Kişilərdə BRCA mutasiyaları və xərçəng riski – mühümdür, amma nəzərdən qaçırılır

BRCA1 və BRCA2 genlərinin patogen variantlarının qadınlarda süd vəzi və yumurtalıq xərçəngləri ilə yaxşı məlum əlaqəsi erkən genetik test və riskin azaldılması strategiyaları üçün güclü klinik təlimatların hazırlanmasına səbəb olub.

Gen, canlıların genetik məlumatını daşıyan DNA hissəsidir. Gen müəyyən zülalı və ya funksional RNA molekulunu kodlaşdıran DNA ardıcıllığıdır. Genlər göz rəngindən saç quruluşuna, xəstəliklərə meyillilikdən maddələr mübadiləsinə qədər bir çox bioloji xüsusiyyəti müəyyənləşdirir.

Genin patoloji variantı nədir?

Genin “patoloji variantı” və ya “patogen variantı” həmin genin normaldan fərqlənən, dəyişmiş formasıdır. Belə variantlar genin normal funksiyasını pozaraq xəstəliklərə səbəb ola bilər. Məsələn, BRCA1 və BRCA2 genlərində yaranan patogen variantlar hüceyrələrin DNA zədəsini təmir etmək qabiliyyətini pozaraq süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi riskini artıra bilər.

İrsi və somatik patogen variantlar: fərqləri nədir?

• İrsi patogen variantlar: Bu variantlar valideynlərdən uşaqlara keçir və insanın bütün hüceyrələrində olur. Doğuşdan mövcuddur və ailə üzvləri arasında nəsillər boyu ötürülə bilər. BRCA1 və BRCA2 patogen variantları adətən irsidir və buna görə ailəvi xərçəng sindromları ilə əlaqəlidir.

• Somatik patogen variantlar: Bu variantlar isə həyat boyu müəyyən hüceyrələrdə yaranır və irsi deyil. Ətraf mühit amilləri, kimyəvi maddələr və ya radiasiya kimi xarici təsirlər səbəbindən bir hüceyrədə yarana və həmin hüceyrədən törəyən xərçəng kimi xəstəliklərə gətirə bilər. Somatik variantlar yalnız təsirlənmiş hüceyrələrdə olur və növbəti nəslə ötürülmür.

Qısaca, irsi patogen variantlar ailədən ötürüldüyü halda, somatik patogen variantlar həyat boyu yaranır və irsi deyil.

Xülasə, genin patoloji variantı genin funksiyasına mənfi təsir göstərən və xəstəliyin yaranmasına səbəb ola bilən DNA dəyişikliyidir.

Kişilərdə BRCA1/2 mutasiyaları

BRCA1/2 patogen variantı daşıyan kişilər də xüsusilə prostat, mədəaltı vəzi və süd vəzi xərçəngi riskinin artması ilə üzləşirlər.

Lakin kişilər adətən nəzərdən qaçırılır.

• Əlaqəli mövzu: Kişilərdə süd vəzi xərçənginin genetikası aydınlaşdırılır

Kişilər BRCA1/2 patogen variantı daşıyıcılarının yarısını təşkil etsələr də, kişilərdə BRCA mutasiyaları üçün genetik test aparılması ehtimalı daha aşağıdır. Seattledakı Washington Universitetindən Dr. Heather Cheng və həmkarları 25 iyul 2024-cü ildə JAMA Oncology jurnalında dərc olunan geniş icmalda belə izah ediblər: “İnsanların əksəriyyəti (klinik mütəxəssislər də daxil olmaqla) daşıyıcı olduqlarından xəbərsizdirlər. Həmçinin həkimlərin çoxunun BRCA daşıyıcıları ilə əlaqəli xərçəng riskləri və idarəetmə tövsiyələri barədə məlumatı yoxdur.”

Kişilərdə test çatışmazlığı qismən BRCA gen mutasiyalarının həm anadan, həm də atadan uşaqlara keçə bilməsi barədə “ümumi məlumatlılığın olmamasından” qaynaqlana bilər. Qız uşaqları analarından və ya atalarından mutasiyalı BRCA geni miras ala bilər və bu, onları süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi riski ilə üzləşdirə bilər; eyni şəkildə oğlanlar da bu genləri miras alaraq prostat və digər xərçəng növlərinə tutulma riski daşıya bilərlər.

Xərçəng riskini qiymətləndirərkən həm kişilər, həm də qadınlar üçün ailə tarixçəsini və genetikanı hər iki tərəfdən nəzərə almaq çox vacibdir.

Kişilərdə BRCA mutasiyaları: risklər nələrdir?

Bütün süd vəzi xərçənglərinin 1%-indən azı kişilərdə müşahidə olunsa da, BRCA mutasiyası daşıyan kişilərdə süd vəzi xərçəngi riski əhəmiyyətli dərəcədə artır. Kişi BRCA2 daşıyıcılarında ömürboyu süd vəzi xərçəngi riski 9%-ə qədər yüksələ bildiyi halda, BRCA1 daşıyıcılarında bu risk 1,2%-ə çata bilər.

BRCA1/2 mutasiyaları həmçinin kişilərdə mədəaltı vəzi və prostat xərçəngi riskini artırır.

