BRCA მუტაციები და კიბოს რისკი მამაკაცებში – მნიშვნელოვანი, მაგრამ უგულებელყოფილი

BRCA1 და BRCA2 გენების პათოგენური ვარიანტების კარგად ცნობილი კავშირი ქალებში ძუძუსა და საკვერცხის კიბოსთან ადრეული გენეტიკური ტესტირებისა და რისკის შემცირების ძლიერი კლინიკური გაიდლაინების შექმნის საფუძველი გახდა.

გენი DNA-ის ნაწილია, რომელიც ცოცხალი ორგანიზმის გენეტიკურ ინფორმაციას ატარებს. გენი DNA-ის მიმდევრობაა, რომელიც კონკრეტულ ცილას ან ფუნქციურ RNA მოლეკულას კოდირებს. გენები მრავალ ბიოლოგიურ მახასიათებელს განსაზღვრავს, თვალის ფერიდან თმის სტრუქტურამდე, დაავადებებისადმი წინასწარგანწყობიდან მეტაბოლიზმამდე.

რა არის გენის პათოლოგიური ვარიანტი?

გენის „პათოლოგიური ვარიანტი“ ან „პათოგენური ვარიანტი“ ამ გენის ნორმიდან გადახრილი, შეცვლილი ფორმაა. ასეთმა ვარიანტებმა გენის ნორმალური ფუნქციის დარღვევით დაავადება შეიძლება გამოიწვიოს. მაგალითად, BRCA1 და BRCA2 გენების პათოგენურმა ვარიანტებმა უჯრედის DNA-ის დაზიანების შეკეთების უნარი შეიძლება დაარღვიოს და ძუძუსა და საკვერცხის კიბოს რისკი გაზარდოს.

მემკვიდრეობითი და სომატური პათოგენური ვარიანტები: რით განსხვავდება?

• მემკვიდრეობითი პათოგენური ვარიანტები: ეს ვარიანტები მშობლებიდან შვილებს გადაეცემა და ადამიანის ყველა უჯრედშია. ისინი დაბადებიდან არსებობს და ოჯახის წევრებს შორის თაობიდან თაობას შეიძლება გადაეცეს. BRCA1 და BRCA2 პათოგენური ვარიანტები ჩვეულებრივ მემკვიდრეობითია და ამიტომ ოჯახურ კიბოს სინდრომებთანაა დაკავშირებული.

• სომატური პათოგენური ვარიანტები: ეს ვარიანტები ცხოვრების განმავლობაში გარკვეულ უჯრედებში ჩნდება და მემკვიდრეობითი არ არის. ისინი უჯრედში შეიძლება გარემო ფაქტორებმა, ქიმიკატებმა ან რადიაციამ გამოიწვიოს და ამ უჯრედისგან წარმოშობილ დაავადებას, მაგალითად კიბოს, განაპირობებდეს. სომატური ვარიანტები მხოლოდ დაზიანებულ უჯრედებშია და შემდეგ თაობას არ გადაეცემა.

მოკლედ, მემკვიდრეობითი პათოგენური ვარიანტები ოჯახიდან გადაეცემა, სომატური კი ცხოვრების განმავლობაში ვითარდება და მემკვიდრეობითი არ არის.

შეჯამების სახით, გენის პათოლოგიური ვარიანტი DNA-ის ცვლილებაა, რომელიც გენის ფუნქციაზე უარყოფითად მოქმედებს და დაავადება შეიძლება გამოიწვიოს.

BRCA1/2 მუტაციები მამაკაცებში

BRCA1/2 პათოგენური ვარიანტების მატარებელ მამაკაცებსაც განსაკუთრებით პროსტატის, პანკრეასისა და ძუძუს კიბოს მომატებული რისკი აქვთ.

თუმცა მამაკაცები ხშირად ყურადღების მიღმა რჩებიან.

