ეთერით ანესთეზიის პირველობის დავა – თანამედროვე მედიცინის ყველაზე სევდიანი ბიოგრაფიების სერია
ამ სტატიაში
1846 წლის 16 ოქტომბერს ბოსტონში დამშვიდებული პაციენტი, ოთხი კონკურენტი გამომგონებელი და პატენტის სკანდალი
1846 წლის 16 ოქტომბერს, პარასკევ დილით, ბოსტონის Massachusetts General Hospital-ის ამფითეატრში — ნახევარსფერული გუმბათის მქონე საოპერაციო დარბაზში, რომელსაც დღეს Ether Dome ეწოდება — ბოსტონელ სახლების მღებავს, სახელად Edward Gilbert Abbott-ს, კისრიდან სამი დუიმის სიგრძის განაკვეთით სისხლძარღვოვანი სიმსივნე ამოუკვეთეს. ქირურგი იყო დოქტორი John Collins Warren; ეთერს კი ადგილობრივი სტომატოლოგი, William T.G. Mortonაძლევდა. მთელი ოპერაციის განმავლობაში პაციენტს ერთი ხმაც არ ამოუღია; გაღვიძებისას კი არ ახსოვდა, რა მოხდა. Warren ამფითეატრში მყოფ სკეპტიკურად განწყობილ ექიმებსა და სტუდენტებს მიუბრუნდა და თანამედროვე მედიცინის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ციტირებული ფრაზა წარმოთქვა: „ბატონებო, ეს ხრიკი არ არის.“ ("Gentlemen, this is no humbug.") მედიცინის ისტორიკოსებმა ამ დღეს „ეთერის დღე“ უწოდეს; ხოლო 1846 წლის 17 ოქტომბრის Scientific American-მა მსოფლიოში პირველი ეროვნული მასშტაბის ახალი ამბავი გამოაქვეყნა, რომელიც ანესთეზიას აცნობდა საზოგადოებას. ამბავი აქ რომ დასრულებულიყო, ეს უმწიკვლო ისტორია იქნებოდა. თუმცა არ დასრულდა. რადგან Morton-ის MGH-ში გამოსვლამდე ზუსტად ოთხი წლით, ექვსი თვითა და თექვსმეტი დღით ადრეპატარა ქალაქ ჯეფერსონში, ჯორჯიაში, პროვინციელ ექიმს, დოქტორ Crawford W. Long -ს, სტუდენტ James Venable-ის კისრიდან კისტოზური სიმსივნე უმტკივნეულოდ ამოეკვეთა, მას შემდეგ, რაც პაციენტი ეთერის ორთქლით უგონო მდგომარეობაში გადაიყვანა. 1842 წლის 30 მარტი. ხოლო Morton-ის MGH-ში დემონსტრაციამდე ორი წლით ადრე, 1844 წლის დეკემბერში, ჰარტფორდელ სტომატოლოგს, Horace Wells -ს, აზოტის ქვეჟანგის (გამამხიარულებელი აირის) ზემოქმედებით საკუთარი მოლარი უმტკივნეულოდ ამოეღო. Morton-ს ეთერის გამოყენება კი ბოსტონელმა ქიმიკოსმა და ფიზიკოსმა Charles T. Jackson-მა შესთავაზა. ოთხი კაცი, ოთხი მტკიცება „მე აღმოვაჩინე“, ერთი პატენტი (No. 4848, 1846 წლის 12 ნოემბერი), აშშ-ის კონგრესისთვის შეთავაზებული, თუმცა არასოდეს გაცემული 200.000 დოლარის ჯილდო, ათწლეულობით მიმდინარე სასამართლო დავები, პროფესიული რეპუტაციის დაკარგვა და ტრაგიკული დასასრულები, რომლებმაც ოთხიდან სამი გაანადგურა. ამ სტატიაში ანესთეზიის დაბადების ბრწყინვალე ამბის მიღმა არსებულ ჩრდილოვან მხარეს — თანამედროვე მედიცინის ისტორიის ყველაზე სევდიან ბიოგრაფიების სერიას — განვიხილავთ.
გამომგონებელთა გალერეა: ოთხი ამერიკელი, ოთხი პრეტენზია
Crawford Williamson Long
Horace Wells
William Thomas Green Morton
Charles Thomas Jackson
პროვინციელი ექიმი და მისი შვიდწლიანი დუმილი
Crawford Long-ის ამბავი მეცხრამეტე (19) საუკუნის შუახანების ამერიკული პროვინციის კლასიკური სამედიცინო პრაქტიკის სურათია. 1839 წელს პენსილვანიის უნივერსიტეტში MD ხარისხის მიღების შემდეგ ნიუ-იორკის Bellevue-ის საავადმყოფოში 18 თვე ქირურგიულ როტაციებს გადიოდა; შემდეგ მშობლიურ ჯორჯიაში დაბრუნდა და 1841 წელს ჯეფერსონში, ჯექსონის ოლქში, პატარა სამედიცინო კაბინეტი გახსნა. ქალაქში 700 ადამიანი ცხოვრობდა; მისი კაბინეტი იმავდროულად ქალაქის მამაკაცების შეკრების სოციალურ ცენტრად იქცა.
იმდროინდელ ამერიკელ ახალგაზრდებში პოპულარული გასართობი იყო: ether frolic და nitrous oxide party. ეთერის ან აზოტის ქვეჟანგის ჩასუნთქვის შემდეგ ადამიანები იცინოდნენ და ცეკვავდნენ; ზოგი სკამიდან ვარდებოდა და სისხლჩაქცევები უჩნდებოდა, თუმცა ტკივილს ვერ გრძნობდა. თავად Long-იც ამ წვეულებების მუდმივი მონაწილე იყო; ერთხელ ღამით დაცემის შემდეგ მეორე დღეს მკლავებზე სისხლჩაქცევები რომ დაინახა, გაუკვირდა — რადგან დაცემა არ ახსოვდა და დაცემისასაც არ სტკიოდა.
