Kimliği Bilinmeyen Protein: p53'ün İlk Görünüşü, 1979

Bu Makalede
Kimliği Bilinmeyen Protein: p53'ün İlk Görünüşü, 1979
164. günde kanserin ne yalnız çevreden ne yalnız genden geldiğini düşündüren bir örnek gördük. Bugün o düşüncenin molekül ayağına geçiyoruz, ama kimse bunu bilmeden: 1979'da birkaç laboratuvar, jel üzerinde yaklaşık 53 bin ağırlığında bir bant gördü ve ona farklı adlar verdi. Bu bant, on bir yıl sonra, 148. günde bir soru işaretiyle bıraktığımız Li-Fraumeni ailelerinin geninin ürünü çıkacaktı. 160. günde anlattığımız onkogen fikrinin gölgesinde, uzun süre yanlış bir yerde aranacaktı. Dünkü yarın kutusunda söz verdiğim gibi kimin, hangi dergide, hangi ayda yayımladığını doğruladım; neden onkogen sanıldığını anlatıyorum; 1989'daki kimlik değişiminin ayrıntısını ise o güne bırakıyorum.
Bir virüs proteininin yanındaki bant
Hikâye bir maymun virüsüyle başlar. SV40 (simian virus 40), kemirgen hücrelerini tümör hücresi gibi davranır hâle getirebilen bir virüstür; bunu yapmak için yazdığı büyük T antijeni, dönüşümü başlatmak ve sürdürmek için gereklidir. Embryo Project Encyclopedia'nın aktardığına göre Stony Brook'ta Peter Tegtmeyer ve arkadaşları 1970'lerin ortasında bu proteini çökelttiklerinde (Journal of Virology 1975 ve 1977) örneklerde yaklaşık 50 bin ağırlığında bir protein de bulmuştu ve peşine düşmemişti. Bu, tek bir ikincil kaynağın aktardığı bir ayrıntı; makaleleri kendim okumadım.
Londra: T antijeninin yapışık olduğu hücre proteini
Aynı kaynağa göre David Lane, 1976'dan beri Londra'da Imperial College'da Lionel Crawford'un laboratuvarında doktora sonrası araştırmacıydı ve teknisyen Alan Robbins'le birlikte daha iyi T antijeni serumları hazırlamıştı. Lane ve Crawford'un Nature'daki yazısı (cilt 278, s. 261-263; Mart 1979) SV40 ile dönüştürülmüş bir fare hücre hattında T antijeninin "hücrenin kodladığı belirli bir proteinle" bir oligomerik kompleks oluşturduğunu bildirdi (özetin serbest çevirisi). Protein yaklaşık 53 bin ağırlığındaydı. Yani soru artık viral protein tek başına değil: virüs, hücrenin kendi proteinine tutunuyor.
"p53" adı nereden gelir?
Protein, jelde yürüdüğü konuma göre tartılır; birim "dalton"dur ve 53 bin daltonluk bir protein "53K" ya da "p53" diye anılır (p, "protein" demektir). Adın kendisi bir ölçüm sonucudur, bir işlev değil. Bu yüzden ilk dönemde farklı laboratuvarların aynı proteini 48 ile 55 bin arasında farklı sayılarla bildirmesi şaşırtıcı değildi; Embryo Project'in önerdiği açıklama, jel koşullarının farklı olmasıdır. Bu, ispatlanmış bir şey değil, makul bir tahmin.
Aynı bant, beş laboratuvar
Lane ve Crawford'dan yaklaşık iki ay sonra Princeton'da Daniel Linzer ve Arnold Levine, Cell'de (cilt 17, s. 43-52) SV40 ile dönüştürülmüş hücrelerde ve virüsle hiç karşılaşmamış embriyonal karsinom hücrelerinde 54 bin ağırlığında bir hücre proteini bildirdi. Peptit haritalamasına göre bu protein T antijeninin kendisinin bir parçası değildi. Başka bir deyişle: protein virüsün değil hücrenin ürünü gibi görünüyordu ve virüssüz hücrelerde de bulunuyordu. Levine'in laboratuvarı ona "54K" diyordu.
