Eterin Önceliği Kavgası – Modern Tıbbın En Hazin Biyografi Dizisi
16 Ekim 1846'da Boston'da Yatıştırılan Hasta, Dört Yarışan Mucit ve Bir Patent Skandalı
16 Ekim 1846 Cuma sabahı, Boston'daki Massachusetts General Hospital'ın amfi tiyatrosunda — bugün Ether Dome adıyla anılan o yarım küre kubbeli ameliyat salonunda — Boston'lu bir ev boyacısı olan Edward Gilbert Abbott'ın boynundan, üç inç uzunluğunda bir kesi açılarak vasküler bir tümör çıkarıldı. Cerrah Dr. John Collins Warren'di; eteri uygulayan ise yerel bir diş hekimi olan William T.G. Morton. Hasta tüm operasyon boyunca tek bir ses çıkarmadı; uyandığında ise ne olduğunu hatırlamıyordu. Warren amfide oturan şüpheci hekimlere ve öğrencilere döndü ve modern tıp tarihinin en alıntılanan cümlelerinden birini söyledi: "Beyler, bu bir hile değil." ("Gentlemen, this is no humbug.") Tıp tarihçileri bu günü "Eter Günü" diye adlandırdı; ve 17 Ekim 1846 tarihli Scientific American, dünyanın ilk anesteziyi tanıtan ulusal haberini yayımladı. Hikâye burada bitseydi temiz bir tarih olurdu. Ama bitmedi. Çünkü Morton'un MGH'deki sahnesinden tam dört yıl, altı ay, on altı gün önce, Jefferson, Georgia adlı küçük bir kasabada Dr. Crawford W. Long adlı bir taşra hekimi, James Venable adlı bir öğrencinin boynundaki bir kistik tümörü, hastayı eter buharıyla bayılttıktan sonra ağrısız çıkarmıştı. 30 Mart 1842. Ve yine Morton'un MGH demonstrasyonundan iki yıl önce, Aralık 1844'te, Hartford'lu diş hekimi Horace Wells kendi azı dişini azot oksit (güldürücü gaz) etkisi altında ağrısız çektirmişti. Ve eteri Morton'a kullanmasını öneren kişi, Boston'lu kimyacı-fizikçi Charles T. Jackson'dı. Dört adam, dört "ben buldum" iddiası, bir patent (No. 4848, 12 Kasım 1846), Amerikan Kongresi'ne sunulan ama hiç verilmeyen 200.000 dolarlık ödül, on yıllar süren mahkeme kavgaları, mesleki itibar kaybı ve dördünden üçünü tüketen trajik sonlar. Bu yazıda, anestezinin doğuşunun parlak öyküsünün arkasındaki gölge tarafını — modern tıp tarihinin en hazin biyografi dizisini — inceleyeceğiz.
Mucitlerin galerisi: dört Amerikalı, dört iddia
Crawford Williamson Long
Horace Wells
William Thomas Green Morton
Charles Thomas Jackson
Bir taşra doktoru ve sustuğu yedi yıl
Crawford Long'un hikâyesi, taşra Amerikası'nın 19. yüzyıl ortasındaki klasik tıp pratiğinin bir resmidir. Pennsylvania Üniversitesi'nde 1839'da MD derecesini aldıktan sonra New York'taki Bellevue Hastanesi'nde 18 ay cerrahi rotasyon yaptı; ardından memleketi Georgia'ya döndü ve 1841'de Jefferson, Jackson County'de küçük bir muayenehane açtı. Kasaba 700 kişilikti; muayenehanesi aynı zamanda kasaba erkeklerinin toplandığı bir sosyal merkez halini aldı.
Dönemin Amerikan gençliği arasında popüler bir eğlence vardı: ether frolic ve nitrous oxide party. Eter ya da azot oksiti inhale eden insanlar, kahkahalar atıyor, dans ediyor, bazıları sandalyelerden düşüp morarsa bile ağrı hissetmiyordu. Long, kendisi de bu partilerin müdavimiydi; bir gece düştükten sonra ertesi gün kollarındaki morlukları görüp şaşırdı — çünkü düşüşü hatırlamıyordu, üstelik düşerken acımamıştı.
