پروتئینی با هویت ناشناخته: نخستین ظهور p53، ۱۹۷۹

در این مقاله
پروتئینی با هویت ناشناخته: نخستین ظهور p53، ۱۹۷۹
در روز ۱۶۴ نمونهای دیدیم که نشان میداد سرطان نه فقط از محیط میآید و نه فقط از ژنها. امروز این اندیشه به سطح مولکول فرود میآید، هرچند آن زمان کسی این را نمیدانست: در ۱۹۷۹ چند آزمایشگاه بر ژل نواری با وزن حدود ۵۳ هزار دیدند و نامهای گوناگونی بر آن نهادند. یازده سال بعد معلوم میشد این نوار فراوردهٔ ژنی است که پشت خانوادههای لی-فرومنی قرار دارد؛ خانوادههایی که در روز ۱۴۸ با علامت پرسش رها کردیم. در سایهٔ ایدهٔ انکوژن در روز ۱۶۰، مدتها آن را در جای نادرست جستوجو میکردند. چنانکه در جعبهٔ «فردا»ی دیروز قول دادم، بررسی کردم چه کسی، در کدام نشریه و در کدام ماه آن را منتشر کرد؛ توضیح میدهم چرا آن را انکوژن پنداشتند؛ و جزئیات تغییر هویت ۱۹۸۹ را برای همان روز میگذارم.
نواری در کنار یک پروتئین ویروسی
داستان با یک ویروس میمون آغاز میشود. SV40 (simian virus ۴۰) ویروسی است که میتواند سلولهای جونده را وادار کند مانند سلولهای تومور رفتار کنند؛ برای این کار آنتیژن T بزرگ را میسازد که برای آغاز و پایداری تراریختی لازم است. بنا بر Embryo Project Encyclopedia، وقتی پیتر تگتمایر و همکارانش در استونیبروک در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ این پروتئین را رسوب دادند (Journal of Virology، ۱۹۷۵ و ۱۹۷۷)، در نمونهها پروتئینی با وزن حدود ۵۰ هزار نیز یافتند و پی آن را نگرفتند. این جزئیاتی است که فقط یک منبع ثانویه گزارش میکند؛ خود مقالهها را نخواندهام.
لندن: پروتئین سلولی که آنتیژن T به آن میچسبد
بنا بر همان منبع، دیوید لین از ۱۹۷۶ پژوهشگر پسادکتری در آزمایشگاه لایونل کراوفورد در امپریال کالج لندن بود و همراه با تکنسین آلن رابینز سرمهای بهتری برای آنتیژن T تهیه کرده بود. مقالهٔ لین و کراوفورد در Nature (جلد ۲۷۸، ص ۲۶۱-۲۶۳؛ مارس ۱۹۷۹) گزارش داد که در یک رده سلولی موش که با SV40 تراریخته شده، آنتیژن T با «یک پروتئین مشخص که سلول رمزگذاری میکند» کمپلکسی الیگومری میسازد (برگردان آزاد چکیده). وزن پروتئین حدود ۵۳ هزار بود. یعنی پرسش دیگر فقط دربارهٔ پروتئین ویروسی نبود: ویروس به پروتئین خودِ سلول چنگ میزد.
نام «p53» از کجا میآید؟
پروتئین را از روی جایگاهی که در ژل طی میکند وزن میکنند؛ یکا «دالتون» است و پروتئینی با ۵۳ هزار دالتون «53K» یا «p53» نامیده میشود (p برای «protein»، یعنی پروتئین). خود نام نتیجهٔ یک اندازهگیری است و نه یک کارکرد. بنابراین شگفتآور نبود که آزمایشگاههای گوناگون همان پروتئین را با عددهای متفاوت میان ۴۸ تا ۵۵ هزار گزارش کنند؛ توضیحی که Embryo Project پیشنهاد میکند تفاوت شرایط ژل است. این حدسی معقول است و نه چیزی اثباتشده.
همان نوار، پنج آزمایشگاه
حدود دو ماه پس از لین و کراوفورد، در پرینستون دانیل لینزر و آرنولد لوین در Cell (جلد ۱۷، ص ۴۳-۵۲) پروتئین سلولی ۵۴ هزاری را در سلولهای تراریخته با SV40 و در سلولهای کارسینوم جنینی که هرگز با ویروس برخورد نکرده بودند گزارش کردند. بنا بر نقشهبرداری پپتیدی، این پروتئین بخشی از خود آنتیژن T نبود. به بیان دیگر، پروتئین فراوردهٔ سلول به نظر میرسید و نه ویروس، و در سلولهای بدون ویروس هم یافت میشد. آزمایشگاه لوین آن را «54K» مینامید.