Mayıs 1979'da bir üçüncü adım geldi. New York'taki bir kanser araştırma merkezinden Albert DeLeo, Lloyd Old ve arkadaşları PNAS'ta (cilt 76, s. 2420-2424) Meth A sarkomuna karşı hazırlanmış serumların, dönüştürülmüş BALB/c hücrelerinde 53 bin ağırlığında bir proteini tanıdığını bildirdi ve ona p53 adını verdiler (Embryo Project'e göre). Özete göre protein normal yetişkin fare fibroblastlarında, lenfoid ve kan yapıcı hücrelerde, embriyo ve 3T3 hücrelerinde bulunmuyordu; kimyasalla oluşturulmuş sarkomlar, lösemiler ve SV40 ya da fare sarkom virüsüyle dönüştürülmüş tüm hücrelerde vardı. Yazarlar proteinin hücre genleri tarafından kodlandığını öne sürdü, ama endojen virüs ya da dönüştüren virüs kaynağını dışlamadı.
Bu tablo 97, 98 ve 99. günlerin üçlüsünü hatırlatıyor: virüs (Rous), kromozom (Boveri), kimyasal (Yamagiwa). DeLeo ve arkadaşlarının tümörleri hem virüsle hem kimyasalla oluşmuştu ve ikisinde de aynı protein vardı. Bu, bir nedensellik kanıtı değil, bir ortaklık gözlemi: protein tümör hücrelerinde bulunuyordu, ama proteinin ne yaptığı sorusu açıktı.
Aynı sene Chang ve arkadaşları ile Kress ve arkadaşları Journal of Virology'de (cilt 31, s. 463-471 ve 472-483), Melero ve arkadaşları Virology'de (cilt 93, s. 466) ve Smith, Smith ve Paucha Cell'de (cilt 18, s. 335) benzer proteinleri bildirdi. Bu bildirimler birbirinden bağımsız laboratuvarlardan geldi; Oren'in 2019 tarihli anlatısı ise küçük bildirimlerin zamanla "arka plana itildiğini" yazıyor. Kimin adının yer aldığı, yazan kişiye göre değişiyor. Bu yüzden "keşfeden" tek bir kişi ya da laboratuvar göstermiyorum; Lane ve Levine'in 1993'te birlikte Brupbacher Ödülü aldığı bilgisi de Embryo Project'ten.
1982-1985: bir proteinin klonlanması
1982'de Sarnow ve arkadaşları (Cell) adenovirüsün E1B 58K proteininin ve SV40 T antijeninin aynı 54K hücre proteinine bağlandığını gösterdi: iki farklı virüs, aynı hücre proteinine yönelmişti. 1983'te Oren ve Levine fare p53'ünün cDNA'sını klonladı; İnsan p53 cDNA'sı 1984-85'te yayımlandı (Matlashewski ve ark., EMBO J; Harlow ve ark., Mol Cell Biol; Zakut-Houri ve ark., EMBO J).
Bu aşamada "bir hücre geni" nin proteininin ne yaptığı sorulabiliyordu ve cevap beklenmedik biçimde "kanseri ilerletir" yönünde çıktı.
Aşırı üretilen p53 hücrelerin davranışını bozuyor muydu?
1984'te Nature'da Eliyahu, Parada ve Jenkins'in ayrı ekiplerinin yazıları p53'ün ras onkogeniyle birlikte birincil hücreleri dönüştürebileceğini ve kemirgen hücrelerinin sınırsız çoğalmasını sağlayabileceğini bildirdi; 1985'te Eliyahu ve arkadaşları fazla üretimin yerleşik hücreleri tümör yapıcı hâle getirdiğini gösterdi. Gerekçeler birbirini destekliyordu: p53 tümör ve dönüşmüş hücrelerde çoğu zaman yüksek düzeydeydi; SV40 büyük T antijeni ve adenovirüs E1B-55K gibi viral dönüştürücü proteinlerle kararlı kompleksler yapıyordu; deneylerde fazla üretildiğinde hücrelerin davranışını bozuyordu. Alan bu yüzden p53'ü bir onkogen saydı; Oren'e göre Myc kadar öne çıkan bir onkogen değildi.