ამ დაკვირვებამ ის ჰიპოთეზამდე მიიყვანა: თუ ეთერი ტკივილს დროებით აქრობს, შეიძლება მისი გამოყენება ოპერაციის დროს?
Crawford Long-ის კაბინეტი · თანამედროვე ანესთეზიოლოგიის ნამდვილი პირველი დღე
პაციენტი: James M. Venable— 21 წლის სტუდენტი. კისერზე ორი კისტოზური სისხლძარღვოვანი სიმსივნე; ორივე ქირურგიულ ამოკვეთას მოითხოვს. Venable-ს ოპერაციის ეშინია და მას წლებია გადადებს. Long მას ეთერის გამოცდას სთავაზობს — საფასური 2 დოლარია.
Venable თანხმდება. Long პაციენტის სახეს გოგირდოვანი ეთერით გაჟღენთილ პირსახოცს აფარებს. რამდენიმე წუთში Venable გონებას კარგავს. Long სკალპელით განაკვეთს აკეთებს და პირველ კისტას ამოკვეთს. მთელი ოპერაცია რამდენიმე წუთს გრძელდება. გაღვიძებისას Venable „ექიმო, როდის დაიწყებთ?“ კითხულობს.
სამი მოწმე ფაქტს ადასტურებს. მომდევნო ოთხი წლის განმავლობაში Long ეთერს სულ მცირე კიდევ ცხრა შემთხვევაში იყენებს — სხვა ქირურგიული ამოკვეთები, თითის ამპუტაცია და მისი მეუღლე Caroline-ის მეორე მშობიარობაც კი 1845 წელს. ყველა შემთხვევაში წარმატებით.
თუმცა Long არ აქვეყნებს. რატომ? პატარა ქალაქის ექიმად ყოფნისას საკუთარ დაკვირვებებს არ ენდობა; ფიქრობს: „შესაძლოა სხვა ფაქტორებიც არსებობს“; მეტი შემთხვევის დალოდება სურს და არ იცის, როგორ მიაწვდინოს ხმა სამეცნიერო საზოგადოებას. ბოსტონისა და ნიუ-იორკის დიდ სამედიცინო ჟურნალებთან არავითარი კავშირი არ აქვს.
Long დუმდა — სულ შვიდი წელი. სწორედ ეს დუმილი გახდება მისი პირველობის აღიარების დაკარგვის ერთადერთი მიზეზი.
სტომატოლოგი, გამამხიარულებელი აირის შოუ და მოლარი
Horace Wells ჰარტფორდელი სტომატოლოგი იყო, რომელიც 1815 წელს დაიბადა (იმავე წელს, როდესაც Crawford Long). სტომატოლოგიური განათლება ბოსტონში მიიღო; 1836 წელს ჰარტფორდში კაბინეტი გახსნა. 1843 წელს ბოსტონში წავიდა და ახალგაზრდა სტომატოლოგთან, William T.G. Morton -თან, ხანმოკლე პარტნიორობა ჩამოაყალიბა; პარტნიორობა ექვს თვეს გაგრძელდა, მოგება არ მოუტანიათ, Morton ბოსტონში დარჩა, Wells კი ჰარტფორდში დაბრუნდა. ამ პარტნიორობაში ათი წლის შემდეგ გამართული დავის საწყისები იმალებოდა.
1844 წლის 10 დეკემბერს, სამშაბათ საღამოს, Wells მეუღლე Elizabeth-თან ერთად Hartford Union Hall-ში გამართულ Grand Exhibition-ს დაესწრო. სცენაზე მოძრავი შოუმენი Gardner Quincy Colton იყო; Colton, წარუმატებელი სამედიცინო სტუდენტი, თავს „laughing gas“-ის, ანუ აზოტის ქვეჟანგის (N₂O), საჯარო ჩვენებებით ირჩენდა. მოხალისეებს სცენაზე იწვევდნენ, ისინი აირს ისუნთქავდნენ და შემდეგ ცეკვით, სიცილითა და ერთმანეთთან ჭიდაობითაც კი მაყურებელს ართობდნენ.
იმ ღამეს სცენაზე გამოსული ერთ-ერთი მოხალისე გამყიდველი იყო, სახელად Samuel Cooley . აირის ზემოქმედების ქვეშ სცენიდან ჩამოსვლისას სკამზე გადახტომა სცადა; ფეხი მძიმედ დაიზიანა და სისხლდენა დაეწყო. თუმცა დაზიანებისას ტკივილი საერთოდ არ უგრძნია — Wells-მა ეს მაყურებელთა რიგებიდან დაინახა.
Wells-ის საკუთარი მოლარი · თანამედროვე სტომატოლოგიური ანესთეზიის დაბადების მომენტი
Wells-ს მთელი ღამე არ ეძინა. დილისკენ გადაწყვეტილება მიიღო: მისი საკუთარი მოლარი კარიესით იყო დაზიანებული და ამოღებას საჭიროებდა. თუ აზოტის ქვეჟანგი ქირურგიულ ტკივილს ხელს უშლის, ამას საკუთარ პირში გამოცდიდა.
დილით Colton თავის კაბინეტში დაიბარა; კოლეგა და მეგობარიც, Dr. John Mankey Riggs-იც, მოიწვია (მოგვიანებით Riggs პაროდონტოლოგიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი გახდება). Colton-მა მოტანილი აირიანი ბუშტიდან Wells-ს სახეზე აზოტის ქვეჟანგი მიაწოდა; Wells-მა გონება დაკარგა. Riggs-მა მისი კარიესული მოლარი სწრაფად ამოიღო.