در مه ۱۹۷۹ گام سوم آمد. آلبرت دلئو، لوید اولد و همکاران از یک مرکز پژوهش سرطان در نیویورک در PNAS (جلد ۷۶، ص ۲۴۲۰-۲۴۲۴) گزارش دادند که سرمهای تهیهشده علیه سارکوم Meth A در سلولهای تراریختهٔ BALB/c پروتئینی با وزن ۵۳ هزار را میشناسند و نام p53 را بر آن نهادند (بنا بر Embryo Project). بنا بر چکیده، این پروتئین در فیبروبلاستهای موش بالغ سالم، در سلولهای لنفوئیدی و خونساز، و در سلولهای جنین و 3T3 نبود؛ در سارکومهای القاشده با مواد شیمیایی، در لوسمیها و در همهٔ سلولهای تراریخته با SV40 یا ویروس سارکوم موش وجود داشت. نویسندگان پیشنهاد کردند پروتئین را ژنهای سلولی رمزگذاری میکنند، اما ویروس درونزاد یا ویروس تراریختکننده را به عنوان منشأ کنار نگذاشتند.
این تصویر سهگانهٔ روزهای ۹۷، ۹۸ و ۹۹ را به یاد میآورد: ویروس (راس)، کروموزوم (بووری)، ماده شیمیایی (یاماگیوا). تومورهای دلئو و همکارانش هم با ویروس و هم با مواد شیمیایی پدید آمده بودند و در هر دو همان پروتئین وجود داشت. این اثبات علّیت نیست، مشاهدهٔ یک همراهی است: پروتئین در سلولهای توموری یافت میشد، اما اینکه چه میکند پرسشی گشوده بود.
در همان سال چانگ و همکاران و نیز کرس و همکاران در Journal of Virology (جلد ۳۱، ص ۴۶۳-۴۷۱ و ۴۷۲-۴۸۳)، ملرو و همکاران در Virology (جلد ۹۳، ص ۴۶۶) و اسمیت، اسمیت و پائوخا در Cell (جلد ۱۸، ص ۳۳۵) پروتئینهای مشابهی گزارش کردند. این گزارشها از آزمایشگاههای مستقل از هم آمد؛ روایت اورن در ۲۰۱۹ مینویسد گزارشهای کوچکتر با گذشت زمان «به پشت صحنه رانده شدند». اینکه نام چه کسی ثبت شود به راوی بستگی دارد. از این رو هیچ فرد یا آزمایشگاه واحدی را «کاشف» معرفی نمیکنم؛ اینکه لین و لوین در ۱۹۹۳ با هم جایزهٔ بروپباخر را گرفتند نیز از Embryo Project است.
۱۹۸۲-۱۹۸۵: همسانهسازی یک پروتئین
در ۱۹۸۲ سارنو و همکاران (Cell) نشان دادند که پروتئین E1B 58K آدنوویروس و آنتیژن T ویروس SV40 به همان پروتئین سلولی 54K متصل میشوند: دو ویروس متفاوت به سوی همان پروتئین سلول رفته بودند. در ۱۹۸۳ اورن و لوین cDNA مربوط به p53 موش را همسانهسازی کردند. cDNA مربوط به p53 انسان در ۱۹۸۴-۸۵ منتشر شد (متلاشفسکی و همکاران، EMBO J؛ هارلو و همکاران، Mol Cell Biol؛ زاکوت-هوری و همکاران، EMBO J).
در این مرحله میشد پرسید پروتئینِ یک «ژن سلولی» چه میکند، و پاسخ، به طور غیرمنتظره، در جهت «سرطان را پیش میبرد» درآمد.
آیا p53 بیشازحد تولیدشده رفتار سلولها را مختل میکرد؟
در ۱۹۸۴ مقالههای گروههای جداگانهٔ الیاهو، پارادا و جنکینز در Nature گزارش دادند که p53 همراه با انکوژن ras میتواند سلولهای نخستین را تراریخته کند و میتواند تکثیر نامحدود سلولهای جونده را فراهم آورد؛ در ۱۹۸۵ الیاهو و همکاران نشان دادند تولید بیشازحد سلولهای جاافتاده را تومورساز میکرد. دلایل یکدیگر را تقویت میکردند: p53 اغلب در سلولهای توموری و تراریخته در سطح بالا بود؛ با پروتئینهای تراریختکنندهٔ ویروسی مانند آنتیژن T بزرگ SV40 و E1B-55K آدنوویروس کمپلکسهای پایدار میساخت؛ و هنگام تولید بیشازحد در آزمایشها رفتار سلولها را مختل میکرد. از این رو این حوزه p53 را انکوژن به حساب آورد؛ به گفتهٔ اورن، انکوژنی به برجستگی Myc نبود.
