Prostat xərçəngi skrininqində yeni dövr: poligen risk balı (PRS) ilə erkən diaqnoz

Prostat xərçəngi hər il 1,5 milyon yeni halla dünyada kişilərdə dəri xərçəngindən sonra ən çox görülən xərçəng növüdür. 2020-ci ildə dünyada təxminən 375000 insanın ölümünə səbəb olub. Erkən mərhələdə diaqnoz qoyulduqda 5 illik sağqalım göstəricisi 100%-ə çatdığı halda irəliləmiş mərhələdə diaqnoz alanlarda bu göstərici 50%-ə düşür.

İndiyədək prostat xərçəngi skrininqində ən geniş istifadə olunan üsul PSA (prostata spesifik antigen) testidir. Lakin PSA testi yüksək yalnış müsbət nəticə tezliyi, artıq diaqnostika və lazımsız biopsiyalar səbəbindən tənqid edilir. Buna görə daha effektiv və fərdiləşdirilmiş skrininq strategiyalarına ehtiyac var.

Nəticələri 9 aprel 2025-ci ildə NEJM jurnalında dərc olunmuş İngiltərə əsaslı BARCODE1 tədqiqatı şəxslərin genetik profilinə əsaslanan poligen risk balından (polygenic risk score, PRS) istifadə etməklə prostat xərçəngində daha hədəfli skrininqin mümkün olub-olmadığını araşdırır.

Poligen risk balı (PRS = polygenic risk score)şəxsin müxtəlif hallara genetik meylliliyini müəyyən etmək üçün çoxsaylı genetik variantların (dəyişikliklərin) ümumi təsirini hesablayan ölçüdür. PRS konkret xəstəlik və ya xüsusiyyət üçün fərdin genetik riskini proqnozlaşdırmaq məqsədilə istifadə edilir. Genommiqyaslı assosiasiya tədqiqatlarında (GWAS) aşkar edilmiş bir neçə genetik variantın təsirini birləşdirir.

BARCODE1: genetik bala əsaslanan skrininqdə ilkin nəticələr

BARCODE1 tədqiqatına 55-69 yaşlı, Avropa mənşəli və əvvəllər prostat xərçəngi diaqnozu qoyulmamış şəxslər daxil edilib. Ümumilikdə 40292 nəfərə dəvət göndərilib, cavab verən 6393 nəfərin genetik riski PRS ilə hesablanıb və ən yüksək riskli 10%-lik qrupdakı 745 nəfər əlavə skrininqə cəlb edilib.

Bu yüksək riskli şəxslər PSA səviyyəsindən asılı olmayaraq multiparametrik MRT (mpMRI) və transperineal prostat biopsiyası ilə qiymətləndirilib.

Nəticələr:

• 745 nəfərdən 468-i MRT və biopsiyaya razılıq verib.
• Bu şəxslərin 40%-də (187 nəfər) prostat xərçəngi aşkar edilib.
• Diaqnoz qoyulanların 55,1%-i orta və ya yüksək riskli xərçəng qrupunda olub (Gleason balı ≥7).
• İngiltərədəki mövcud skrininq alqoritmi ilə bu halların 71,8%-i nəzərdən qaçacaqdı.
• PSA səviyyəsi >3 ng/mL olanlarda müsbət proqnostik dəyər 61,1%, MRT-də PI-RADS ≥3 olanlarda isə 62,9% olub.

Poligen risk balı nədir? Nə üçün istifadə olunur?

PRS adlanan bu genetik risk balı şəxsin DNA-sında prostat xərçəngi riskini artırdığı məlum olan 130 genetik variantın (SNP) çəkili cəmindən hesablanır. Bu bal şəxsin daşıdığı irsi riskin dərəcəsini əks etdirir.

BARCODE1 tədqiqatında:

• PRS göstəricisi 90-cı persentildə və ondan yüksək olan şəxslərdə 10 illik prostat xərçəngi riski adətən 3,8%-dən yüksək olub; bu göstərici erkən diaqnozdan ən çox faydalanacaq qrupu göstərir.

Diqqətçəkən məlumatlar:

• Xərçəng aşkarlanmış şəxslərin 63,1%-nin PSA səviyyəsi ≤3 ng/mL olub.
• Bu şəxslərin 43,2%-də klinik əhəmiyyətli (Gleason ≥7) xərçəng olub.
• Yəni yalnız PSA-ya güvənmək erkən və müalicə edilə bilən halların mühüm hissəsinin nəzərdən qaçmasına səbəb ola bilər.

MRT və biopsiya nəticələrinin əhəmiyyəti

• MRT nəticəsi mənfi (PI-RADS ≤2) olan şəxslərin 33,8%-də biopsiya ilə xərçəng aşkar edilib.
• MRT nəticəsi normal olsa belə, genetik baxımdan yüksək riskli şəxslərin biopsiya ilə qiymətləndirilməsi klinik əhəmiyyətli xərçənglərin aşkarlanmasını artırıb.
• Bu, genetik riskin MRT nəticələrindən asılı olmayan mühüm göstərici olduğunu ortaya qoyur.

Artıq diaqnostika və lazımsız müalicə riski nə qədərdir?

Hər skrininq proqramında olduğu kimi BARCODE1 tədqiqatında da artıq diaqnostika riski (yəni şəxsin ömrü boyu simptom yaratmayacaq xərçəngin aşkarlanması) qiymətləndirilib. Nəticələr belədir:

• Genetik balı yüksək şəxslərdə artıq diaqnostika tezliyi: 20,8%
• Yalnız PSA testinə əsaslanan skrininqdə bu göstərici 17,2%
• Yalnız MRT nəticələrinə əsaslanan skrininqdə isə 15,6% hesablanıb.

Lakin diqqətçəkən məqam: Gleason balı 6 olan xəstələrin hamısı aktiv müşahidədə saxlanılıb, yəni lazımsız müalicədən qaçınılıb.

Klinik tətbiq üçün nə deməkdir?

1. Poligen risk balı PSA və ya MRT kimi mövcud testləri əvəz etməsə də, xüsusən gənc şəxslərdə fərdi skrininq proqramları üçün güclü tamamlayıcı vasitə ola bilər.
2. Genetik risk balı bir dəfə hesablanır, zamanla dəyişmir. Buna görə xərc baxımından effektiv testdir.
3. Bu bal xüsusən PSA səviyyəsi aşağı, lakin genetik riski yüksək olan şəxslərin nəzərdən qaçmaması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
4. Ailə tarixçəsi, yaş və PSA səviyyəsi ilə birlikdə istifadə edildikdə erkən diaqnoz tezliyini artıra bilər.

Nəticə: prostat xərçəngində fərdiləşdirilmiş skrininqə doğru

BARCODE1 tədqiqatı əhaliyə əsaslanan prostat xərçəngi skrininqində genetik məlumatdan necə istifadə edilə biləcəyini təsirli şəkildə göstərir. PSA və MRT kimi ənənəvi üsullarla nəzərdən qaça biləcək ciddi halların genetik skrininqlə aşkarlanması erkən diaqnoz və ömür müddəti qazancı baxımından inqilabi xarakter daşıyır.

Lakin bu üsulun geniş yayılması üçün:

• Fərqli etnik qruplarda etibarlılığı yoxlanılmalı,
• Xərc-effektivlik analizləri aparılmalı,
• Milli skrininq strategiyaları bu məlumatlarla yenilənməlidir.