Bu gözlem onu bir hipoteze götürdü: eğer eter ağrıyı geçici olarak ortadan kaldırıyorsa, cerrahi sırasında kullanılabilir mi?
Crawford Long'un muayenehanesi · Modern anesteziyolojinin gerçek ilk günü
Hasta: James M. Venable, 21 yaşında bir öğrenci. Boynunda iki kistik vasküler tümör; her ikisi de cerrahi çıkarma gerektiriyor. Venable cerrahiden korkuyor, ameliyatı yıllarca erteliyor. Long, eter denemesi için Venable'a teklif yapar — ücret 2 dolar.
Venable kabul eder. Long, sülfürik etere doymuş bir havluyu hastanın yüzüne tutar. Birkaç dakika sonra Venable bilinçsizleşir. Long, neşterle kesi yapar ve birinci kisti çıkarır. Toplam operasyon birkaç dakika sürer. Venable uyandığında "Doktor, ne zaman başlayacaksınız?" diye sorar.
Üç tanık olayı doğrular. Long, sonraki dört yıl boyunca en az dokuz vakada daha eter kullanır — başka cerrahi eksizyonlar, parmak amputasyonu, hatta eşi Caroline'nin 1845'teki ikinci doğumu. Tüm vakalarda başarılı.
Ama Long yayımlamaz. Neden? Çünkü küçük bir kasaba doktoru olarak kendi gözlemlerine güvenmiyor; "belki başka faktörler vardır" diye düşünüyor; daha fazla vaka beklemek istiyor; ve bilimsel topluluğa nasıl ulaşacağını bilmiyor. Boston ve New York'taki büyük tıp dergileriyle hiçbir bağlantısı yok.
Long sustu — toplam yedi yıl. Bu suskunluk, kendi önceliğini kaybetmesinin tek nedeni olacaktı.
Bir diş hekimi, bir güldürücü gaz şovu, bir azı dişi
Horace Wells, 1815 doğumlu (Crawford Long ile aynı yıl) Hartford'lu bir diş hekimiydi. Diş hekimliği eğitimini Boston'da almıştı; 1836'da Hartford'da muayenehane açtı. 1843'te Boston'a giderek genç bir diş hekimi olan William T.G. Morton ile kısa süreli ortaklık kurdu; ortaklık altı ay sürdü, kâr getirmedi, Morton Boston'da kaldı, Wells Hartford'a döndü. Bu ortaklık, on yıl sonraki kavganın tohumlarını taşıyacaktı.
10 Aralık 1844 Salı akşamı, Wells eşi Elizabeth ile birlikte Hartford Union Hall'daki bir Grand Exhibition'a katıldı. Sahnede gezici şovmen Gardner Quincy Colton vardı; başarısız bir tıp öğrencisi olan Colton, geçimini halk içinde "laughing gas" yani azot oksit (N₂O) sunuları yaparak sağlıyordu. Gönüllüler sahneye çağrılıyor, gazı inhale ediyor, ardından dans edip gülerek, hatta birbirleriyle güreşerek izleyicileri eğlendiriyorlardı.
O gece sahneye çıkan bir gönüllü, Samuel Cooley adında bir tezgâhtardı. Gaz etkisi altında sahneden inerken bir bankın üzerinden atlamaya çalıştı; bacağını ciddi biçimde yaraladı, kanattı. Ama yara alırken hiç acı hissetmedi — Wells bunu izleyicilerin arasından gördü.
Wells'in kendi azı dişi · Modern dental anestezi'nin doğum saati
Wells, gece boyunca uyumadı. Sabaha doğru bir karar verdi: kendi azı dişi çürümüştü ve çıkarılması gerekiyordu. Eğer azot oksit cerrahi ağrıyı engelliyorsa, bunu kendi ağzında test edecekti.
Sabahleyin Colton'u kendi muayenehanesine çağırdı; meslektaşı ve dostu Dr. John Mankey Riggs'i çağırdı (Riggs sonraları periodontoloji'nin kurucularından biri olacak). Colton, getirdiği gaz balonundan azot oksiti Wells'in yüzüne uyguladı; Wells bilinçsizleşti. Riggs, Wells'in çürük azı dişini hızlıca çekti.
