رشته در سنگ: اریونیت، مزوتلیوما و دکتر ایزتین باریش در کاپادوکیا (۱۹۷۵-۱۹۷۸)

در این مقاله
رشته در سنگ: اریونیت، مزوتلیوما و دکتر ایزتین باریش در کاپادوکیا (۱۹۷۵-۱۹۷۸)
در روز ۱۶۳ دیدیم تشدید مغناطیسی چگونه بدون پرتو درون بدن را مینگرد و صریح نوشتم که پیوند تأییدشدهای با ترکیه نیافتم. امروز برعکس است: داستانی تأییدشده از ترکیه که به ادبیات جهانی راه یافت. در روز ۱۳۸ دربارهٔ کار واگنر بر آزبست و مزوتلیوما در استان کیپ نوشتم. امروز پیوند با همان سرطان این بار از راه یک سنگ آتشفشانی در دیوار خانهٔ روستایی و شجرهنامهٔ یک خانواده دوباره ساخته میشود. چنانکه در جعبهٔ «فردا»ی دیروز قول دادم، تاریخها، نام روستاها و مشخصات انتشارات را با منابع سنجیدم؛ آنچه تأیید نشد در پایین جداگانه مشخص شده است.
بیماریای شبیه سل
بهگفتهٔ مرور امری در Annals of Translational Medicine، ایزتین باریش در ۱۹۶۹ پزشکی نظامی را ترک کرد و ریاست کرسی بیماریهای قفسهٔ سینه را در دانشگاه هاجتتپه به عهده گرفت؛ پیشتر در بیمارستان نیروی دریایی ملوانان مبتلا به مزوتلیوما را درمان کرده بود. همان مرور مینویسد که از ۱۹۶۹ تا میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ تیم او تقریباً همهٔ روستاهای آناتولی مرکزی را از نظر آزبست، پلاکهای جنب و مزوتلیوما بررسی کرد. اینجا احتیاطی لازم است: نویسندهٔ مرور همکار باریش است. بخشی از شواهد روایت کسی است که درون ماجرا بوده است.
طبق همان روایت، نخستین سفر میدانی در اکتبر ۱۹۷۳ به میهالیچیک با حدود ۵۰۰۰ نفر جمعیت بود. تیم ۳۸۸۰ عکس قفسهٔ سینه را بررسی کرد و در حدود ۱۰ درصد پلاکهای جنب و در شش نفر مزوتلیوما یافت. بسیاری از بیماریهایی که پیشتر «سل» نامیده میشد در واقع پلاک بود. مزوتلیوما سرطان پردهٔ اطراف ریه (جنب) و، کمتر، پردهٔ شکم است؛ علتی که جستوجو میشد آزبست بود. راه کارائین از همین جستوجو گذشت.
دویست عکس قفسهٔ سینه در کارائین
بهگفتهٔ مرور، رد کارائین با شمار بالای موارد گزارششده از سوی یک همکار و با آوردن بیماری به آنکارا از سوی کدخدای روستا آغاز شد که مزوتلیوما برایش تشخیص داده شد. در اکتبر ۱۹۷۵ تیم به روستا رفت، حدود پنج ساعت از آنکارا. جمعیت حدود ۸۰۰ نفر بود؛ از حدود ۲۰۰ نفر بالای ۲۰ سال عکس قفسهٔ سینه گرفته شد. دوازده مزوتلیومای محتمل یافت شد و همه بعدها با نمونهبرداری و بافتشناسی تأیید شد. مرور مینویسد که بروز بیماری حدود هزار برابر روستاهای دیگرِ بررسیشده گزارش شده است. زمینشناس گوکتپهلی در روستا مازاد آزبست نیافت. آخر هفتهٔ بعد تیم به توزکوی رفت، حدود ۴۰ کیلومتر از کارائین، با حدود ۳۰۰۰ نفر جمعیت، و تصویری مشابه دید؛ ساریهیدیر که میان آن دو است نیز درگیر بود. کارلیک، فقط ۳ کیلومتر آنطرفتر، مازادی نشان نمیداد.