• დაკავშირებული თემა: მამაკაცთა ძუძუს კიბოს გენეტიკა იხსნება

მიუხედავად იმისა, რომ BRCA1/2 პათოგენური ვარიანტების მატარებელთა ნახევარი მამაკაცია, მათ BRCA მუტაციის გენეტიკური ტესტირება გაცილებით იშვიათად უტარდებათ. Seattle-ის Washington-ის უნივერსიტეტის დოქტორმა Heather Cheng-მა და მისმა კოლეგებმა 2024 წლის 25 ივლისს JAMA Oncology-ში გამოქვეყნებულ ვრცელ მიმოხილვაში განმარტეს: „ადამიანთა უმეტესობამ, მათ შორის კლინიკურმა სპეციალისტებმაც, არ იცის საკუთარი მატარებლობის სტატუსი. ამასთან, ექიმების უმეტესობამ არ იცის BRCA მატარებლების შესაბამისი კიბოს რისკები და მართვის რეკომენდაციები.“

მამაკაცების ტესტირების ნაკლებობა ნაწილობრივ შეიძლება „ზოგადი ინფორმირებულობის დეფიციტს“ უკავშირდებოდეს იმის შესახებ, რომ BRCA მუტაციები შვილებს დედისგანაც და მამისგანაც გადაეცემა. გოგონამ შეცვლილი BRCA გენი დედისგან ან მამისგან შეიძლება მიიღოს, რაც ძუძუს ან საკვერცხის კიბოს რისკს ქმნის; ასევე ვაჟებმაც შეიძლება ეს გენები მემკვიდრეობით მიიღონ და პროსტატისა თუ სხვა კიბოების რისკი ჰქონდეთ.

კიბოს რისკის შეფასებისას როგორც მამაკაცებისთვის, ისე ქალებისთვის ოჯახის ისტორიისა და გენეტიკის ორივე მხრიდან გათვალისწინება მეტად მნიშვნელოვანია.

BRCA მუტაციები მამაკაცებში: რა რისკები არსებობს?

მიუხედავად იმისა, რომ ძუძუს კიბოს ყველა შემთხვევის 1%-ზე ნაკლები მამაკაცებში გვხვდება, BRCA მუტაციის მატარებელ მამაკაცებში ეს რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება. BRCA2 მატარებელ მამაკაცებში ძუძუს კიბოს სიცოცხლის განმავლობაში რისკი 9%-მდე, ხოლო BRCA1 მატარებლებში 1,2%-მდე შეიძლება აღწევდეს.

BRCA1/2 მუტაციები მამაკაცებში პანკრეასისა და პროსტატის კიბოს რისკსაც ზრდის.

პანკრეასის კიბოს მხრივ BRCA1 მატარებლებს, ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით, დაახლოებით 2-ჯერ მეტი რისკი აქვთ, სიცოცხლის განმავლობაში რისკი კი 3%-ია. BRCA2 მატარებლებში რისკი სამიდან რვაჯერ იზრდება და სიცოცხლის განმავლობაში 7%-მდე შეიძლება აღწევდეს.

პროსტატის კიბოს მხრივ BRCA1 მატარებლებში დაავადების რისკი თითქმის ოთხჯერ იზრდება, სიცოცხლის განმავლობაში აბსოლუტური რისკი კი 15%-დან 45%-მდე მერყეობს. BRCA2 მატარებლებს პროსტატის კიბოს ხუთიდან ცხრაჯერ მომატებული რისკი აქვთ და სიცოცხლის განმავლობაში აბსოლუტური რისკი 27%-დან 60%-მდეა.

როდის უნდა ჩატარდეს გენეტიკური ტესტირება და როდის სკრინინგი?

BRCA მუტაციებთან დაკავშირებული სხვადასხვა კიბოს მომატებული რისკის მიუხედავად, მრავალ მამაკაცს გენეტიკურ ტესტირებას არ სთავაზობენ.

მამაკაცებში BRCA1/2 გენეტიკური ტესტირება „უკიდურესად მნიშვნელოვან, მაგრამ არასაკმარისად გამოყენებულ“ სფეროდ მიიჩნევა და ამ მდგომარეობის გამოსწორება მნიშვნელოვან დაუკმაყოფილებელ საჭიროებად სახელდება.

როდესაც მამაკაცები გენეტიკურ ტესტირებას განიხილავენ, შეიძლება წააწყდნენ ისეთ დაბრკოლებებს, როგორიცაა შიში, რომ დაზღვევა ტესტის ხარჯს არ დაფარავს, დადებითი შედეგი სადაზღვევო შენატანს გაზრდის, და შფოთვა იმის შესახებ, რას ნიშნავს შედეგი მათთვის და მათი ოჯახებისთვის.