Bu bir hipotezdi, ve deneylerin güvenilirliği tek bir varsayıma, "kullanılan klonlar normal p53 genidir" varsayımına dayanıyordu. Bu varsayımın ne zaman ve nasıl çöktüğünü, hangi klonun farklı çıktığını ve 1989'daki dönüşü ayrıca anlatacağım; planda bu başlık ayrı bir güne düşüyor (plan numarasıyla 180. gün). Bugün yalnızca şunu söylüyorum: "p53 bir onkogen" cümlesi 1980'lerin ortasında yanlış bir sonuç değil, o günün deneylerine uygun bir sonuçtu. Bilimin kendini düzeltmesi motifi tam burada başlıyor.
Oren'in anlatımına göre, bu sırada bazı gözlemler farklı bir yöne işaret ediyordu: Rotter'in ve Benchimol ile Bernstein'ın bazı tümör hücrelerinde p53 ifadesinin kaybolduğunu bildiren çalışmaları büyük ölçüde göz ardı edilmişti. Bu, "reddedilen öncü" motifinin bir başka örneği olabilir; ancak tek bir kaynaktan, ve katılımcı bir bilim insanının kaleminden geliyor.
Bedel ve sınırlar
İlk sınır, bunun laboratuvar bulgusu olması. DeLeo ve arkadaşlarının tümörleri fare tümörleriydi; Lane ve Crawford'un hücreleri fare hücre hattıydı. 1979'da hiçbir hastaya bir test, bir tanı ya da bir tedavi getirmedi. p53 proteininin tümör hücrelerinde bulunması, insanda bir kanserin işareti olarak okunabileceği anlamına gelmiyordu; bunu söyleyecek veri yoktu.
İkinci sınır, "aynı protein" sorusu. Beş laboratuvar 48 ile 55 bin arasında farklı sayılar bildirdi ve bunların aynı protein olduğu bildirimle değil, sonraki iş birikimiyle (Sarnow 1982'nin ortak bağlanması, klonlama) yerleşti. Üçüncü sınır adlandırma: kimin "ilk" olduğu, hangi laboratuvarın bulgusunun öne çıkarıldığı bir ölçüde tarihin ağırlığıdır; küçük bildirimler zamanla arka plana itildi (Oren). Dördüncü bedel zaman: Embryo Project'in yazdığına göre p53'ün onkogen ürünü değil tümör baskılayıcı olduğunun anlaşılması yaklaşık on yıl sürdü. O on yılda yürütülen deneylerin bir kısmı, sonradan anlaşıldığı üzere mutant klonlarla yapılmıştı; ayrıntısı 180. günde.
Son bedel insani. 148. günde anlattığımız Li-Fraumeni aileleri 1969'dan beri bir soru işaretiydi. Malkin ve arkadaşları 1990'da incelenen beş ailenin hepsinde germline p53 mutasyonu buldu: bu, "beş ailede beş" demek ve ancak 1990'da gelebildi. 1979'daki bantla bu bulgu arasında on bir yıl var.
Kalan
- SV40 T antijeniyle bir hücre proteininin kompleksi (Lane ve Crawford, 1979)
- Proteinin virüsün değil hücrenin ürünü olduğu fikri (Linzer ve Levine; DeLeo ve ark.)