اریونیت چیست؟
اریونیت کانی زئولیتی در توف آتشفشانی است که میتواند به رشتههای نازک و بلند تقسیم شود. چکیدهٔ مقالهٔ Lancet در ۲۰۰۱ مینویسد سنگهایی که خانههای کارائین و توزکوی از آن ساخته شده از غارهای نزدیک کنده شده و اریونیت دارد. مانند آزبست، رشتههای ظریفِ استنشاقشده میتوانند به پردهٔ ریه برسند. این یک سادهسازی است؛ طول، نازکی و دز رشته خطر را تعیین میکند و من اینجا اندازهای نمیدهم.
رشته نام میگیرد: از ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۷
نخستین گزارش علمی دربارهٔ کارائین در مجلهٔ Thorax چاپ شد: Baris و همکاران، «An outbreak of pleural mesothelioma and chronic fibrosing pleurisy in the village of Karain/Urgup in Anatolia»، Thorax 1978;33:181-192. مشخصاتی که یافتم از فهرست منابع مقالهای در Nature Reviews Cancer در ۲۰۰۷ است؛ خود مقاله را نخواندم. یک اصلاح: در پروندهٔ برنامهریزی این انتشار «Lancet ۱۹۷۸» آمده بود؛ این نادرست بود. چکیدهٔ همان تیم در ۱۹۷۹ در Annals of the New York Academy of Sciences («Environmental mesothelioma in Turkey»، جلد ۳۳۰، ص ۴۲۳-۴۳۲) هنوز از بیماری وابسته به آزبست سخن میگوید و همزمان یادآور میشود که برخی روستاها ذخیرهٔ آزبست محلی نداشتند. پس نخستین خوانش این بود که الگویی شناخته (آزبست) بر جایی تازه اعمال شود.
الگو سپس شکست. بر پایهٔ فهرست منابع مقالهٔ Nature Reviews Cancer در ۲۰۰۷، Sebastien و همکاران در ۱۹۸۱ از اجسام زئولیتی در ریههای برآمده از ترکیه گزارش کردند. در ۱۹۸۲ Rohl و همکاران در Science (جلد ۲۱۶، ص ۵۱۸-۵۲۰) تصویری دیگر کشیدند: افزون بر اریونیت چند کانی آزبست نیز در محیط روستاها بود و ریهٔ بیماران مبتلا به مزوتلیوما هم رشتههای زئولیتی و هم آزبست داشت؛ نویسندگان این را مواجهه با گردوغبار رشتهای آمیخته خواندند، نه یک رشتهٔ واحد. این تناقض را نمیتوان بستهشده دانست؛ کارهای بعدی که خواندم بر اریونیت متمرکزند، اما نمیتوانم انتشاری را نشان دهم که بحث گردوغبار آمیخته را پایان داده باشد.
شاهد تجربی در ۱۹۸۵ آمد. Wagner و همکاران در British Journal of Cancer (جلد ۵۱، ص ۷۲۷-۷۳۰) گزارش کردند اریونیت هم از اورگن و هم از ترکیه در موشهای صحرایی بسامد بسیار بالای تومور داد؛ نویسندگان میگویند هیچ گردوغبار دیگری که بررسی کرده بودند چنین بسامد بالایی نداده است (خلاصهٔ مفهومی). اینکه نویسندهٔ نخست J. C. Wagner است گمان میدهد شاید همان واگنر روز ۱۳۸ باشد؛ این را با منابع اثبات نتوانستم. در ۱۹۸۷ پژوهش چهارسالهٔ باریش و همکاران در کاپادوکیا در International Journal of Cancer (جلد ۳۹، ص ۱۰-۱۷) منتشر شد؛ در همان سال جلد ۴۲ تکنگاریهای IARC برای اریونیت شواهد کافی در انسان و در آزمایش را ثبت کرد.