Wells uyandı. Kanlı dişi gördü. Ağzı acımıyordu. "Bu, anestezinin yeni bir çağıdır!" ya da popüler aktarımla "A new era in tooth-pulling!" diye haykırdı. Ünlü cümlesi: "İğne batması kadar bile değil."
Sonraki haftalar Wells için zafer dolu geçti. Hartford'daki diş hekimlerine ve hekimlere azot oksiti tanıttı, on beş hastasında ağrısız diş çekimi gerçekleştirdi. Bu hikâyenin son halkalardan biri Boston'a uzanıyordu — eski ortağı Morton, Boston'da bunu duydu ve Wells'i Massachusetts General Hospital'a, halka açık bir demonstrasyon için davet etti. Wells, kabul etti.
Ocak 1845'te Wells, Boston'a gitti. MGH'de Warren'in cerrahi öğrencilerinin önünde, bir tıp öğrencisinin azı dişini azot oksit etkisi altında çekti. Ama bir hata yaptı: gazı erken kesti, hastaya yeterli süre boyunca vermedi. Hasta tam bilinçsizleşmeden Wells dişi çekmeye başladı; hasta acıyla bağırdı. İzleyici öğrenciler ve hekimler bağırdı: "Humbug! Sahtekarlık!" Wells, mesleki itibarı paramparça halde Hartford'a döndü.
Aslında hasta sonradan "az hissetim ama hatırlamıyordum bile" diyecekti. Gaz çalışmıştı ama tam değil. O bir dakikalık hata, Wells'in tüm kariyerini bitirdi.
William Morton'un sahnesi: zafer ve patent
Wells'in 1845 başarısızlığından sonra, Morton'un Boston'daki kariyeri farklı bir yöne kıvrıldı. 1844 baharında Charles T. Jackson'ın kimya öğrencisi olarak ders almaya başlamıştı; Jackson, Harvard Tıp Fakültesi mezunu, Paris eğitimli bir kimyacı-fizikçi-jeolog idi. Dersler sırasında Jackson, eterin nörolojik etkilerinden — özellikle dolaylı sinir blokajından — bahsetti. 30 Eylül 1846 sabahı Morton'un muayenehanesine geldiğinde, ona daha spesifik bir öneri sundu: diş hastalarında lokalize ağrı için saf sülfürik eter kullan.
Aynı günün akşamı — 30 Eylül 1846 Çarşamba — Morton, Eben Frost adlı bir müzik öğretmeninin azı dişini eter ile ağrısız çekti. Frost'un yazılı tanıklığı sonradan basında ilan olarak yayımlanacaktı. Bu, modern dental anestezi pratiğinin ilk başarılı dökümante edilmiş vakasıdır.
Morton hızla hareket etti. MGH'deki Dr. John Collins Warren'a yazılı bir teklif gönderdi: "Yeni bir bileşim keşfettim; cerrahide ağrıyı kaldırır; halka açık bir vakada test etmenizi öneriyorum." Warren kabul etti.
Edward Gilbert Abbott · Boyun tümörü eksizyonu · "Gentlemen, this is no humbug"
Hasta: Edward Gilbert Abbott, 24 yaşında, Boston'lu bir ev boyacısı. Boynunun sol tarafında submandibüler bölgede üç inç uzunluğunda vasküler bir tümör. Cerrahi gerekli.
Amfide toplanan kalabalık: Boston'un tıp dünyasından öğrenciler, hekimler, hastane yöneticileri. Hepsi şüpheci. Wells'in 1845 başarısızlığını biliyorlar; "Yankee gas trick" denilen şeye karşı tedbirli.
Morton geç kaldı — onar dakika gecikti, çünkü kendi tasarladığı bir cam fanus + sünger sistemi (Morton's ether inhaler) son dakikada hazırlanıyordu. Salonda gerilim yükseliyor. Warren saatine baktı: "Sanırım Dr. Morton meşgul."
Morton geldi. Eteri Abbott'a uyguladı. Birkaç dakika içinde Abbott bilinçsizleşti. Warren, bistürüyü kaldırdı ve kesiyi yaptı. Tümörü çıkardı. Operasyon yaklaşık beş dakika sürdü. Abbott hiç ses çıkarmadı.