Wells გაიღვიძა. სისხლიანი კბილი დაინახა. პირი არ სტკიოდა. „ეს ანესთეზიის ახალი ეპოქაა!“ ან, გავრცელებული გადმოცემით, "A new era in tooth-pulling!" წამოიძახა მან. მისი ცნობილი ფრაზა: „ნემსის ჩხვლეტაც კი არ ყოფილა.“
შემდეგი კვირები Wells-ისთვის ტრიუმფით აღინიშნა. ჰარტფორდის სტომატოლოგებსა და ექიმებს აზოტის ქვეჟანგი გააცნო და თხუთმეტ პაციენტს კბილები უმტკივნეულოდ ამოუღო. ამ ამბის ერთ-ერთი ბოლო რგოლი ბოსტონამდე მიდიოდა — ყოფილმა პარტნიორმა Morton-მა იქ გაიგო ამის შესახებ და Wells Massachusetts General Hospital-ში საჯარო დემონსტრაციისთვის მიიწვია. Wells დათანხმდა.
1845 წლის იანვარშიWells ბოსტონში წავიდა. MGH-ში Warren-ის ქირურგიის სტუდენტების წინაშე სამედიცინო სტუდენტს აზოტის ქვეჟანგის ზემოქმედებით მოლარი ამოუღო. თუმცა შეცდომა დაუშვა: აირი ნაადრევად შეწყვიტა და პაციენტს საკმარისად დიდხანს არ აწვდიდა. სანამ პაციენტი სრულად დაკარგავდა გონებას, Wells-მა კბილის ამოღება დაიწყო; პაციენტმა ტკივილისგან დაიყვირა. მაყურებელი სტუდენტები და ექიმები ყვიროდნენ: „Humbug! თაღლითობა!“ Wells ჰარტფორდში სრულიად შელახული პროფესიული რეპუტაციით დაბრუნდა.
სინამდვილეში პაციენტი მოგვიანებით იტყვის: „ცოტა ვიგრძენი, თუმცა არც კი მახსოვდა“. აირმა იმოქმედა, თუმცა არა სრულად. იმ ერთწუთიანმა შეცდომამ Wells-ის მთელი კარიერა დაასრულა.
William Morton-ის სცენა: ტრიუმფი და პატენტი
Wells-ის 1845 წლის წარუმატებლობის შემდეგ Morton-ის ბოსტონურმა კარიერამ სხვა მიმართულება მიიღო. 1844 წლის გაზაფხულზე Charles T. Jackson-თან ქიმიის სწავლა დაიწყო; Jackson Harvard-ის სამედიცინო სკოლის კურსდამთავრებული, პარიზში განათლებამიღებული ქიმიკოსი, ფიზიკოსი და გეოლოგი იყო. გაკვეთილებზე Jackson ეთერის ნევროლოგიურ ეფექტებზე — განსაკუთრებით ნერვის არაპირდაპირ ბლოკადაზე — საუბრობდა. 1846 წლის 30 სექტემბრის დილით Morton-ის კაბინეტში მისვლისას უფრო კონკრეტული რჩევა მისცა: სტომატოლოგიურ პაციენტებში ლოკალიზებული ტკივილისთვის სუფთა გოგირდოვანი ეთერი გამოიყენე.
იმავე საღამოს — 1846 წლის 30 სექტემბერს, ოთხშაბათს — Morton-მა მუსიკის მასწავლებელს, სახელად Eben Frost -ს, ეთერით მოლარი უმტკივნეულოდ ამოუღო. Frost-ის წერილობითი ჩვენება მოგვიანებით პრესაში განცხადების სახით გამოქვეყნდება. ეს თანამედროვე სტომატოლოგიური ანესთეზიის პრაქტიკაში პირველი წარმატებით დოკუმენტირებული შემთხვევაა.
Morton სწრაფად მოქმედებდა. MGH-ის ექიმ John Collins Warren-ს წერილობითი შეთავაზება გაუგზავნა: „ახალი ნაერთი აღმოვაჩინე; ქირურგიისას ტკივილს აქრობს; გთავაზობთ, ის საჯარო შემთხვევაში გამოსცადოთ.“ Warren დათანხმდა.
Edward Gilbert Abbott · კისრის სიმსივნის ამოკვეთა · "Gentlemen, this is no humbug"
პაციენტი: Edward Gilbert Abbott— 24 წლის ბოსტონელი სახლების მღებავი. კისრის მარცხენა მხარეს, ქვედა ყბისქვეშა არეში, სამი დუიმის სიგრძის სისხლძარღვოვანი სიმსივნე. ოპერაცია აუცილებელია.
ამფითეატრში შეკრებილი ხალხი: ბოსტონის სამედიცინო წრის სტუდენტები, ექიმები და საავადმყოფოს ხელმძღვანელები. ყველა სკეპტიკურადაა განწყობილი. Wells-ის 1845 წლის წარუმატებლობა იციან; ფრთხილობენ იმის მიმართ, რასაც „Yankee gas trick“ ეწოდება.
Morton-მა დაიგვიანა — ათი წუთით, რადგან მის მიერ შექმნილი მინის ზარხუფის + ღრუბლის სისტემა (Morton's ether inhaler) ბოლო წუთში მზადდებოდა. დარბაზში დაძაბულობა მატულობს. Warren-მა საათს დახედა: „ვფიქრობ, დოქტორი Morton დაკავებულია."
Morton მოვიდა. Abbott-ს ეთერი მიაწოდა. რამდენიმე წუთში Abbott-მა გონება დაკარგა. Warren-მა სკალპელი ასწია და განაკვეთი გააკეთა. სიმსივნე ამოკვეთა. ოპერაცია დაახლოებით ხუთ წუთს გაგრძელდა. Abbott-ს ხმა არ ამოუღია.