همان خانه، اما نه همان خطر
در روستاها همه در خانههایی از همان سنگ زندگی میکردند، اما سرطان با بسامد یکسان دیده نمیشد. این تمایز وقتی به پرسش بدل شد که کاربونه در ۲۱ نوامبر ۱۹۹۷ به آنکارا آمد و روستاها را گشت (مرور امری)؛ کاربونه از خانههایی که خانوادهها در آنها عزیزی را از دست داده بودند نمونه خواست (خلاصهٔ مفهومی). پس از آن Roushdy-Hammady، Siegel، Emri، Testa و Carbone در Lancet (۲۰۰۱، جلد ۳۵۷، ص ۴۴۴-۴۴۵) شجرهنامهای ششنسلی با ۵۲۶ نفر را بررسی کردند و پیشنهاد دادند بیماری به احتمال بسیار به شیوهٔ اتوزومی غالب به ارث میرسد. این یک فرضیه بود، نه اثبات: شجرهنامه یک خانوادهٔ بزرگ است و چکیدهٔ مقالهٔ Lancet این پیشنهاد را «به احتمال بسیار» قاب میگیرد.
بر پایهٔ یادنوشت کاربونه، باریش در آغاز نسبت به این پیشنهاد دودل بود؛ در ۲۰۰۱ پس از آنکه خودش شجرهنامهها را بازبینی کرد نظرش تغییر کرد (خلاصهٔ مفهومی؛ متن روایت شخصی یک همکار است). این یکی از نقشمایههای آشنای مجموعه است: دانشمندی با نگاه به شواهد ایدهٔ تازهای را در حوزهٔ خودش میپذیرد. مقالهٔ Dogan و همکاران در Cancer Research در ۲۰۰۶ با همان عنوانش ادعا میکند استعداد ژنتیکی علت همهگیری بوده است (جلد ۶۶، ص ۵۰۶۳-۵۰۶۸)؛ من فقط مشخصات را دیدم. در ۲۰۱۱ Testa و همکاران در Nature Genetics (جلد ۴۳، ص ۱۰۲۲-۱۰۲۵) جهشهای رده زایای BAP1 را در دو خانوادهٔ آمریکایی یافتند. این یافته نمونهای مولکولی از استعداد ارثی به مزوتلیوماست، اما منبعی که آن را در خانوادههای ترکیه نشان دهد ندارم.
بها و محدودیتها
بها نخست با از دست رفتنهای یک روستا سنجیده میشود. مرور Carbone و همکاران در ۲۰۰۷ مینویسد حدود نیمی از جانهای ازدسترفته در سه روستا به مزوتلیوما مربوط بوده است؛ مخرج همهٔ جانهای ازدسترفته است، از جمله نوزادان و حوادث جادهای. پژوهش بیمارستانهای منطقه در ۲۰۲۰ در Istanbul Medical Journal با تکیه بر مقالهای دیگر شمار جانهای ازدسترفتهٔ منسوب به مزوتلیوما را در کارائین ۱۵۰ (۷۶ زن و ۷۴ مذکر)، در توزکوی ۱۰۵ (۵۴ زن و ۵۱ مذکر) و در ساریهیدیر ۱۵ (۷ زن و ۸ مذکر)، جمعاً ۲۷۰ میدهد؛ دوره ذکر نشده است. بهای دوم جابهجایی روستاها بود: بهگفتهٔ امری، گفتوگویی در ساریهیدیر در پاییز ۲۰۰۱ به نشستی با وزارت بهداشت دربارهٔ انتقال روستاها انجامید و ۲۲۴ خانهٔ جدید توزکوی تا ۲۰۰۴ تکمیل شد. یادنوشت کاربونه از بیش از ۳۰۰ خانه در روستای جدید سخن میگوید؛ ناهمخوانی را در جعبهٔ fact-check گذاشتم. پژوهش ۲۰۲۰ مینویسد سکونتگاههای جدید نزدیک روستاهای قدیم بود و مواجهه ممکن است ادامه یافته باشد؛ امری گزارش میکند در هوای توزکوی جدید در ۲۰۰۷-۰۸ اریونیتی یافت نشد. این دو با هم تناقض ندارند اما یک مکان را نمیسنجند؛ برای کارائین و ساریهیدیر اندازهگیری هوا نیافتم.