Mədəaltı vəzi xərçəngi baxımından BRCA1 daşıyıcılarının riski ümumi əhali ilə müqayisədə təxminən 2 dəfə yüksəkdir və ömürboyu risk 3%-dir. BRCA2 daşıyıcılarında isə risk üç ilə səkkiz dəfə artır və ömürboyu risk 7%-ə qədər yüksələ bilər.

Prostat xərçəngi baxımından BRCA1 daşıyıcılarında xəstəliyin yaranma riski təxminən dörd dəfə artır və ömürboyu mütləq risk 15% ilə 45% arasında dəyişir. BRCA2 daşıyıcılarında isə prostat xərçəngi riski beş ilə doqquz dəfə yüksəkdir və ömürboyu mütləq risk 27% ilə 60% arasında dəyişir.

Genetik test nə vaxt, skrininq nə vaxt aparılmalıdır?

BRCA mutasiyaları ilə əlaqəli müxtəlif xərçənglər üçün risklərin artmasına baxmayaraq, bir çox kişiyə genetik test təklif edilmir.

Kişilər üçün BRCA1/2 genetik testləri “son dərəcə mühüm, lakin kifayət qədər istifadə olunmayan” sahə sayılır və bu vəziyyətin həll edilməli mühüm ehtiyac olduğu bildirilir.

Kişilər genetik test etdirməyi düşündükdə sığortanın testi ödəməyəcəyi qorxusu, müsbət test nəticəsinin sığorta haqlarını artıracağı narahatlığı və nəticənin özləri, eləcə də ailələri üçün nə demək olacağı barədə təşviş kimi maneələrlə qarşılaşa bilərlər.

• Əlaqəli mövzu: İrsi xərçəng skrininqinin (genetik testlərin) psixoloji təsirləri

Hətta BRCA daşıyıcılığı təsdiqlənmiş kişilər üçün də xərçəng skrininqi təlimatları müxtəlif fərqlər göstərir.

Kişilərdə süd vəzi xərçəngi skrininqi üzrə təlimatları istiqamətləndirmək üçün kifayət qədər məlumat yoxdur. Milli Xərçəng Mərkəzi Şəbəkəsi (NCCN) hazırda 35 yaşdan başlayaraq süd vəzi barədə məlumatlılığı artırmağı və özünü müayinə etməyi öyrətməyi tövsiyə edir; BRCA variantları olan kişilərə isə 50 yaşdan başlayaraq və ya ailədə ən erkən kişi süd vəzi xərçəngi diaqnozundan 10 il əvvəl illik mammoqrafiyanı nəzərdən keçirməyi məsləhət görür.

Məlumatlar süd vəzi xərçəngi riski yüksək olan kişilərdə skrininq mammoqrafiyasının kişilərdə və qadınlarda oxşar xərçəng aşkarlama göstəricilərinə malik olduğunu göstərir və bu da mammoqrafiya skrininqinin kişi BRCA daşıyıcıları üçün dəyərli ola biləcəyinə işarə edir. BRCA1/2 patogen variantı daşıyan kişilərlə aparılmış bir tədqiqatda skrininq mammoqrafiyası tövsiyə olunanların çoxunun (71%) skrininqi tamamladığı bildirilib.

Təkcə süd vəzi xərçəngi deyil

BRCA mutasiyaları ilə əlaqəli müxtəlif xərçənglər üçün risklərin artmasına baxmayaraq, bir çox kişiyə genetik test təklif edilmir.

Kişilər üçün BRCA1/2 genetik testləri “son dərəcə mühüm, lakin kifayət qədər istifadə olunmayan” sahə sayılır və bu vəziyyətin həll edilməli mühüm ehtiyac olduğu bildirilir.

Kişilər genetik test etdirməyi düşündükdə sığortanın testi ödəməyəcəyi qorxusu, müsbət test nəticəsinin sığorta haqlarını artıracağı narahatlığı və nəticənin özləri, eləcə də ailələri üçün nə demək olacağı barədə təşviş kimi maneələrlə qarşılaşa bilərlər.

Hətta BRCA daşıyıcılığı təsdiqlənmiş kişilər üçün də xərçəng skrininqi təlimatları müxtəlif fərqlər göstərir.

Kişilərdə süd vəzi xərçəngi skrininqi üzrə təlimatları istiqamətləndirmək üçün kifayət qədər məlumat yoxdur. Milli Xərçəng Mərkəzi Şəbəkəsi (NCCN) hazırda 35 yaşdan başlayaraq süd vəzi barədə məlumatlılığı artırmağı və özünü müayinə etməyi öyrətməyi tövsiyə edir; BRCA variantları olan kişilərə isə 50 yaşdan başlayaraq və ya ailədə ən erkən kişi süd vəzi xərçəngi diaqnozundan 10 il əvvəl illik mammoqrafiyanı nəzərdən keçirməyi məsləhət görür.

Məlumatlar süd vəzi xərçəngi riski yüksək olan kişilərdə skrininq mammoqrafiyasının kişilərdə və qadınlarda oxşar xərçəng aşkarlama göstəricilərinə malik olduğunu göstərir və bu da mammoqrafiya skrininqinin kişi BRCA daşıyıcıları üçün dəyərli ola biləcəyinə işarə edir. BRCA1/2 patogen variantı daşıyan kişilərlə aparılmış bir tədqiqatda skrininq mammoqrafiyası tövsiyə olunanların çoxunun (71%) skrininqi tamamladığı bildirilib.