این یک فرضیه بود و پایایی آزمایشها بر یک فرض متکی بود: «همسانههای بهکاررفته ژن عادی p53 هستند». اینکه این فرض کی و چگونه فروریخت، کدام همسانه متفاوت از آب درآمد و چرخش ۱۹۸۹ را جداگانه روایت میکنم؛ در برنامه این موضوع به روز دیگری میافتد (بنا بر شمارهٔ برنامه، روز ۱۸۰). امروز فقط این را میگویم: جملهٔ «p53 یک انکوژن است» در میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ نتیجهای نادرست نبود، نتیجهای بود که با آزمایشهای آن روزها همخوانی داشت. نقشمایهٔ خودتصحیحی علم دقیقاً از اینجا آغاز میشود.
بنا بر روایت اورن، در این میان برخی مشاهدهها به سمت دیگری اشاره میکردند: پژوهشهای روتر و نیز بنچیمول و برنشتاین که از میان رفتن بیان p53 در برخی سلولهای توموری را گزارش میکردند تا حد زیادی نادیده گرفته شده بودند. این میتواند نمونهٔ دیگری از نقشمایهٔ «پیشگام ردشده» باشد؛ اما از یک منبع واحد میآید و از قلم یک دانشمند درگیر در ماجرا.
بها و محدودیتها
محدودیت نخست اینکه این یک یافتهٔ آزمایشگاهی بود. تومورهای دلئو و همکارانش تومور موش بودند؛ سلولهای لین و کراوفورد ردهای سلولی از موش بود. در ۱۹۷۹ این یافته برای هیچ بیماری آزمایش، تشخیص یا درمانی نیاورد. اینکه پروتئین p53 در سلولهای توموری یافت میشد به این معنا نبود که در انسان بتوان آن را نشانهٔ یک سرطان خواند؛ دادهای برای گفتن این حرف وجود نداشت.
محدودیت دوم پرسش «همان پروتئین» است. پنج آزمایشگاه عددهای متفاوت میان ۴۸ تا ۵۵ هزار گزارش کردند و اینکه همه یک پروتئین بودند با گزارشها روشن نشد، بلکه با کار انباشتهٔ بعدی (اتصال مشترک در سارنو ۱۹۸۲، همسانهسازی). محدودیت سوم نامگذاری است: اینکه چه کسی «نخست» بود و یافتهٔ کدام آزمایشگاه به پیشصحنه آورده شد تا حدی وزن تاریخ است؛ گزارشهای کوچک با گذشت زمان به پشت صحنه رانده شدند (اورن). بهای چهارم زمان است: بنا بر Embryo Project حدود ده سال طول کشید تا فهمیدند p53 فراوردهٔ انکوژن نیست و سرکوبگر تومور است. بخشی از آزمایشهای آن دهه، چنانکه بعدتر فهمیده شد، با همسانههای جهشیافته انجام شده بود؛ جزئیات در روز ۱۸۰.
آخرین بها انسانی است. خانوادههای لی-فرومنی که در روز ۱۴۸ توصیف کردیم از ۱۹۶۹ علامت پرسش بودند. مالکین و همکاران در ۱۹۹۰ در هر پنج خانوادهٔ بررسیشده جهشهای ژرملاین p53 یافتند: یعنی «پنج از پنج»، و این فقط در ۱۹۹۰ میتوانست برسد. میان نوار ۱۹۷۹ و این یافته یازده سال فاصله است.
آنچه ماند
- کمپلکس آنتیژن T ویروس SV40 با یک پروتئین سلولی (لین و کراوفورد، ۱۹۷۹)
- ایدهٔ اینکه پروتئین فراوردهٔ سلول است و نه ویروس (لینزر و لوین؛ دلئو و همکاران)
- نامگذاری و روش: ایمونوپرسیپیتاسیون، وزن در ژل، همسانهسازی
آنچه افتاد یا محدود شد
- باور به اینکه «p53 پروتئینی ویروسی است»
- نتیجهٔ «p53 انکوژن است» (۱۹۸۴-۸۵)؛ جزئیات در روز ۱۸۰
- روایت کشف توسط یک آزمایشگاه واحد
نخستین سالهای p53: ۱۹۷۵-۱۹۹۰. محور از ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۳ امتداد دارد. نشانههای سبز تاریخهایی هستند که در چند ثبت تأیید شدهاند؛ نشانهٔ آبی بر یک منبع واحد تکیه دارد. تاریخهایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال رسم شدهاند؛ تاریخهای مه ۱۹۷۹ در میانهٔ ماه گذاشته شدهاند.