Abbott uyandı. "Ne hissettin?" diye sordular. "Sanki boynumu kaşıdılar. Acı yoktu."
Warren amfideki öğrencilere ve hekimlere döndü: "Beyler, bu bir hile değil." ("Gentlemen, this is no humbug.") Salon sessizce dağıldı. Modern anesteziyoloji başlamıştı.
17 Ekim 1846 tarihli Boston Daily Journal haberi verdi; aynı gün Scientific American ulusal haberi yayımladı. Operasyonun haberi buharlı gemilerle Atlantik'i geçti; iki ay sonra Aralık ortasında Londra'ya ulaştı. 21 Aralık 1846'da Robert Liston (77. gün), Britanya'nın ilk eter anestezisi ameliyatını yapacaktı.
Morton'un büyük etik hatası
Morton, 16 Ekim 1846 başarısının ardından, beklenmedik bir karar aldı: buluşunu patentlemek. Ether'i doğrudan değil, "Letheon" adıyla — eter + portakal yağı karışımı — patentledi (Patent No. 4848, 12 Kasım 1846). Patent başvurusu, Jackson'a %10 royalty payı verecek şekilde düzenlendi.
Bu hamle, Boston tıp dünyasında bir skandal yarattı. Hekimler hipokratik etikten uzaklaştığını söyledi; bir tıbbi bileşeni patentleyip diğer hekimlerin kullanımına lisans karşılığı sunmak, evrensel ağrı kesicinin paylaşımını engelleyecekti. Boston'un önde gelen hekimleri Morton'u kınadı; MGH cerrahları Letheon kullanmayı reddetti; patent kısa sürede pratikte hükümsüz kaldı çünkü herkes "Letheon"un saf eter olduğunu fark etti.
⚖ PATENT NO. 4848 — ETİK ÇÖKÜŞ
Morton'un patent başvurusu, tıbbi etik tarihinde dönüm noktalarından biri olarak okunur. Patentin pratik çöküşü dakikalar sürdü — eteri kimyacıların analizleri zaten saf bileşik olarak tanımladı — ama hasarı kalıcı oldu. Morton'un kariyeri o günden itibaren patent davaları, Kongre lobiciliği, sahte yayınlar ve borç bataklığında sürünmeye başladı.
Bu vaka, modern tıp etiğinde "her yaygın klinik ihtiyacı karşılayan bileşik patentlenemez" prensibinin doğum noktalarından biri olarak kalır. Bugünün ilaç patentleri çok daha karmaşık ve düzenli; ama Morton'un Letheon hatası, tıbbi keşfin kamu malı olması beklentisinin Batı tıp kültürüne yerleşmesinde belirgin bir rol oynadı.
Long'un yedi yıllık suskunluğu kırıldı
Aralık 1846'da Medical Examiner'da Morton'un patentini ve "buluşunu" anlatan bir editöryal yayımlandı. Bu yazı sonunda Georgia'ya, Crawford Long'un muayenehanesine ulaştı. Long, dergiyi okurken donakaldı: kendi 1842'deki pratiğini bir başkası kendi adına ilan ediyordu.
Ama Long yine de yavaş davrandı. İki yıl daha bekledi. Sonra Aralık 1849'da Augusta, Georgia'daki Medical College of Georgia (sonradan Georgia Health Sciences University) toplantısında bulgularını sundu; aynı ay Southern Medical and Surgical Journal'da uzun bir makale yayımladı. James Venable ve diğer hastalarının yazılı tanıklıklarını ekledi.
Tarihsel önceliği yedi yıl sonra ortaya koyan bu makale, kalıcı bir akademik tartışmanın da başlangıcı oldu. Long'un yaşadığı dönemde tartışma onun lehine sonuçlanmadı — Long para istemiyordu, sadece tanınma istiyordu, ama o tanınma da gelmedi. 1854'te Charles Jackson Athens'i ziyaret ettiğinde Long'a şunu söyledi: "Tarih önceliğinde sen öndesin; ama yayın önceliğinde biz öndeyiz." Bu cümle, modern bilim politikasının özetidir: kim önce yaptı değil, kim önce yayımladı.