بهای سوم مراقبت امروز است. در همان پژوهش ۲۰۲۰ از ۷۱ بیمار پیگیریشده در هشت بیمارستان دولتی بین ۲۰۰۷ و ۲۰۱۹، ۶۶ نفر مزوتلیومای جنب و ۵ نفر مزوتلیومای صفاق داشتند؛ ۹۱٫۵ درصد بیماران بیرون از کاپادوکیا تشخیص گرفته بودند و در منطقه مرکز پرتودرمانی نیست. از بیماران ۱۸ نفر (۲۵٫۴ درصد) هنوز در کارائین، ساریهیدیر یا توزکوی زندگی میکردند. میانهٔ بقا در جنب ۱۶ ماه و در صفاق ۲۱ ماه بود (تفاوت معنادار نبود) و مقاله مینویسد بقا در حدود ۳۰-۴۰ سال تغییر چندانی نکرده است. آخرین محدودیت: آزمایش روی موش صحرایی به انسان تعمیم داده نمیشود. هر کس با اریونیت روبهرو شود مزوتلیوما نمیگیرد؛ کارهای Lancet ۲۰۰۱ و BAP1 گمان میدهند خطر یکسان پخش نیست، اما هیچ یافتهای در این نوشته برای گفتن اینکه چه کسی در معرض خطر است کافی نیست.
آنچه ماند
- همهگیرشناسی میدانی روستا به روستا: عکسها، نمونهبرداریها، شجرهنامهها (تیم باریش)
- پرسیدن اینکه تصویر «شبیه سل» در واقع چیست
- اندیشیدن همزمان به مواجهه محیطی و استعداد ارثی (پس از ۲۰۰۱)
آنچه افتاد یا محدود شد
- فرض «این منطقه باید ذخیرهٔ آزبست داشته باشد» (۱۹۷۸-۷۹)؛ بحث گردوغبار آمیخته در ۱۹۸۲
- باور اینکه همهٔ در معرض قرارگرفتگان خطر یکسان دارند
- فرض اینکه انتقال روستا بهتنهایی مواجهه را پایان میدهد (هشدار پژوهش ۲۰۲۰)
تاریخهای همهگیری کاپادوکیا: ۱۹۷۳-۲۰۱۱. محور از ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۵ امتداد دارد. نشانههای سبز تاریخهاییاند که در چند سابقه تأیید شدهاند؛ نشانههای آبی بر یک منبع تکیه دارند. تاریخی که فقط سالش معلوم است در میانهٔ سال رسم شده است.
پزشکی که از روستایی به روستایی میرفت
بخش ترکیهای این داستان ساختگی نیست: چهرهٔ اصلی پزشکی ترکیهای از هاجتتپه است و رویدادها در روستاهای خود ترکیه رخ داد. بر پایهٔ یادنوشت کاربونه، باریش روستاییان را رایگان درمان میکرد و در تغییری قانونی در ترکیه سهم داشت تا بستگان بیماران بتوانند مورفین تجویزشده را تحویل بگیرند؛ این از یک منبع واحد، یک یادنوشت شخصی، است. همان نوشته میگوید باریش در پاییز ۲۰۱۳ در ترکیه جان خود را از دست داد؛ روز دقیق را نتوانستم تأیید کنم. برای تصویر کلی، مرور امری دادههای وزارت بهداشت در ۲۰۱۵ را نقل میکند: بروز استانداردشدهٔ سنی مزوتلیوما ۱٫۱ در هر ۱۰۰۰۰۰ در جنس مذکر و ۰٫۶ در زنان؛ اما پژوهش ۲۰۲۰ میگوید ثبت ملی مزوتلیوما وجود ندارد (ناهمخوانی را در جعبه گذاشتم). پس فاصلهٔ تمرکز در روستاها و میانگین کشور بسیار بزرگ است، اما این منابع اجازه نمیدهند آن را با یک عدد نشان داد.
از ۱۹۶۹ تا امروز
آنچه تأیید شد و آنچه نامطمئن ماند
- روز ۱۵۸: کوهلر و میلشتاین هنوز نوشته نشدهاند؛ قول جعبهٔ «فردا»ی روز ۱۵۷ عملی نشد.
- عنوان برنامه: در برنامه «Lancet ۱۹۷۸» و «جابهجایی در دههٔ ۱۹۸۰» آمده بود. نخستین انتشار Thorax ۱۹۷۸ است (مشخصات از فهرست منابع Nature Reviews Cancer ۲۰۰۷)؛ جابهجایی پس از ۲۰۰۱ بود، نه در دههٔ ۱۹۸۰ (امری). دورهٔ «۱۹۷۵-۱۹۷۸» در عنوان تأیید شد: کارائین در ۱۹۷۵، مقاله در ۱۹۷۸.