Abbott-მა გაიღვიძა. „რა იგრძენით?“ — ჰკითხეს. „თითქოს კისერი მომფხანეს. ტკივილი არ ყოფილა."
Warren ამფითეატრში მყოფ სტუდენტებსა და ექიმებს მიუბრუნდა: „ბატონებო, ეს ხრიკი არ არის.“ ("Gentlemen, this is no humbug.") დარბაზი ჩუმად დაიცალა. თანამედროვე ანესთეზიოლოგია დაიწყო.
1846 წლის 17 ოქტომბრის Boston Daily Journal -მა ამბავი გაავრცელა; იმავე დღეს Scientific American -მა ეროვნული მასშტაბის ახალი ამბავი გამოაქვეყნა. ოპერაციის შესახებ ცნობამ ატლანტის ოკეანე ორთქლის გემებით გადაკვეთა; ორი თვის შემდეგ, დეკემბრის შუახანებში, ლონდონამდე მიაღწია. 1846 წლის 21 დეკემბერსRobert Liston (დღე 77) ბრიტანეთში ეთერით ანესთეზიის ქვეშ პირველ ოპერაციას ჩაატარებს.
Morton-ის დიდი ეთიკური შეცდომა
1846 წლის 16 ოქტომბრის წარმატების შემდეგ Morton-მა მოულოდნელი გადაწყვეტილება მიიღო: თავისი აღმოჩენის დაპატენტება. მან უშუალოდ ეთერი კი არა, „Letheon“-ის სახელით ნარევი — ეთერი + ფორთოხლის ზეთი — დააპატენტა (პატენტი No. 4848, 1846 წლის 12 ნოემბერი). საპატენტო განაცხადი ისე შეადგინეს, რომ Jackson-ს 10% როიალტი მიეღო.
ამ ნაბიჯმა ბოსტონის სამედიცინო წრეში სკანდალი გამოიწვია. ექიმებმა განაცხადეს, რომ ის ჰიპოკრატულ ეთიკას დაშორდა; სამედიცინო ნაერთის დაპატენტება და სხვა ექიმებისთვის მისი გამოყენების ლიცენზიის სანაცვლოდ შეთავაზება უნივერსალური ტკივილგამაყუჩებლის გაზიარებას ხელს შეუშლიდა. ბოსტონის წამყვანმა ექიმებმა Morton დაგმეს; MGH-ის ქირურგებმა Letheon-ის გამოყენებაზე უარი თქვეს; პატენტი მალე პრაქტიკულად ძალადაკარგული გახდა, რადგან ყველამ გაიგო, რომ „Letheon“ სუფთა ეთერი იყო.
⚖ პატენტი NO. 4848 — ეთიკური კრახი
Morton-ის საპატენტო განაცხადი სამედიცინო ეთიკის ისტორიის ერთ-ერთ გარდამტეხ მომენტად განიხილება. პატენტის პრაქტიკულ კრახს წუთები დასჭირდა — ქიმიკოსების ანალიზებმა ეთერი უკვე სუფთა ნაერთად განსაზღვრა — თუმცა ზიანი მუდმივი აღმოჩნდა. იმ დღიდან Morton-ის კარიერა საპატენტო დავებში, კონგრესში ლობირებაში, ყალბ პუბლიკაციებსა და ვალების ჭაობში ჩაიძირა.
ეს შემთხვევა თანამედროვე სამედიცინო ეთიკაში შემდეგი პრინციპის ერთ-ერთ საწყისად რჩება: „ვერ დაპატენტდება ყველა ნაერთი, რომელიც ფართოდ გავრცელებულ კლინიკურ საჭიროებას აკმაყოფილებს“. დღევანდელი წამლის პატენტები გაცილებით რთული და მოწესრიგებულია; თუმცა Morton-ის Letheon-ის შეცდომამ დასავლურ სამედიცინო კულტურაში იმ მოლოდინის დამკვიდრებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა, რომ სამედიცინო აღმოჩენა საზოგადოებრივი საკუთრება უნდა იყოს.
Long-ის შვიდწლიანი დუმილი დაირღვა
1846 წლის დეკემბერში Medical Examiner-ში Morton-ის პატენტისა და „აღმოჩენის“ შესახებ სარედაქციო სტატია გამოქვეყნდა. ეს სტატია საბოლოოდ ჯორჯიაში, Crawford Long-ის კაბინეტში ჩავიდა. ჟურნალის კითხვისას Long გაშეშდა: სხვა ადამიანი Long-ის 1842 წლის პრაქტიკას საკუთარ აღმოჩენად აცხადებდა.
თუმცა Long კვლავ ნელა მოქმედებდა. კიდევ ორი წელი დაელოდა. შემდეგ, 1849 წლის დეკემბერში, თავისი მიგნებები ოგასტაში, ჯორჯიაში, Medical College of Georgia-ის (მოგვიანებით Georgia Health Sciences University) შეხვედრაზე წარმოადგინა; იმავე თვეში ვრცელი სტატია Southern Medical and Surgical Journal-ში გამოაქვეყნა. James Venable-ისა და სხვა პაციენტების წერილობითი ჩვენებები დაურთო.
ამ სტატიამ, რომელმაც შვიდი წლის შემდეგ ქრონოლოგიური პირველობა დაადასტურა, ხანგრძლივი აკადემიური დავაც დაიწყო. Long-ის სიცოცხლეში დავა მის სასარგებლოდ არ დასრულებულა — ფული არ უნდოდა, მხოლოდ აღიარება, თუმცა არც ის მიუღია. 1854 წელს Charles Jackson ათენსში რომ ჩავიდა, Long-ს უთხრა: „ქრონოლოგიურ პირველობაში შენ ხარ წინ; გამოქვეყნების პირველობაში კი ჩვენ.“ ეს წინადადება თანამედროვე მეცნიერების პოლიტიკის შეჯამებაა: არა ის, ვინ გააკეთა პირველმა, არამედ ის, ვინ გამოაქვეყნა პირველმა.