Hiç verilmeyen ödül
1847'de Boston hekimleri ve cerrahları, Amerikan Kongresi'ne bir dilekçe sundular: cerrahi anestezi keşfinin gerçek mucidine federal bir ödül verilmesi. Dilekçe sonuçsuz kaldı. Morton kendisi bireysel olarak Kongre'ye başvurdu; 200.000 dolar talep etti — günün parasıyla devasa bir miktar, günümüzde 7-8 milyon dolara eşdeğer.
İki ayrı yasa tasarısı Kongre'nin üç dönemine sunuldu; hiçbiri geçmedi. Çünkü hangi isme verileceği konusunda fikir birliği yoktu: Morton mu? Jackson mu? Wells'in dul eşi Elizabeth mi? Long mu? Hepsinin destekçileri Kongre koridorlarında lobi yapıyor, birbirlerini karalıyordu. Bilimsel öncelik kavgası, bir politik açmaza dönüştü ve hiçbir tarafı ödüllendirmeden sona erdi.
Modern tıp tarihinin en hazin biyografi dizisi
Anestezinin keşfinden sonraki otuz yıl, dört mucitten üçü için bir yıkım dönemiydi. Dört trajedi, dört farklı şekilde:
📜 DÖRT MUCİTİN SONLARI
- Horace Wells — 24 Ocak 1848, intihar, 33 yaşında. 1845 MGH başarısızlığından sonra Hartford'da mesleki çöküntü içinde geçirdiği üç yıl. 1847-48 kışında New York'a taşındı; sülfürik asit ve diğer kimyasal deneyler yaparken kloroform bağımlısı oldu. 21 Ocak 1848'de iki kadına sülfürik asit fırlattı (kloroform halüsinasyonları altında); tutuklandı. New York'taki Tombs hapishanesinde, 24 Ocak 1848 günü kloroform inhale ederek femoral arterini bir jiletle kesti. Eşi Elizabeth o gün New York'a varmıştı; eşini cesedinde buldu. Eter Day'in iki yıl sonrasındaydı.
- William T.G. Morton — 15 Temmuz 1868, beyin tıkanması, 48 yaşında. Patent skandalı, Kongre lobicilik mücadeleleri, mahkemelerde itibar yıpranması; iflas. Karısı ve beş çocuğunu kıt kanaat geçindirdi. Massachusetts'deki çiftliği bankaya gitti. Sıcak bir Temmuz öğleden sonrası New York'a iş için gitti; hipertansif krize girip Central Park yakınında Manhattan'da atlı arabasından indi, sıcaktan bunalıp şehir göletine yüzü üstü atladı, bilinçsiz halde alındı; St. Luke's Hastanesi'nde iki gün sonra beyin tıkanmasından öldü.
- Charles T. Jackson — 28 Ağustos 1880, McLean Asylum, 75 yaşında. Telegraf (Samuel Morse), jeoloji (William Beaumont) ve anestezi (Morton) — üç ayrı bilimsel önceliği için kavga etmiş bir adam. 1873'te zihinsel çöküntü; rivayet, Morton'un Mount Auburn mezarlığındaki mezarı başında bir krize tutulduğu yönünde. Geri kalan yedi yılını Somerville McLean Asylum'da (bugün Belmont, MA, McLean Hospital) geçirdi. Bilinç bulutlanması içinde öldü.
- Crawford W. Long — 16 Haziran 1878, doğum yaptırırken inme, 62 yaşında. Athens, Georgia'da yarım asır taşra hekimliği. Doğru, vakar, sessiz bir yaşam. 1849 makalesinden sonra Amerikan tıp topluluğunda Long'un önceliği yavaş yavaş tanındı; Joseph M. Marion Sims gibi cerrahlar onun lehine yayın yaptı. Bir doğum yaptırırken inme geçirdi; "Çocuğa önce, anneye sonra bakın" dedi ve hastasının başında öldü. Anne ve çocuk hayatta kaldı. Dördünden tek sakin son.
🗿 BOSTON PUBLIC GARDEN — ETHER MONUMENT (1868)
1868'de — Morton'un ölüm yılında — Boston Public Garden'da, Beacon Street'ten girişte, dünyanın ilk halka açık tıp keşif anıtı dikildi. Ether Monument adıyla bilinen 12 metrelik granit sütun, üzerinde dört rölyef plak ve tepesinde "Yardımcı Olan Samaritan" figürü.