- Adlandırma ve yöntem: immünopresipitasyon, jelde ağırlık, klonlama
Düşen veya sınırlanan
- "p53 bir virüs proteinidir" sanısı
- "p53 bir onkogendir" sonucu (1984-85); ayrıntısı 180. günde
- Tek bir laboratuvarın keşfi anlatısı
p53'ün ilk yılları: 1975-1990. Eksen 1970'ten 1993'e uzanır. Yeşil işaretler birden çok kayıtla doğrulanan tarihlerdir; mavi işaretler tek kaynağa dayanır. Yalnız yılı bilinen tarihler yıl ortasına çizilmiştir; Mayıs 1979 tarihleri ay ortasına konmuştur.
Bir raporda "TP53" gördüğünüzde
p53'ün bu ilk yıllarına ait doğrulanmış bir Türkiye bağı bulamadım ve uydurmadım. Genel bir çıkarım yazıyorum: bir hastanın raporunda "p53" ya da "TP53" gördüğünde okuduğu şey, 1979'da jelde ölçülen yaklaşık 53 bin daltonluk bir bantın adı; adın içinde bir işlev değil, bir ölçüm kalıntısı var. Bu ad bir gen hakkında bir sonuç değil; sonucun ne anlama geldiğini hekimle, hastanın kendi durumu içinde konuşmak gerekir.
1975'ten bugüne
Neyin doğrulandığı, neyin belirsiz kaldığı
- Gün 158: Köhler ve Milstein hâlâ yazılmadı; 157. günün yarın kutusundaki söz tutulmadı.
- "İlk" iddiası: Embryo Project'e göre Lane ve Crawford Mart 1979'da, Linzer ve Levine yaklaşık iki ay sonra, DeLeo ve arkadaşları Mayıs 1979'da yayımladı. Nature sayısının günü ve Cell sayısının ayı doğrudan okunmadı; kaynak sıralamasına güvendim. Hepsi "bağımsız" diye anılıyor; paralel bulucuları adıyla andım.
- Öncül: Tegtmeyer'in 1975-77 gözlemi tek kaynaktan (Embryo Project); makaleleri okumadım.
- Ad: "p53" adının DeLeo ve arkadaşlarının PNAS makalesinden geldiği Embryo Project'te yazılı; Levine laboratuvarı "54K" diyordu. Boyut farklarını jel koşullarına bağlayan açıklama aynı kaynağın tahmini, ispatlanmamış.
- Kurumlar: Kress ve Chang'ın hangi kuruma bağlı olduğu kaynakta eşleştirilmiyor (Fransa'daki bir enstitü ve bir ABD kurumu anılıyor); ben de eşleştirmedim.
- Katılımcı anlatıları: Oren (2019), p53 çalışmasının içindeki bir kişinin yazısıdır; "arka plana itilen" bildirimler, Rotter ve Benchimol-Bernstein'ın göz ardı edildiği ve "Myc kadar öne çıkmayan onkogen" ifadesi bu anlatıdan geliyor. Levine ve Oren (2009) derlemesinin yalnızca künyesini doğruladım; metnini okumadım. Bağımsız teyit bulamadım.
- Onkogen yayınları: Eliyahu, Parada ve Jenkins'in Nature 1984 yayınlarının sayfa numaralarını ve 1985 makalesinin künyesini doğrulamadım; yalnızca cilt ve yılı yazdım. Matlashewski, Harlow ve Zakut-Houri künyeleri (EMBO J 1984, Mol Cell Biol 1985, EMBO J 1985) ikincil kaynaktan; makaleleri okumadım.
- Mutant klon: Finlay, Hinds ve Levine'in 1989 makalesinin özeti (PDF özetlemesi), önceki p53 klonlarının aktive edici mutasyon taşıdığını söylüyor; Oren'in anlatımı Pennica klonunun tek "yabanıl" klon olduğunu yazıyor. Burada yalnızca yönünü belirttim, ayrıntı 180. gün.
- Baker 1989 ve Malkin 1990: Özetler okundu; yazar listeleri yalnızca Malkin için tam okundu, Baker makalesinde "ve ark." yazdım.
- Lane 1992: Yalnızca künye ve başlık doğrulandı; yazının içeriğini okumadım, başlıktan başka bir iddia yazmadım.
