აზიზ სანჯარისა და გუნდის ერთ-ერთი გამორჩეული აღმოჩენა: ცირკადული რიტმი, კიბო და ქიმიოთერაპია!

ცირკადული რიტმი მოკლედ სხეულის საათია: ყოველდღიური 24 საათის ბიოქიმიური და ფსიქოლოგიური ქცევების ერთობლიობაა და მათ არეგულირებს. დიდი ხანია ცნობილია, თუმცა უჯრედულ დონეზეც მოქმედება ბოლო წლებში ნობელიანტი აზიზ სანჯარის ხელმძღვანელობით აღმოაჩინეს. გუნდმა შემდეგ DNA-ის აღდგენასთან კავშირი და კიბოს მკურნალობაზე შესაძლო გავლენა განმარტა.

რიტმი ძილისას დაძინებასა და საჭირო დროს გაღვიძებას უზრუნველყოფს, წნევას, ტემპერატურას, გულისცემასა და ძილ-ღვიძილს აკონტროლებს და გავლენას ახდენს. სხეულის ფუნქციები მას ემორჩილება. ძუძუმწოვრებში მთავარ რიტმს ტვინის წინა სუპრაქიაზმური ბირთვი ბადურაზე სინათლის მიხედვით აწყობს და ქსოვილების სინქრონულ მუშაობას უზრუნველყოფს. მის გარეშე ქსოვილები საკუთარ რიტმს ინარჩუნებს, მაგრამ შეთანხმებულობა ირღვევა.

გავიხსენოთ: „რა არის კიბო?“

ორგანოების უჯრედები პროგრამირებული თვითკონტროლით ახლდება, მრავლდება და ქრება. გენეტიკური ცვლილებებით მისი მოშლა ჭარბ გამრავლებას იწვევს. კონტროლდაკარგულ, შეცვლილ უჯრედებს თვითზრდისა და გარშემო თუ შორეულ ორგანოებზე გავრცელების (მეტასტაზის) უნარი უჩნდება. ასეთ უკონტროლოდ მზარდ და გავრცელებად ჯგუფებს კიბოს ვუწოდებთ.

კიბოს ჩვენი უჯრედები ქმნის. ქიმიოთერაპიით მათი დაზიანება გვინდა, მაგრამ ჯანმრთელი უჯრედებიც ნადგურდება და გულისრევა, ღებინება, თმის ცვენა და სხვა გვერდითი მოვლენები ამას უკავშირდება. მრავალი წამალი DNA-ის დაზიანებით კლავს კიბოს და გამრავლებას აჩერებს. მეორე მხრივ, ორგანიზმს დაზიანებული DNA-ის აღმდგენი მექანიზმები აქვს, რომლებიც უჯრედებს აღადგენს და დაავადებებისგან გვიცავს. ეს ჯანმრთელ უჯრედებში სასარგებლო მექანიზმი კიბოს დაზიანებულ DNA-საც აღადგენს და პრობლემა აქ იწყება: ქიმიოთერაპიით მოსაკლავ უჯრედებს სხეული უნებლიედ აახლებს.

აზიზ სანჯარის გუნდის კვლევა სწორედ აქ მოქმედებს. მათ აღმოაჩინეს, რომ DNA-ის აღდგენის სისტემაც ცირკადულ რიტმს ემორჩილებაამის მიხედვით დღის ზოგ საათში DNA-ის აღდგენა ძალიან ნელია, ზოგში კი ძალიან სწრაფი ხდება.

კვლევის მთავარი აზრით, ყველაზე ნელი აღდგენის დროს მკურნალობა დოზის უპირატესობასა და მაქსიმალურ ეფექტს მოგვცემს.

კვლევა თემებად რომ განვიხილოთ

• ცირკადული რიტმი და DNA დაზიანების პასუხი
  აღწერილია რიტმის გავლენის ქვეშ მყოფი DNA-ის დაზიანების პასუხის 3 მთავარი ქსელი: აღდგენა, საკონტროლო წერტილები და აპოპტოზი (პროგრამირებული, კონტროლირებული უჯრედული სიკვდილი).
  • DNA-ის აღდგენის ცირკადული რეგულაცია
    გენეტიკური ინფორმაციის მატარებელი DNA ხშირად ქიმიურად ზიანდება, მაგრამ სხვადასხვა სისტემა ამას ასწორებს. ერთ-ერთი მექანიზმია ნუკლეოტიდური ექსციზიური აღდგენა (NER, nucleotide excision repair). მასში 6 ფაქტორი თანმიმდევრულად მუშაობს: დაზიანების ირგვლივ 24-32 ნუკლეოტიდის (DNA ერთეულის) სიგრძის მონაკვეთი იკვეთება და სიცარიელე ფერმენტებით (DNA პოლიმერაზით) ივსება.
    