Anıtın özelliği şudur: hiçbir mucitin adını taşımıyor. Çünkü bağışçılar — başını çeken Boston tüccarı Thomas Lee — fikir birliği sağlayamadı: Morton mu, Jackson mı, Wells mi, Long mu? Anıt, isimsiz olarak dikildi. Hem cömert hem akıllı bir karardı: "Anestezi'nin keşfini onurlandırıyoruz, mucidini değil." Mucitleri tarihin değerlendirmesine bıraktılar.
Anıt bugün hâlâ ayakta. Oliver Wendell Holmes Sr. — 1846'da "anesthesia" terimini önermiş Boston hekimi — anıt için şu epigrafı önerdi: "Tanrı'ya, ki acının kefaretini insanlığa armağan etti."
Anestezi haberinin Osmanlı tıbbına ulaşması
16 Ekim 1846 sahnesinden sonra, eter anestezisinin Atlantik'i geçişi iki ay sürdü (Liston Londra, 21 Aralık 1846); Avrupa'nın diğer büyük başkentlerine yayılması üç-altı ay daha aldı; ve haberin İstanbul'a ulaşması yaklaşık bir buçuk yıl sürdü. Tıphane-i Âmire (75. gün) — Mustafa Behçet Efendi'nin 14 Mart 1827'de açtığı modern Osmanlı tıp okulu — 1848 ilkbaharında Avrupa tıp dergilerini sürekli izliyordu; eter ve kloroform haberleri Tıphane'nin bilimsel toplantılarında tartışıldı.
İstanbul'da ilk dokümante edilmiş eter anestezisi ameliyatı 1847 sonlarında yapıldı; cerrah büyük olasılıkla Tıphane-i Âmire'nin Avusturyalı kıdemli hocası Dr. Karl Ambros Bernard idi. Türkçe basında anestezi'den ilk kez 1848 başlarında bahsedildi. Birkaç yıl içinde Galatasaray Sultanisi'nin tıp bölümlerinde ve askeri hastanelerde eter rutin pratiğe girdi.
Modern Türk cerrahisinin kurucu figürü Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958) (92. gün), Eter Day'ın 20 yıl sonrasında doğdu. 1880'lerde Paris'te eğitim alırken, eter ve kloroformun rutin kullanımını içeren modern cerrahi pratiğini öğrendi; sonra Berlin ve Viyana'da çalışıp Türkiye'ye döndüğünde, Liston'ın anatomik hızı + Lister'in antisepsisi + Morton-Long-Wells'in anestezisi — üçü birden — Tıbbiye'ye taşıdı. Modern Türk cerrahi pratiğinde bugün her hastaya verilen genel anestezi, kökünü 16 Ekim 1846 Boston sahnesinden alır.
🔗 ANESTEZİ TARİHİNİN KESİŞEN HATLARI
🔍 BU YAZIDA DOĞRULANAN BİLGİLER
- Crawford W. Long: 1 Kasım 1815 Danielsville GA doğum — 16 Haziran 1878 Athens GA ölüm. 30 Mart 1842 James Venable boyun kistik tümör eksizyonu, Jefferson GA. Pennsylvania Üniversitesi MD 1839, Bellevue Hospital ihtisas. 1849 Southern Medical and Surgical Journal yayını.
- Horace Wells: 21 Ocak 1815 Hartford VT doğum — 24 Ocak 1848 New York Tombs hapishanesi (intihar). 10 Aralık 1844 Gardner Quincy Colton Hartford Union Hall sunusu; 11 Aralık 1844 kendi azı dişi çekimi (Dr. John M. Riggs). Ocak 1845 MGH başarısız demonstrasyon.
- William T.G. Morton: 9 Ağustos 1819 Charlton MA doğum — 15 Temmuz 1868 New York City ölüm. 30 Eylül 1846 Eben Frost eter dental anestezisi; 16 Ekim 1846 Edward Gilbert Abbott MGH Ether Day; 12 Kasım 1846 Patent No. 4848 (Letheon). Wells'in eski ortağı (1843); Jackson'un kimya öğrencisi (1844).