• დაკავშირებული თემა: მემკვიდრეობითი კიბოს სკრინინგის (გენეტიკური ტესტების) ფსიქოლოგიური გავლენა

დადასტურებული BRCA მატარებლებისთვისაც კი მამაკაცთა კიბოს სკრინინგის გაიდლაინები განსხვავდება.

მამაკაცთა ძუძუს კიბოს სკრინინგის გაიდლაინებისათვის საკმარისი მონაცემები არ არსებობს. კიბოს ცენტრების ეროვნული ქსელი (NCCN) ამჟამად 35 წლიდან ძუძუს შესახებ ინფორმირებულობის ამაღლებასა და თვითგასინჯვის სწავლებას ურჩევს; BRCA ვარიანტების მქონე მამაკაცებმა კი 50 წლიდან ან ოჯახში მამაკაცის ძუძუს კიბოს ყველაზე ადრეულ დიაგნოზამდე 10 წლით ადრე ყოველწლიური მამოგრაფიის ჩატარება უნდა განიხილონ.

მონაცემები აჩვენებს, რომ მაღალი რისკის მქონე მამაკაცებში სკრინინგული მამოგრაფიით კიბოს გამოვლენის მაჩვენებლები ქალებისა და მამაკაცებისთვის მსგავსია. ეს მიანიშნებს, რომ მამოგრაფიული სკრინინგი BRCA მატარებელი მამაკაცებისთვის შეიძლება ღირებული იყოს. BRCA1/2 პათოგენური ვარიანტების მქონე მამაკაცთა ერთ კვლევაში მამოგრაფიული სკრინინგის რეკომენდაციის მიმღებთა უმეტესობამ (71%) სკრინინგი დაასრულა.

მხოლოდ ძუძუს კიბო არა

BRCA მუტაციებთან დაკავშირებული სხვადასხვა კიბოს მომატებული რისკის მიუხედავად, მრავალ მამაკაცს გენეტიკურ ტესტირებას არ სთავაზობენ.

მამაკაცებში BRCA1/2 გენეტიკური ტესტირება „უკიდურესად მნიშვნელოვან, მაგრამ არასაკმარისად გამოყენებულ“ სფეროდ მიიჩნევა და ამ მდგომარეობის გამოსწორება მნიშვნელოვან დაუკმაყოფილებელ საჭიროებად სახელდება.

როდესაც მამაკაცები გენეტიკურ ტესტირებას განიხილავენ, შეიძლება წააწყდნენ ისეთ დაბრკოლებებს, როგორიცაა შიში, რომ დაზღვევა ტესტის ხარჯს არ დაფარავს, დადებითი შედეგი სადაზღვევო შენატანს გაზრდის, და შფოთვა იმის შესახებ, რას ნიშნავს შედეგი მათთვის და მათი ოჯახებისთვის.

დადასტურებული BRCA მატარებლებისთვისაც კი მამაკაცთა კიბოს სკრინინგის გაიდლაინები განსხვავდება.

მამაკაცთა ძუძუს კიბოს სკრინინგის გაიდლაინებისათვის საკმარისი მონაცემები არ არსებობს. კიბოს ცენტრების ეროვნული ქსელი (NCCN) ამჟამად 35 წლიდან ძუძუს შესახებ ინფორმირებულობის ამაღლებასა და თვითგასინჯვის სწავლებას ურჩევს; BRCA ვარიანტების მქონე მამაკაცებმა კი 50 წლიდან ან ოჯახში მამაკაცის ძუძუს კიბოს ყველაზე ადრეულ დიაგნოზამდე 10 წლით ადრე ყოველწლიური მამოგრაფიის ჩატარება უნდა განიხილონ.

მონაცემები აჩვენებს, რომ მაღალი რისკის მქონე მამაკაცებში სკრინინგული მამოგრაფიით კიბოს გამოვლენის მაჩვენებლები ქალებისა და მამაკაცებისთვის მსგავსია. ეს მიანიშნებს, რომ მამოგრაფიული სკრინინგი BRCA მატარებელი მამაკაცებისთვის შეიძლება ღირებული იყოს. BRCA1/2 პათოგენური ვარიანტების მქონე მამაკაცთა ერთ კვლევაში მამოგრაფიული სკრინინგის რეკომენდაციის მიმღებთა უმეტესობამ (71%) სკრინინგი დაასრულა.