენად, რათა ისინი არ გამოგვრჩეს.
- ოჯახურ ანამნეზთან, ასაკსა და PSA-ის დონესთან ერთად გამოყენებისას მას ადრეული დიაგნოსტიკის სიხშირის გაზრდა შეუძლია.
დასკვნა: პროსტატის კიბოს პერსონალიზებული სკრინინგისკენ
BARCODE1 კვლევა შთამბეჭდავად აჩვენებს, როგორ შეიძლება გენეტიკური ინფორმაციის გამოყენება პროსტატის კიბოს პოპულაციურ სკრინინგში. ისეთი სერიოზული შემთხვევების გენეტიკური სკრინინგით გამოვლენა, რომლებიც ტრადიციულმა PSA და MRI მეთოდებმა შეიძლება გამოტოვოს, ადრეული დიაგნოსტიკისა და სიცოცხლის ხანგრძლივობის გაზრდის თვალსაზრისით რევოლუციურია.
თუმცა ამ მეთოდის გასავრცელებლად:
- სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფში მისი ვალიდურობა უნდა შემოწმდეს,
- ხარჯთეფექტიანობის ანალიზები უნდა ჩატარდეს,
- სკრინინგის ეროვნული სტრატეგიები ამ მონაცემებით უნდა განახლდეს.
წყაროები
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.