- Charles T. Jackson: 21 Haziran 1805 Plymouth MA doğum — 28 Ağustos 1880 Somerville MA McLean Asylum ölüm. Harvard MD, Paris eğitimi. Telegraf-Morse, jeoloji-Beaumont, anestezi-Morton önceliği kavgaları.
- Edward Gilbert Abbott: 24 yaşında Boston'lu ev boyacısı, boyun submandibüler vasküler tümör.
- John Collins Warren: MGH baş cerrahı, 16 Ekim 1846 operatör. "Gentlemen, this is no humbug" alıntısı.
- Patent No. 4848: 12 Kasım 1846, "Letheon" (eter + portakal yağı). Pratik çöküş hemen geldi.
- Kongre 200.000 $ ödülü: Üç ayrı Kongre döneminde sunuldu, hiçbiri geçmedi. 1847 Boston hekimleri petitionu sonuçsuz.
- Boston Public Garden Ether Monument: 1868, Beacon Street girişi, 12 metre granit, isimsiz tasarım. Thomas Lee bağışı.
- Oliver Wendell Holmes Sr.: 1846'da "anesthesia" terimini önerdi.
- 30 Mart Doctors' Day: 1933 Winder GA yerel ilan, 1991 Başkan George H.W. Bush ulusal resmileşme.
- James Young Simpson: 1847 Edinburgh kloroform keşfi.
- Karl Ambros Bernard: Tıphane-i Âmire Avusturyalı kıdemli hocası, İstanbul'da 1847-48 ilk eter ameliyatı.
James Young Simpson ve Kloroform — Edinburgh 1847, Bir Akşam Yemeği Deneyi ve Obstetrik Anestezinin Doğuşu
Eter haberleri Amerika'dan Britanya'ya ve Avrupa'ya yayılırken, Edinburgh'lı obstetrisyen Sir James Young Simpson (1811-1870), eterin pratik dezavantajlarını (yavaş etki, uzun kokunç, postoperatif bulantı) gözlemledi ve alternatif aradı. 4 Kasım 1847 akşamı, Edinburgh Queen Street 52'deki evinde bir yemek partisi sırasında, üç kimyasal maddeyi misafirleri ve kendisi üzerinde test etti. Üçüncüsü — kloroform — hepsini bir anda bayılttı. Simpson uyandığında üzerinde değişen bir tıp tarihi vardı. Yarın bu hikâyenin tamamını — Queen Victoria'nın 1853 Prens Leopold doğumunda kloroform alması ve obstetrik anestezinin tabu kırılışı dahil — inceleyeceğiz.
Yazarın notu: Bu yazıdaki Crawford Long alıntısı, 1849 Southern Medical and Surgical Journal makalesinden derlenen kavramsal bir uyarlamadır; orijinal İngilizce metin Linda Hall Library ve Smithsonian arşivlerinde mevcuttur. Horace Wells'in trajik intiharı, anestezi tarihinin en sarsıcı biyografik momentlerinden biridir; günümüzde Hartford'da Bushnell Park'taki Wells anıtı, ölümünden sonra mesleki rehabilitasyonunun bir simgesidir. Morton'un Massachusetts'teki mezar taşı, dostu Henry Jacob Bigelow tarafından yazılan epitafı taşır: "Inventor and Revealer of Anaesthetic Inhalation — by whom pain in surgery was averted and annulled — since whom Science has control of pain." Bu cümle, önceliği tartışmasız belirler — ama tartışmayı bitirmez. 89. gün'de eter kimyası ve farmakolojisi, 92. gün'de Cemil Topuzlu Paşa üzerinden Türk modern cerrahi geleneği, 110. gün'de William Halsted radikal mastektomi ayrıntılı işlenecek.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Long CW. An account of the first use of sulphuric ether by inhalation as an anaesthetic in surgical operations. Southern Medical and Surgical Journal, Aralık 1849;5:705-713. (Long'un 1842 vakalarını yayımladığı temel makale.)
- Bigelow HJ. Insensibility during surgical operations produced by inhalation. Boston Medical and Surgical Journal 1846;35:309-317. (Morton'un Ether Day demonstrasyonunun ilk medikal yayını.)