- Ödüller: 1993 Brupbacher Ödülü (Embryo Project) ve Science "Yılın Molekülü" (Oren) tek kaynaktan; bağımsız doğrulama yok.
- Plan: p53 planda iki kez geçiyor (172 ve 187). Bu yazı keşif ve onkogen dönemini, ileride 1989 dönüşünü ve tümör baskılayıcı kimliğini ele alacak.
- Türkiye: Doğrulanmış bir bağ bulunamadı; genel çıkarım olarak yazıldı.
Belmont Raporu, 1979: Araştırmadaki insanı koruyan üç ilke
Bugün 1979'un laboratuvarından çıktık; yarın aynı yılın bir başka belgesine, hiçbir hücre içermeyen ama kanser araştırmasını değiştiren bir metne bakacağım: Belmont Raporu. 121. günde Nürnberg Yönetmeliği'ni anlatmıştım; yarın o çizginin ABD'deki devamını izleyeceğim. Yazmadan önce raporun yayın tarihini, hazırlayan komisyonun adını ve üç ilkenin adlarını doğrulayacağım; Tuskegee'yi yalnızca bağlam olarak anacağım, çünkü kendi gününü hak edecek kadar büyük bir konu.
Yazarın notu: Bu yazıda en çok dikkat ettiğim şey, "keşfeden kim" sorusuna tek bir isimle cevap vermemekti: aynı bandı birkaç laboratuvar aynı yıl gördü, ve hangisinin öne çıkarıldığı bir ölçüde anlatıcıya bağlı. İkinci özenim, onkogen sanısını bir hata olarak değil, dönemin deneylerine uygun bir hipotez olarak anlatıp ayrıntısını sözümü tutarak 180. güne bırakmaktı.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Lane DP, Crawford LV. T antigen is bound to a host protein in SV40-transformed cells. Nature 1979;278(5701):261-263 (özet okundu).
- Linzer DIH, Levine AJ. Characterization of a 54K dalton cellular SV40 tumor antigen present in SV40-transformed cells and uninfected embryonal carcinoma cells. Cell 1979;17:43-52 (künye Embryo Project'ten; makale okunmadı).
- DeLeo AB ve ark. Detection of a transformation-related antigen in chemically induced sarcomas and other transformed cells of the mouse. Proc Natl Acad Sci USA 1979;76(5):2420-2424 (özet okundu).
- Levine AJ, Oren M. The first 30 years of p53: growing ever more complex. Nat Rev Cancer 2009;9:749-758 (yalnızca künye doğrulandı; katılımcı yazı).
- Oren M. p53: not just a tumor suppressor. J Mol Cell Biol 2019;11(7):539-543 (okundu; katılımcı anlatısı).
- Finlay CA, Hinds PW, Levine AJ. The p53 proto-oncogene can act as a suppressor of transformation. Cell 1989;57(7):1083-1093 (PDF özetlemesiyle okundu).
- Baker SJ ve ark. Chromosome 17 deletions and p53 gene mutations in colorectal carcinomas. Science 1989;244(4901):217-221 (özet okundu).
- Malkin D, Li FP, Strong LC, Fraumeni JF ve ark. Germ line p53 mutations in a familial syndrome of breast cancer, sarcomas, and other neoplasms. Science 1990;250(4985):1233-1238 (özet okundu).
- Embryo Project Encyclopedia. The Discovery of p53 Protein, embryo.asu.edu (özetleme aracıyla okundu; ikincil kaynak) ve Lane DP. p53, guardian of the genome. Nature 1992;358:15-16 (yalnızca künye).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili sayfalar bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 165. günüdür ve p53 proteininin ilk bildirimlerini tarihsel bir okuma olarak sunar. Tarihsel-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Bir raporda yer alan sonuçlar için hekiminize başvurunuz. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca tek bir ikincil kaynağa, yalnızca bir özete, katılımcı bir anlatıya ya da okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.