ჯილდო, რომელიც არასოდეს გაცემულა
1847 წელს ბოსტონის ექიმებმა და ქირურგებმა აშშ-ის კონგრესს პეტიცია წარუდგინეს: ქირურგიული ანესთეზიის ნამდვილ გამომგონებელს ფედერალური ჯილდო მისცემოდა. პეტიცია უშედეგო აღმოჩნდა. თავად Morton-მა კონგრესს პირადად მიმართა; 200.000 დოლარი მოითხოვა — იმდროინდელი ღირებულებით უზარმაზარი თანხა, დღევანდელი 7-8 მილიონი დოლარის ეკვივალენტი.
ორი ცალკე კანონპროექტი კონგრესის სამ მოწვევას წარედგინა; არცერთი არ დამტკიცებულა. არ არსებობდა თანხმობა, ვისთვის უნდა მიეცათ ჯილდო: Morton-ისთვის? Jackson-ისთვის? Wells-ის ქვრივი Elizabeth-ისთვის? Long-ისთვის? ყველას მხარდამჭერები კონგრესის დერეფნებში ლობირებდნენ და ერთმანეთს ცილს სწამებდნენ. სამეცნიერო პირველობის დავა პოლიტიკურ ჩიხად იქცა და ისე დასრულდა, რომ არცერთ მხარეს ჯილდო არ მიუღია.
თანამედროვე მედიცინის ისტორიის ყველაზე სევდიანი ბიოგრაფიების სერია
ანესთეზიის აღმოჩენიდან მომდევნო ოცდაათი წელი ოთხი გამომგონებლიდან სამისთვის განადგურების პერიოდი იყო. ოთხი ტრაგედია, ოთხი განსხვავებული ფორმით:
📜 ოთხი გამომგონებლის დასასრულები
- Horace Wells — 1848 წლის 24 იანვარი, თვითმკვლელობა, 33 წლის ასაკში. 1845 წლის MGH-ის წარუმატებლობის შემდეგ ჰარტფორდში პროფესიული დაღმასვლის სამი წელი. 1847-48 წლების ზამთარში ნიუ-იორკში გადავიდა; გოგირდმჟავითა და სხვა ქიმიური ნივთიერებებით ექსპერიმენტებისას ქლოროფორმზე დამოკიდებული გახდა. 1848 წლის 21 იანვარს ორ ქალს გოგირდმჟავა შეასხა (ქლოროფორმით გამოწვეული ჰალუცინაციების ქვეშ); დააპატიმრეს. ნიუ-იორკის Tombs-ის ციხეში1848 წლის 24 იანვარს ქლოროფორმი ჩაისუნთქა და ბარძაყის არტერია სამართებლით გადაიჭრა. მისი მეუღლე Elizabeth იმ დღეს ნიუ-იორკში ჩავიდა; ქმარი გარდაცვლილი იპოვა. ეთერის დღიდან ორი წლის შემდეგ იყო.
- William T.G. Morton — 1868 წლის 15 ივლისი, ტვინის სისხლძარღვთა დახშობა, 48 წლის ასაკში. პატენტის სკანდალი, კონგრესში ლობირების ბრძოლები, სასამართლოებში რეპუტაციის შელახვა; გაკოტრება. მეუღლესა და ხუთ შვილს ძლივს არჩენდა. მისი მასაჩუსეტსის ფერმა ბანკს გადაეცა. ივლისის ცხელ შუადღეს საქმეზე ნიუ-იორკში წავიდა; ჰიპერტენზიული კრიზისისას მანჰეტენზე, ცენტრალურ პარკთან ახლოს, ცხენშებმული ეტლიდან გადმოვიდა, სიცხით შეწუხებული ქალაქის ტბორში სახით წინ გადახტა და უგონო მდგომარეობაში ამოიყვანეს; ორი დღის შემდეგ St. Luke's-ის საავადმყოფოში ტვინის სისხლძარღვთა დახშობითგარდაიცვალა.
- Charles T. Jackson — 1880 წლის 28 აგვისტო, McLean Asylum, 75 წლის ასაკში. კაცი, რომელიც სამ სხვადასხვა სამეცნიერო პირველობაზე დავობდა: ტელეგრაფი (Samuel Morse), გეოლოგია (William Beaumont) და ანესთეზია (Morton). 1873 წელს ფსიქიკური კრიზისი განუვითარდა; გადმოცემით, კრიზისი Morton-ის საფლავთან, Mount Auburn-ის სასაფლაოზე დაემართა. დარჩენილი შვიდი წელი Somerville McLean Asylum-ში (დღეს McLean Hospital, ბელმონტი, MA) გაატარა. ცნობიერების დაბინდვის მდგომარეობაში გარდაიცვალა.
- Crawford W. Long — 1878 წლის 16 ივნისი, ინსულტი მშობიარობის მიღებისას, 62 წლის ასაკში. პროვინციელი ექიმობის ნახევარი საუკუნე ათენსში, ჯორჯიაში. პატიოსანი, ღირსეული, მშვიდი ცხოვრება. 1849 წლის სტატიის შემდეგ ამერიკულ სამედიცინო საზოგადოებაში Long-ის პირველობა თანდათან აღიარეს; ქირურგები, მაგალითად Joseph M. Marion Sims, მის სასარგებლოდ აქვეყნებდნენ ნაშრომებს. მშობიარობის მიღებისას ინსულტი დაემართა; „ჯერ ბავშვს მიხედეთ, შემდეგ დედას“ — თქვა და პაციენტის საწოლთან გარდაიცვალა. დედა და ბავშვი გადარჩნენ. ოთხიდან ერთადერთი მშვიდი დასასრული.