- Welch WH. A consideration of the introduction of surgical anaesthesia: an address delivered at the Massachusetts General Hospital on the 62nd anniversary of Ether Day. The Boston Medical and Surgical Journal 1908;159:309-321. (16 Ekim 1908 Welch'in definitif retrospektif değerlendirmesi.)
- Sims JM. The discovery of anaesthesia. The Virginia Medical Monthly 1877;4:81-100. (1877'de Long'un önceliğini ilk kez ulusal gündeme taşıyan makale.)
- Fenster JM. Ether Day: The Strange Tale of America's Greatest Medical Discovery and the Haunted Men Who Made It. New York: HarperCollins, 2001. (Dört mucit hikâyesinin en kapsamlı modern derlemesi.)
- Hektoen International. The "Ether Controversy". 2021. (Anestezi önceliği kavgasının özet derlemesi.)
- New Georgia Encyclopedia. Crawford Long (1815-1878). (Long'un biyografik resmi kaynağı.)
- Linda Hall Library. Crawford Long, Horace Wells, Ether Dome — Scientist of the Day biyografi serisi, 2023-2025. (Akademik biyografik özet.)
- Smithsonian National Museum of American History. Morton Family Collection (NMAH.AC.0118). (Morton'un kişisel arşivi; mektuplar, patent belgeleri, mahkeme dokümanları.)
- Pernick MS. A Calculus of Suffering: Pain, Professionalism, and Anesthesia in Nineteenth-Century America. New York: Columbia University Press, 1985. (Amerikan anestezi tarihinin sosyolojik klasik analizi.)
- Wolfe RJ. Tarnished Idol: William Thomas Green Morton and the Introduction of Surgical Anesthesia. San Anselmo, CA: Norman Publishing, 2001. (Morton'un kişisel ve etik düşüşünün en kapsamlı biyografisi.)
- Massachusetts General Hospital Archives. Ether Dome historical records, October 16, 1846 operation log. Boston, MA. (16 Ekim 1846 operasyonunun MGH kayıtları.)
- Türk Anesteziyoloji ve Reanimasyon Derneği (TARD). Türkiye'de anestezi tarihi — Tıphane-i Âmire'den Cumhuriyet dönemine. Ankara: TARD yayınları, 2018 derlemesi.
Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 78. günüdür. Anestezi'nin önceliği kavgası, modern tıp tarihinin en hazin biyografi dizilerinden birini oluşturur: dört Amerikalı, dört "ben buldum" iddiası, on yıllar süren mahkeme süreçleri, hiç verilmeyen 200.000 dolarlık Kongre ödülü, ve dördünden üçünü tüketen trajik sonlar. Crawford Long'un 30 Mart 1842 önceliği bugün akademik konsensüs olarak kabul edilir; ama tarihsel popülerlikte 16 Ekim 1846 Ether Day, William Morton ile birlikte modern anestezi'nin sembolik doğum günü olarak hatırlanır. Bu çelişki, "bilimsel öncelik" kavramının ne kadar karmaşık olduğunu — kim önce yaptı değil, kim önce yayımladı, kim önce halkın gözünde dökümante etti, kim önce uluslararası kabul gördü — gösteren modern bilim tarihinin temel derslerinden biridir. Kapadokya'da Y. İzzettin Barış'ın mezotelyoma-erionit araştırmasının uluslararası tanınma süreci, Karain köyü hikâyesi (ileri günlerde işlenecek), bu önceliğin tek bir merkez tarafından monopolize edilmesi riskine karşı bir başka uyarıdır. 76. gün Astley Cooper, 77. gün Robert Liston, 78. gün anestezi önceliği — üçü bir araya geldiğinde modern cerrahinin "anatomi + hız + ağrısızlık" üçgenini oluşturur; yarın James Young Simpson kloroform hikâyesiyle dördüncü kenar (obstetrik anestezi + tabu kırılması) eklenecek. Tüm tarih ve biyografik veriler Welch 1908, Fenster 2001, Wolfe 2001, Smithsonian Morton Collection, Linda Hall Library biyografi serisi ve Southern Medical and Surgical Journal 1849 orijinal Long yayınından doğrulanmıştır. Bu yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tıbbi tedavi yönlendirmesi içermez.