- طرفهای ذینفع: امری و کاربونه همکاران باریشاند؛ خود باریش در میان نویسندگان مرور Nature Reviews Cancer ۲۰۰۷ است. تاریخهای میدانی از این منابع است؛ تأیید مستقلی نیافتم. خود مقالههای Thorax ۱۹۷۸ و Int J Cancer ۱۹۸۷ را نخواندم.
- اعداد: «حدود هزار برابر» از یک منبع واحد است (امری)؛ جمعیت مرجع و تعریف ذکر نشده است. «حدود نیمی مزوتلیوما» در Carbone ۲۰۰۷، امری و پژوهش ۲۰۲۰ یکی است؛ مخرج شامل نوزادان و حوادث جادهای است. اعداد روستایی ۱۵۰/۱۰۵/۱۵ از یک منبع ثانویهٔ واحد است و دوره نامشخص.
- نام روستا: Mihalıççık در امری «Mihaliççık» نوشته میشود؛ املای امروزی را به کار بردم. غار کارائین مکانی باستانشناختی است؛ اینجا روستا مقصود است.
- جابهجایی: ۲۲۴ خانه در توزکوی تا ۲۰۰۴ (امری)؛ یادنوشت کاربونه بیش از ۳۰۰ خانه میگوید. تاریخها و دامنه ممکن است فرق کند؛ حل نکردم. هیچ منبعی سال جابهجایی کارائین را نمیدهد. جایی خواندم مقالهٔ PNAS در ۲۰۱۱ کاهش بیش از هزار برابری اریونیت هوا را گزارش کرده؛ چون مقاله را نخواندم، در متن نیاوردم.
- بحث آزبست: چکیدهٔ ۱۹۷۹ از بیماری وابسته به آزبست و Rohl ۱۹۸۲ از گردوغبار آمیخته میگوید. کارهای بعدی بر اریونیت متمرکزند؛ مقالهای که نشان دهد بحث چگونه بسته شد نخواندم.
- IARC: جلد ۴۲ در ۱۹۸۷، شواهد کافی در انسان و در آزمایش؛ شمارهٔ گروه را نخواندم و ننوشتم.
- پژوهش روی موش صحرایی: چکیدهٔ Wagner ۱۹۸۵ را خواندم؛ نه متن را. فرض من دربارهٔ یکی بودن او با نویسندهٔ پژوهش کیپ در ۱۹۶۰ اثباتنشده است.
- ثبت: پژوهش ۲۰۲۰ میگوید «ثبت ملی نیست»؛ امری بروز وزارت بهداشت در ۲۰۱۵ را میدهد. ثبت عمومی سرطان با ثبت ویژهٔ مزوتلیوما ممکن است فرق داشته باشد؛ حل نکردم. پژوهش ۲۰۲۰ مدتی را که بقا تغییر نکرده در یک جا ۳۰ و در جای دیگر ۴۰ سال مینویسد.
- باریش: درمان رایگان و قانون مورفین از یادنوشت شخصی کاربونه است؛ تاریخ پایان زندگی او نسبت به تاریخ متن (۲ اکتبر ۲۰۱۳) «آخر هفتهٔ قبل» است و تأییدنشده. دودلی او و روایت «پذیرفت» از همان نوشته است.
- ژنتیک: یافتهٔ شجرهنامه یک خانوادهٔ بزرگ است؛ «اتوزومی غالب» پیشنهاد است. یافتهٔ BAP1 در خانوادههای آمریکایی است. محتوای Dogan ۲۰۰۶ را نخواندم.
نخستین ظهور p53: ۱۹۷۹، پیش از آنکه کسی بداند چیست
امروز دیدیم سرطان میتواند هم از محیط تغذیه شود هم از وراثت؛ فردا نخستین شکل پروتئینی را روایت میکنم که بعدها «نگهبان ژنوم» نامیده شد، پیش از آنکه هویتش معلوم باشد. در برنامه کشف p53 در ۱۹۷۹ آمده است؛ شاید گزارشهای مستقل چند آزمایشگاه باشد. پیش از نوشتن بررسی میکنم چه کسی، در کدام مجله و کدام ماه منتشر کرد و توضیح میدهم چرا در سالهای نخست آن را انکوژن میپنداشتند. تغییر هویت همین پروتئین در ۱۹۸۹ موضوع روزی جداست.