🗿 BOSTON PUBLIC GARDEN — ETHER MONUMENT (1868)
1868 წელს — Morton-ის გარდაცვალების წელს — Boston Public Garden-ში, Beacon Street-ის შესასვლელთან, მსოფლიოში სამედიცინო აღმოჩენის პირველი საჯარო ძეგლი აღმართეს. Ether Monument-ის სახელით ცნობილი 12 მეტრის სიმაღლის გრანიტის სვეტი, ოთხი რელიეფური პანელითა და წვერზე „დამხმარე სამარიელის“ ფიგურით.
ძეგლის თავისებურება ისაა, რომ არცერთი გამომგონებლის სახელს არ ატარებს. შემომწირველები — ბოსტონელი ვაჭარი Thomas Lee-ის ხელმძღვანელობით — ვერ შეთანხმდნენ: Morton? Jackson? Wells? Long? ძეგლი სახელის მითითების გარეშე დაიდგა. გულუხვი და გონივრული გადაწყვეტილება იყო: „ანესთეზიის აღმოჩენას ვცემთ პატივს და არა მის გამომგონებელს.“ გამომგონებლები ისტორიის განსჯას მიანდეს.
ძეგლი დღესაც დგას. Oliver Wendell Holmes Sr.-მა — ბოსტონელმა ექიმმა, რომელმაც 1846 წელს ტერმინი „anesthesia“ შესთავაზა — ძეგლისთვის ასეთი ეპიგრაფი შესთავაზა: „ღმერთს, რომელმაც კაცობრიობას ტკივილისგან ხსნა უბოძა."
ანესთეზიის ამბის ოსმალურ მედიცინამდე მიღწევა
1846 წლის 16 ოქტომბრის სცენის შემდეგ ეთერით ანესთეზიამ ატლანტის ოკეანე ორ თვეში გადაკვეთა (Liston, ლონდონი, 1846 წლის 21 დეკემბერი); ევროპის სხვა დიდ დედაქალაქებში გავრცელებას კიდევ სამი-ექვსი თვე დასჭირდა; სტამბოლამდე ამბის მიღწევას კი დაახლოებით წელიწად-ნახევარი დასჭირდა. Tıphane-i Âmire (დღე 75) — თანამედროვე ოსმალური სამედიცინო სკოლა, რომელიც Mustafa Behçet Efendi-მ 1827 წლის 14 მარტს გახსნა — 1848 წლის გაზაფხულზე ევროპულ სამედიცინო ჟურნალებს მუდმივად ადევნებდა თვალს; ეთერისა და ქლოროფორმის ამბებს Tıphane-ის სამეცნიერო შეხვედრებზე განიხილავდნენ.
სტამბოლში ეთერით ანესთეზიის ქვეშ პირველი დოკუმენტირებული ოპერაცია 1847 წლის ბოლოს ჩატარდა; ქირურგი, დიდი ალბათობით, Tıphane-i Âmire-ის ავსტრიელი უფროსი მასწავლებელი, Dr. Karl Ambros Bernard იყო. თურქულენოვან პრესაში ანესთეზია პირველად 1848 წლის დასაწყისში ახსენეს. რამდენიმე წელიწადში Galatasaray Sultanisi-ის სამედიცინო განყოფილებებსა და სამხედრო საავადმყოფოებში ეთერი ყოველდღიურ პრაქტიკაში შევიდა.
თანამედროვე თურქული ქირურგიის დამფუძნებელი ფიგურა, Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958) (დღე 92), ეთერის დღიდან 20 წლის შემდეგ დაიბადა. 1880-იან წლებში პარიზში სწავლისას თანამედროვე ქირურგიული პრაქტიკა შეისწავლა, მათ შორის ეთერისა და ქლოროფორმის რუტინული გამოყენება; შემდეგ ბერლინსა და ვენაში მუშაობდა და თურქეთში დაბრუნებისას Liston-ის ანატომიური სისწრაფე + Lister-ის ანტისეპტიკა + Morton-Long-Wells-ის ანესთეზია — სამივე ერთად — სამედიცინო სკოლაში შეიტანა. დღევანდელ თანამედროვე თურქულ ქირურგიულ პრაქტიკაში თითოეული პაციენტისთვის მიცემული ზოგადი ანესთეზია სათავეს ბოსტონის 1846 წლის 16 ოქტომბრის სცენიდან იღებს.
🔗 ანესთეზიის ისტორიის გადაკვეთილი ხაზები
🔍 ამ სტატიაში გადამოწმებული ინფორმაცია
- Crawford W. Long: დაბადება — 1815 წლის 1 ნოემბერი, დენიელსვილი, GA; გარდაცვალება — 1878 წლის 16 ივნისი, ათენსი, GA. 1842 წლის 30 მარტი: James Venable-ის კისრის კისტოზური სიმსივნის ამოკვეთა, ჯეფერსონი, GA. პენსილვანიის უნივერსიტეტის MD, 1839; სპეციალიზაცია Bellevue Hospital-ში. 1849 წლის პუბლიკაცია Southern Medical and Surgical Journal -ში.
- Horace Wells: დაბადება — 1815 წლის 21 იანვარი, ჰარტფორდი, VT; გარდაცვალება — 1848 წლის 24 იანვარი, ნიუ-იორკის Tombs-ის ციხე (თვითმკვლელობა). 1844 წლის 10 დეკემბერი: Gardner Quincy Colton-ის წარმოდგენა Hartford Union Hall-ში; 1844 წლის 11 დეკემბერი: საკუთარი მოლარის ამოღება (Dr. John M. Riggs). 1845 წლის იანვარი: წარუმატებელი დემონსტრაცია MGH-ში.