وقتی «TP53» را در گزارش میبینید
برای این سالهای نخست p53 پیوند تأییدشدهای با ترکیه نیافتم و چیزی جعل نکردم. یک نتیجهٔ کلی مینویسم: وقتی بیماری در گزارشی «p53» یا «TP53» میبیند، نام نواری را میخواند که در ۱۹۷۹ با وزن حدود ۵۳ هزار دالتون بر ژل اندازهگیری شد؛ در نام کارکردی نیست، بازماندهٔ یک اندازهگیری است. نام نتیجهای دربارهٔ یک ژن نیست؛ اینکه نتیجه چه معنایی دارد باید با پزشک و در وضعیت خود بیمار گفتوگو شود.
از ۱۹۷۵ تا امروز
آنچه تأیید شد، آنچه نامطمئن ماند
- روز ۱۵۸: کوهلر و میلشتاین هنوز نوشته نشدهاند؛ قول جعبهٔ «فردا»ی روز ۱۵۷ عملی نشد.
- ادعای «نخست»: بنا بر Embryo Project، لین و کراوفورد در مارس ۱۹۷۹ منتشر کردند، لینزر و لوین حدود دو ماه بعد و دلئو و همکاران در مه ۱۹۷۹. روز شمارهٔ Nature و ماه شمارهٔ Cell مستقیماً خوانده نشد؛ به ترتیب موجود در منابع تکیه کردم. همه «مستقل» توصیف میشوند؛ کاشفان موازی را با نام آوردم.
- پیشگام: مشاهدهٔ تگتمایر در ۱۹۷۵-۷۷ از یک منبع واحد است (Embryo Project)؛ مقالهها را نخواندهام.
- نام: اینکه نام «p53» از مقالهٔ PNAS دلئو و همکاران آمده در Embryo Project نوشته شده؛ آزمایشگاه لوین «54K» میگفت. توضیحی که تفاوت اندازه را به شرایط ژل نسبت میدهد حدس همان منبع است و اثبات نشده.
- نهادها: اینکه کرس و چانگ به کدام نهاد وابسته بودند در منبع تطبیق داده نشده (از یک مؤسسه در فرانسه و یک نهاد آمریکایی یاد میشود)؛ من هم تطبیق ندادم.
- روایتهای درگیران: اورن (۲۰۱۹) نوشتهٔ یکی از درگیران کار p53 است؛ گزارشهای «راندهشده به پشت صحنه»، نادیده گرفتن روتر و بنچیمول-برنشتاین و عبارت «انکوژنی که به برجستگی Myc نبود» از این روایت میآید. از مقالهٔ مروری لوین و اورن (۲۰۰۹) فقط ارجاع را وارسی کردم؛ متن را نخواندهام.
- مقالههای انکوژن: شمارهٔ صفحههای مقالههای Nature ۱۹۸۴ الیاهو، پارادا و جنکینز و ارجاع مقالهٔ ۱۹۸۵ را وارسی نکردم؛ فقط جلد و سال را نوشتم. ارجاعهای متلاشفسکی، هارلو و زاکوت-هوری (EMBO J ۱۹۸۴، Mol Cell Biol ۱۹۸۵، EMBO J ۱۹۸۵) از یک منبع ثانویه است؛ مقالهها را نخواندهام.
- همسانهٔ جهشیافته: چکیدهٔ مقالهٔ ۱۹۸۹ فینلی، هیندز و لوین (با خلاصهٔ PDF خوانده شد) میگوید همسانههای پیشین p53 جهشهای فعالکننده داشتند؛ روایت اورن مینویسد همسانهٔ پنیکا تنها همسانهٔ «نوع وحشی» بود. اینجا فقط جهت را نشان دادم؛ جزئیات در روز ۱۸۰.
- بیکر ۱۹۸۹ و مالکین ۱۹۹۰: چکیدهها خوانده شد؛ فهرست نویسندگان فقط برای مالکین کامل خوانده شد، برای بیکر «و همکاران» نوشتم.
- لین ۱۹۹۲: فقط ارجاع و عنوان وارسی شد؛ محتوای نوشته را نخواندهام و جز عنوان ادعایی ننوشتم.
- جایزهها: جایزهٔ بروپباخر ۱۹۹۳ (Embryo Project) و «مولکول سال» Science (اورن) هر کدام از یک منبع واحدند؛ تأیید مستقلی نیست.