    ამ მექანიზმის აქტივობა რიტმით იცვლება და დღისით ღამეზე მაღალია. როგორც სხვა დაავადებებში, კიბოშიც ეს უნდა გავითვალისწინოთ. ქიმიოთერაპია სიმსივნურ DNA-ს აზიანებს, აღდგენა კი საწინააღმდეგოდ ასწორებს და ეფექტს ამცირებს. ამიტომ მიზანია უჯრედებზე შეტევა, როცა აღდგენა მინიმალურია.
  • DNA დაზიანების საკონტროლო წერტილები
    გაყოფისას შეცდომები შეიძლება წარმოიქმნას. მათ ასაცილებლად სხეულში საკონტროლო წერტილებია, რომლებიც DNA-ს იცავს და შვილეულ უჯრედში დაუზიანებლად გადასცემს.
    
    წერტილები ცირკადული რიტმის გავლენას განიცდის ორი გზით: საკონტროლო ცილების წარმოქმნის რეგულაციით და რიტმის მარეგულირებელი ცილების საკონტროლო პასუხში მონაწილეობით.
  • ცირკადული რიტმი და აპოპტოზი
    აპოპტოზი პროგრამირებული და კონტროლირებული სიკვდილის მთავარი ტიპია, არასაჭირო ან არანორმალური უჯრედების მოცილების ბუნებრივი გზა. მოლეკულურ მოვლენათა სერიის შემდეგ კლავს უჯრედს და ორგანიზმის ციკლისთვის აუცილებელი და სასარგებლოა. მაგალითად, ემბრიონის თითების გამოსაყოფად მათ შორის უჯრედებმა აპოპტოზი უნდა დაიწყოს.
    
    რიტმის დარღვევაზე უჯრედი DNA-ის დაზიანებით პასუხობს. აპოპტოზის მგრძნობელობის ზრდა ეფექტიანობას ცვლის. Cry1/2-ის (რიტმის გენების) და p53-ის (სიმსივნის დამთრგუნველი გენის) მუტაციის მქონე სიმსივნეები მხოლოდ p53 მუტაციაზე მეტად მგრძნობიარეა ქიმიოთერაპიისადმი. Cry-ის (კრიპტოქრომის) გენის ინჰიბიტორებმა ეფექტი შეიძლება გაზარდოს.
• ცირკადული რიტმი და კიბო
  კიბოს ჩათვლით მრავალი დაავადება რიტმით იცვლება და შესაბამის დროს მკურნალობით მეტი ეფექტი შეგვიძლია მივიღოთ. ასე გაჩნდა ქრონოთერაპია.
  ქრონოთერაპია წამლების მაქსიმალური სარგებლისთვის დღის კონკრეტულ საათებში მკურნალობაა.
  
  ქიმიოთერაპიის დროზე მორგებას ქრონოქიმიოთერაპია ეწოდება. რადგან წამლების უმეტესობა DNA-ის დაზიანებით მოქმედებს, რიტმსა და დაზიანებას შორის კავშირის დაზუსტებით მისი გამოყენება გავრცელდება.
  
  რიტმი მკურნალობასთან ერთად პრევენციაშიც შეიძლება გამოდგეს. სანჯარმა კანის კიბოს პრევენციისთვის აღნიშნა შესაძლებლობა, განისაზღვროს, მზეზე ყოფნის რომელ საათებში რისკი მატულობს და რომელში მცირდება.

ჩვენი სიამაყის, პირველი ნობელიანტი თურქი მეცნიერის, აზიზ სანჯარის სიტყვებით შევაჯამოთ:

„თაგვებში დილის UV ზემოქმედებით კიბოს რისკი საღამოს 4 საათის მაჩვენებელზე 5-ჯერ მაღალი იყო. ანუ საღამოს კანის კიბოს რისკი ნაკლებია. ადამიანში შედეგი პირიქითაა. ამიტომ შეიძლება ვთქვათ, რომ ადამიანისთვის დილა ნაკლებ რისკიანია, ვიდრე შუადღე და საღამო. მაგრამ დანამდვილებით სათქმელად ჯერ ადამიანებზე ექსპერიმენტია საჭირო“