- William T.G. Morton: დაბადება — 1819 წლის 9 აგვისტო, ჩარლტონი, MA; გარდაცვალება — 1868 წლის 15 ივლისი, ნიუ-იორკი. 1846 წლის 30 სექტემბერი: Eben Frost-ის სტომატოლოგიური ანესთეზია ეთერით; 1846 წლის 16 ოქტომბერი: Edward Gilbert Abbott, MGH Ether Day; 1846 წლის 12 ნოემბერი: პატენტი No. 4848 (Letheon). Wells-ის ყოფილი პარტნიორი (1843); Jackson-ის ქიმიის მოსწავლე (1844).
- Charles T. Jackson: დაბადება — 1805 წლის 21 ივნისი, პლიმუთი, MA; გარდაცვალება — 1880 წლის 28 აგვისტო, სომერვილი, MA, McLean Asylum. Harvard MD, განათლება პარიზში. პირველობის დავები: ტელეგრაფი — Morse, გეოლოგია — Beaumont, ანესთეზია — Morton.
- Edward Gilbert Abbott: 24 წლის ბოსტონელი სახლების მღებავი, ქვედა ყბისქვეშა სისხლძარღვოვანი სიმსივნე კისერზე.
- John Collins Warren: MGH-ის მთავარი ქირურგი, 1846 წლის 16 ოქტომბრის ოპერატორი. ციტატა „Gentlemen, this is no humbug“.
- პატენტი No. 4848: 1846 წლის 12 ნოემბერი, „Letheon“ (ეთერი + ფორთოხლის ზეთი). პრაქტიკული კრახი მაშინვე დადგა.
- კონგრესის 200.000 $ ჯილდო: კონგრესის სამ ცალკე მოწვევაში წარადგინეს; არცერთი წინადადება არ დამტკიცებულა. ბოსტონის ექიმების 1847 წლის პეტიცია უშედეგო იყო.
- Boston Public Garden Ether Monument: 1868, Beacon Street-ის შესასვლელი, 12 მეტრი გრანიტი, უსახელო დიზაინი. Thomas Lee-ის შემოწირულობა.
- Oliver Wendell Holmes Sr.: 1846 წელს ტერმინი „anesthesia“ შესთავაზა.
- 30 მარტი, Doctors' Day: 1933: ადგილობრივი გამოცხადება უინდერში, GA; 1991: პრეზიდენტ George H.W. Bush-ის მიერ ეროვნული ოფიციალური აღიარება.
- James Young Simpson: 1847: ქლოროფორმის აღმოჩენა ედინბურგში.
- Karl Ambros Bernard: Tıphane-i Âmire-ის ავსტრიელი უფროსი მასწავლებელი, სტამბოლში ეთერით პირველი ოპერაცია 1847-48 წლებში.
James Young Simpson და ქლოროფორმი — ედინბურგი, 1847, ექსპერიმენტი ვახშამზე და სამეანო ანესთეზიის დაბადება
როდესაც ეთერის ამბავი ამერიკიდან ბრიტანეთსა და ევროპაში ვრცელდებოდა, ედინბურგელმა მეანმა, Sir James Young Simpson -მა (1811-1870), ეთერის პრაქტიკული ნაკლოვანებები შეამჩნია (ნელი მოქმედება, ხანგრძლივი სუნი, ოპერაციისშემდგომი გულისრევა) და ალტერნატივის ძებნა დაიწყო. 1847 წლის 4 ნოემბრის საღამოს, ედინბურგში, Queen Street 52-ში მდებარე საკუთარ სახლში, ვახშმის წვეულების დროს სამი ქიმიური ნივთიერება სტუმრებსა და საკუთარ თავზე გამოცადა. მესამე — ქლოროფორმი — მისი ზემოქმედებით ყველამ ერთდროულად დაკარგა გონება. Simpson-მა რომ გაიღვიძა, მის გარშემო მედიცინის ისტორია შეცვლილიყო. ხვალ ამ ამბავს სრულად განვიხილავთ — მათ შორის Queen Victoria-ისთვის 1853 წელს პრინც Leopold-ის დაბადებისას ქლოროფორმის მიცემასა და სამეანო ანესთეზიის ტაბუს დარღვევას.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიაში Crawford Long-ის ციტატა კონცეპტუალური ადაპტაციაა, რომელიც მის 1849 წლის Southern Medical and Surgical Journal -ის სტატიიდანაა შედგენილი; ორიგინალური ინგლისური ტექსტი Linda Hall Library-ისა და Smithsonian-ის არქივებშია ხელმისაწვდომი. Horace Wells-ის ტრაგიკული თვითმკვლელობა ანესთეზიის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე შემაძრწუნებელი ბიოგრაფიული მომენტია; დღეს ჰარტფორდის Bushnell Park-ში Wells-ის ძეგლი მისი გარდაცვალებისშემდგომი პროფესიული რეაბილიტაციის სიმბოლოა. Morton-ის მასაჩუსეტსის საფლავის ქვაზე მისი მეგობარი Henry Jacob Bigelow-ის დაწერილი ეპიტაფიაა: "Inventor and Revealer of Anaesthetic Inhalation — by whom pain in surgery was averted and annulled — since whom Science has control of pain." ეს ფრაზა პირველობას ცალსახად განსაზღვრავს — თუმცა დავას არ ასრულებს. სერიის დღე 89-ის სტატიაში ეთერის ქიმია და ფარმაკოლოგია, დღე 92-ის სტატიაში Cemil Topuzlu Paşa-ის მაგალითზე თანამედროვე თურქული ქირურგიული ტრადიცია, ხოლო დღე 110-ის სტატიაში William Halsted-ის რადიკალური მასტექტომია დეტალურად განიხილება.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Long CW. An account of the first use of sulphuric ether by inhalation as an anaesthetic in surgical operations. Southern Medical and Surgical Journal, 1849 წლის დეკემბერი;5:705-713. (ძირითადი სტატია, რომელშიც Long-მა 1842 წლის შემთხვევები გამოაქვეყნა.)