یادداشت نویسنده: در این نوشته بیشترین دقتم این بود که پیوند با ترکیه را بیاغراق بسازم: چون بیشتر منابع اصلی از همکاران باریش میآید، این را در متن و در جعبهٔ fact-check جدا نوشتم. دومین دقتم این بود که نشان دهم خوانش آزبستیِ ۱۹۷۸-۷۹، بحث گردوغبار آمیختهٔ ۱۹۸۲ و آزمایش اریونیتِ ۱۹۸۵ شواهد جدا هستند و یافتهٔ شجرهنامه را فرضیه بگذارم.
منابع و خوانش بیشتر
- Baris YI و همکاران. An outbreak of pleural mesothelioma and chronic fibrosing pleurisy in the village of Karain/Urgup in Anatolia. Thorax 1978;33:181-192 (مشخصات از فهرست منابع Carbone و همکاران 2007؛ مقاله خوانده نشد).
- Baris YI, Artvinli M, Sahin AA. Environmental mesothelioma in Turkey. Ann N Y Acad Sci 1979;330:423-432 (مشخصات و چکیده از یک ثبت عمومی خوانده شد).
- Rohl AN, Langer AM, Moncure G, Selikoff IJ, Fischbein A. Endemic pleural disease associated with exposure to mixed fibrous dust in Turkey. Science 1982;216(4545):518-520 (چکیده خوانده شد).
- Wagner JC, Skidmore JW, Hill RJ, Griffiths DM. Erionite exposure and mesotheliomas in rats. Br J Cancer 1985;51(5):727-730 (چکیده خوانده شد).
- Roushdy-Hammady I, Siegel J, Emri S, Testa JR, Carbone M. Genetic-susceptibility factor and malignant mesothelioma in the Cappadocian region of Turkey. Lancet 2001;357:444-445 (چکیده خوانده شد).
- Carbone M, Emri S, Dogan AU, Steele I, Tuncer M, Pass HI, Baris YI. A mesothelioma epidemic in Cappadocia: scientific developments and unexpected social outcomes. Nat Rev Cancer 2007;7:147-154 (فقط چکیده و فهرست منابع خوانده شد).
- Testa JR و همکاران. Germline BAP1 mutations predispose to malignant mesothelioma. Nat Genet 2011;43(10):1022-1025 (چکیده خوانده شد).
- Emri S. The Cappadocia mesothelioma epidemic: its influence in Turkey and abroad. Annals of Translational Medicine, atm.amegroups.org/article/view/15112 (با ابزار خلاصهساز خوانده شد؛ سال و جلد خوانده نشد؛ طرف ذینفع)، Malignant mesothelioma in Cappadocia: data from eight regional hospitals. Istanbul Medical Journal 2020 (با ابزار خلاصهساز خوانده شد) و یادنوشت M. Carbone برای باریش، curemeso.org، 2 اکتبر 2013 (روایت شخصی).
- IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, جلد 42. چکیدهٔ اریونیت، inchem.org (1987؛ با ابزار خلاصهساز خوانده شد).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (زمینهٔ عمومی؛ صفحههای مربوط برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
این نوشته روز ۱۶۴ از مجموعهٔ «تاریخ سرطان در ۳۶۵ روز» است و داستان اریونیت و مزوتلیوما در کاپادوکیا را بهعنوان یک خوانش تاریخی ارائه میکند. محتوایی تاریخی-عامهپسند است؛ توصیهٔ تشخیصی یا درمانی نیست. برای تصمیمهای مربوط به مواجهه، نشانهها یا سابقهٔ خانوادگی به پزشک خود مراجعه کنید. منابع بررسی شدهاند؛ جزئیاتی که فقط بر یک منبع ثانویه، فقط بر یک چکیده، بر روایت یک طرف ذینفع یا بر متنی ناخواندنی تکیه دارند در یادداشتهای fact-check مشخص شدهاند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.