- برنامه: p53 در برنامه دو بار آمده است (۱۷۲ و ۱۸۷). این نوشته کشف و دورهٔ انکوژن را پوشش میدهد؛ چرخش ۱۹۸۹ و هویت سرکوبگر تومور بعدتر میآید.
- ترکیه: پیوند تأییدشدهای یافت نشد؛ به صورت نتیجهٔ کلی نوشته شد.
گزارش بلمونت، ۱۹۷۹: سه اصل که انسانِ درون پژوهش را پاس میدارند
امروز آزمایشگاه ۱۹۷۹ را ترک کردیم؛ فردا به سند دیگری از همان سال میپردازم، متنی که هیچ سلولی در آن نیست اما پژوهش سرطان را دگرگون کرد: گزارش بلمونت. در روز ۱۲۱ منشور نورنبرگ را روایت کردم؛ فردا ادامهٔ آن خط را در ایالات متحده دنبال میکنم. پیش از نوشتن تاریخ انتشار گزارش، نام کمیتهای که آن را تهیه کرد و نام سه اصل را وارسی میکنم؛ از تاسکیگی فقط به عنوان زمینه یاد میکنم، چون موضوعی است که به اندازهٔ کافی بزرگ است تا روز خودش را داشته باشد.
یادداشت نویسنده: در این نوشته بیشترین دقتم این بود که به پرسش «چه کسی کشف کرد» با یک نام واحد پاسخ ندهم: چند آزمایشگاه در یک سال همان نوار را دیدند و اینکه کدام یک به پیشصحنه آورده شود تا حدی به راوی بستگی دارد. دقت دومم این بود که باور به انکوژن را نه یک خطا بلکه فرضیهای همخوان با آزمایشهای زمان خودش روایت کنم و جزئیاتش را، چنانکه قول دادم، برای روز ۱۸۰ بگذارم.
منابع و خوانش بیشتر
- Lane DP, Crawford LV. T antigen is bound to a host protein in SV40-transformed cells. Nature 1979;278(5701):261-263 (چکیده خوانده شد).
- Linzer DIH, Levine AJ. Characterization of a 54K dalton cellular SV40 tumor antigen present in SV40-transformed cells and uninfected embryonal carcinoma cells. Cell 1979;17:43-52 (ارجاع از Embryo Project؛ مقاله خوانده نشد).
- DeLeo AB و همکاران. Detection of a transformation-related antigen in chemically induced sarcomas and other transformed cells of the mouse. Proc Natl Acad Sci USA 1979;76(5):2420-2424 (چکیده خوانده شد).
- Levine AJ, Oren M. The first 30 years of p53: growing ever more complex. Nat Rev Cancer 2009;9:749-758 (فقط ارجاع وارسی شد؛ نوشتهٔ درگیران).
- Oren M. p53: not just a tumor suppressor. J Mol Cell Biol 2019;11(7):539-543 (خوانده شد؛ روایت یک درگیر).
- Finlay CA, Hinds PW, Levine AJ. The p53 proto-oncogene can act as a suppressor of transformation. Cell 1989;57(7):1083-1093 (با خلاصهٔ PDF خوانده شد).
- Baker SJ و همکاران. Chromosome 17 deletions and p53 gene mutations in colorectal carcinomas. Science 1989;244(4901):217-221 (چکیده خوانده شد).
- Malkin D, Li FP, Strong LC, Fraumeni JF و همکاران. Germ line p53 mutations in a familial syndrome of breast cancer, sarcomas, and other neoplasms. Science 1990;250(4985):1233-1238 (چکیده خوانده شد).
- Embryo Project Encyclopedia. The Discovery of p53 Protein, embryo.asu.edu (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ منبع ثانویه) و Lane DP. p53, guardian of the genome. Nature 1992;358:15-16 (فقط ارجاع).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (زمینهٔ عمومی؛ صفحههای مربوط برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
این نوشته روز ۱۶۵ از مجموعهٔ «تاریخ سرطان در ۳۶۵ روز» است و نخستین گزارشهای دربارهٔ پروتئین p53 را به عنوان خوانشی تاریخی عرضه میکند. محتوایی تاریخی-عمومی است؛ توصیهٔ تشخیصی یا درمانی نیست. برای نتایج یک گزارش به پزشک خود مراجعه کنید. منابع وارسی شدهاند؛ جزئیاتی که فقط بر یک منبع ثانویه، فقط بر یک چکیده، بر روایت یک درگیر یا بر متنی که خوانده نشد تکیه دارند در یادداشتهای fact-check مشخص شدهاند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.