- Bigelow HJ. Insensibility during surgical operations produced by inhalation. Boston Medical and Surgical Journal 1846;35:309-317. (Morton-ის Ether Day-ის დემონსტრაციის პირველი სამედიცინო პუბლიკაცია.)
- Welch WH. A consideration of the introduction of surgical anaesthesia: an address delivered at the Massachusetts General Hospital on the 62nd anniversary of Ether Day. The Boston Medical and Surgical Journal 1908;159:309-321. (Welch-ის საბოლოო რეტროსპექტიული შეფასება, 1908 წლის 16 ოქტომბერი.)
- Sims JM. The discovery of anaesthesia. The Virginia Medical Monthly 1877;4:81-100. (სტატია, რომელმაც 1877 წელს Long-ის პირველობა პირველად ეროვნული განხილვის საგნად აქცია.)
- Fenster JM. Ether Day: The Strange Tale of America's Greatest Medical Discovery and the Haunted Men Who Made It. New York: HarperCollins, 2001. (ოთხი გამომგონებლის ამბის ყველაზე ვრცელი თანამედროვე კრებული.)
- Hektoen International. The "Ether Controversy". 2021. (ანესთეზიის პირველობის დავის შეჯამებული მიმოხილვა.)
- New Georgia Encyclopedia. Crawford Long (1815-1878). (Long-ის ოფიციალური ბიოგრაფიული წყარო.)
- Linda Hall Library. Crawford Long, Horace Wells, Ether Dome — Scientist of the Day-ის ბიოგრაფიების სერია, 2023-2025. (აკადემიური ბიოგრაფიული შეჯამება.)
- Smithsonian National Museum of American History. Morton Family Collection (NMAH.AC.0118). (Morton-ის პირადი არქივი; წერილები, საპატენტო დოკუმენტები, სასამართლო საბუთები.)
- Pernick MS. A Calculus of Suffering: Pain, Professionalism, and Anesthesia in Nineteenth-Century America. New York: Columbia University Press, 1985. (ამერიკული ანესთეზიის ისტორიის კლასიკური სოციოლოგიური ანალიზი.)
- Wolfe RJ. Tarnished Idol: William Thomas Green Morton and the Introduction of Surgical Anesthesia. San Anselmo, CA: Norman Publishing, 2001. (Morton-ის პირადი და ეთიკური დაცემის ყველაზე ვრცელი ბიოგრაფია.)
- Massachusetts General Hospital Archives. Ether Dome historical records, October 16, 1846 operation log. Boston, MA. (MGH-ის ჩანაწერები 1846 წლის 16 ოქტომბრის ოპერაციის შესახებ.)
- თურქეთის ანესთეზიოლოგიისა და რეანიმაციის საზოგადოება (TARD). Türkiye'de anestezi tarihi — Tıphane-i Âmire'den Cumhuriyet dönemine. Ankara: TARD-ის გამოცემები, 2018 წლის კრებული.
ეს სტატია „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ სერიის დღე 78-ია. ანესთეზიის პირველობის დავა თანამედროვე მედიცინის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე სევდიან ბიოგრაფიების სერიას ქმნის: ოთხი ამერიკელი, ოთხი მტკიცება „მე აღმოვაჩინე“, ათწლეულობით მიმდინარე სასამართლო პროცესები, კონგრესის არასოდეს გაცემული 200.000 დოლარის ჯილდო და ტრაგიკული დასასრულები, რომლებმაც ოთხიდან სამი გაანადგურა. Crawford Long-ის 1842 წლის 30 მარტის პირველობა დღეს აკადემიურ კონსენსუსადაა მიღებული; თუმცა პოპულარულ ისტორიულ მეხსიერებაში 1846 წლის 16 ოქტომბრის Ether Day, William Morton-თან ერთად, თანამედროვე ანესთეზიის სიმბოლურ დაბადების დღედაა დამახსოვრებული. ეს წინააღმდეგობა თანამედროვე მეცნიერების ისტორიის ერთ-ერთი ძირითადი გაკვეთილია, რომელიც „სამეცნიერო პირველობის“ ცნების სირთულეს აჩვენებს — არა ვინ გააკეთა პირველმა, არამედ ვინ გამოაქვეყნა პირველმა, ვინ დაადასტურა პირველმა საზოგადოების თვალწინ და ვინ მიიღო პირველად საერთაშორისო აღიარება. კაპადოკიაში Y. İzzettin Barış-ის მეზოთელიომა-ერიონიტის კვლევის საერთაშორისო აღიარების პროცესი, სოფელ Karain-ის ამბავი (შემდგომ დღეებში განიხილება), კიდევ ერთი გაფრთხილებაა ამ პირველობის ერთი ცენტრის მიერ მონოპოლიზების რისკზე. დღე 76 — Astley Cooper, დღე 77 — Robert Liston, დღე 78 — ანესთეზიის პირველობა: ერთად ისინი თანამედროვე ქირურგიის „ანატომია + სისწრაფე + უმტკივნეულობა“ სამკუთხედს ქმნიან; ხვალ James Young Simpson-ის ქლოროფორმის ამბავი მეოთხე გვერდს დაამატებს (სამეანო ანესთეზია + ტაბუს დარღვევა). ყველა ისტორიული და ბიოგრაფიული მონაცემი გადამოწმებულია Welch 1908-ის, Fenster 2001-ის, Wolfe 2001-ის, Smithsonian Morton Collection-ის, Linda Hall Library-ის ბიოგრაფიების სერიისა და Long-ის ორიგინალური პუბლიკაციის მიხედვით Southern Medical and Surgical Journal -ში, 1849 წელს. ეს სტატია პოპულარულ-ისტორიული ხედვით მომზადდა და სამედიცინო მკურნალობის მითითებებს არ შეიცავს.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.