Daşın içindəki lif: Kapadokiyada erionit, mezotelioma və doktor İzzettin Barış (1975-1978)

Bu məqalədə
Daşın içindəki lif: Kapadokiyada erionit, mezotelioma və doktor İzzettin Barış (1975-1978)
163-cü gündə maqnit rezonansın şüasız bədənin içinə necə baxdığını izlədik və Türkiyə ilə bağlı təsdiqlənmiş əlaqə tapa bilmədiyimi açıq yazdım. Bu gün tərsinədir: təsdiqlənmiş, dünya ədəbiyyatına girmiş bir Türkiyə hekayəsi. 138-ci gündə Wagnerin Keyp əyalətində asbest və mezotelioma üzrə işini danışmışdım. Bu gün eyni xərçəngin əlaqəsi bu dəfə kənd evinin divarındakı vulkan daşı və bir ailənin soy ağacı ilə yenidən qurulur. Dünənki “sabah” qutusunda söz verdiyim kimi, tarixləri, kənd adlarını və nəşr məlumatlarını mənbələrdən yoxladım; təsdiqlənə bilməyənlər aşağıda ayrıca qeyd olunub.
Vərəmi xatırladan xəstəlik
Emrinin Annals of Translational Medicine jurnalındakı icmalına görə İzzettin Barış 1969-cu ildə hərbi təbabətdən ayrıldı və Hacettepe Universitetində döş qəfəsi xəstəlikləri kafedrasının müdiri oldu; əvvəllər Dəniz Xəstəxanasında dənizçilərdə mezotelioma müalicə etmişdi. Eyni icmal yazır ki, 1969-dan 1980-ci illərin ortalarına qədər onun komandası Mərkəzi Anadoludakı demək olar ki, hər kəndi asbest, plevra lövhələri və mezotelioma baxımından tədqiq etdi. Burada bir ehtiyatlılıq lazımdır: icmalın müəllifi Barışın həmkarıdır. Sübutun bir hissəsi hadisələrin içindəki bir adamın təsviridir.
Eyni təsvirə görə ilk səhra səfəri 1973-cü ilin oktyabrında təxminən 5 000 nəfərlik Mihalıççıka oldu. Komanda 3 880 döş qəfəsi şəklinə baxdı; təxminən 10 faizində plevra lövhələri, altı nəfərdə mezotelioma tapdı. Əvvəllər “vərəm” adlandırılan bir çox xəstəliyin əslində lövhə olduğu ortaya çıxdı. Mezotelioma ağciyəri əhatə edən qişanın (plevra) və daha nadir hallarda qarın qişasının xərçəngidir; axtarılan səbəb asbest idi. Karaine gedən yol bu axtarışdan keçdi.
Karaində iki yüz ağciyər şəkli
İcmala görə Karaine gedən iz bir həmkarın bildirdiyi yüksək hal sayı ilə və kənd muxtarının mezotelioma diaqnozu qoyulan bir xəstəni Ankaraya gətirməsi ilə başladı. 1975-ci ilin oktyabrında komanda Ankaradan təxminən beş saat məsafədəki kəndə getdi. Əhalisi təxminən 800 idi; 20 yaşdan yuxarı təxminən 200 nəfərin şəkli çəkildi. On iki ehtimal olunan mezotelioma aşkarlandı və hamısı sonradan biopsiya və histologiya ilə təsdiqləndi. İcmal xəstələnmə tezliyinin tədqiq edilən digər kəndlərdən təxminən min dəfə yüksək bildirildiyini yazır. Geoloq Göktepeli kənddə asbest artıqlığı tapmadı. Növbəti həftə sonu komanda Karaindən təxminən 40 km uzaqlıqdakı, təxminən 3 000 nəfərlik Tuzköyə getdi və oxşar mənzərə gördü; ikisinin arasındakı Sarıhıdır da təsirlənmişdi. Cəmi 3 km kənardakı Karlıkda artıqlıq yox idi.
Erionit nədir?
Erionit vulkan tüfündə olan, nazik və uzun liflərə ayrıla bilən zeolit mineralıdır. 2001-ci il Lancet məqaləsinin xülasəsi yazır ki, Karain və Tuzköy evlərinin tikildiyi daşlar yaxınlıqdakı mağaralardan çıxarılıb və erionit ehtiva edir. Asbest kimi, udulan incə liflər ağciyər qişasına çata bilər. Bu sadələşdirmədir; lifin uzunluğu, nazikliyi və dozası riski müəyyən edir, mən burada ölçü vermirəm.
Lifə ad verilir: 1978-dən 1987-yə
Karain haqqında ilk elmi bildiriş Thorax jurnalında çıxdı: Baris və həmkarları, “An outbreak of pleural mesothelioma and chronic fibrosing pleurisy in the village of Karain/Urgup in Anatolia”, Thorax 1978;33:181-192. Tapdığım istinad 2007-ci il Nature Reviews Cancer məqaləsinin ədəbiyyat siyahısından gəlir; məqalənin özünü oxumadım. Bir düzəliş: planlaşdırma faylında bu nəşr “Lancet 1978” kimi yazılmışdı; bu yanlış idi. Eyni komandanın Annals of the New York Academy of Sciences jurnalındakı 1979-cu il xülasəsi (“Environmental mesothelioma in Turkey”, cild 330, s. 423-432) hələ asbestlə bağlı xəstəlikdən danışır və bəzi kəndlərdə yerli asbest yatağı olmadığını da qeyd edir. Yəni ilk oxu məlum bir nümunəni (asbest) yeni bir yerə tətbiq etmək idi.
Nümunə sonra pozuldu. 2007-ci il Nature Reviews Cancer məqaləsinin ədəbiyyat siyahısına görə Sebastien və həmkarları 1981-ci ildə Türkiyədən gələn ağciyərlərdə zeolit cisimcikləri bildirdi. 1982-ci ildə Rohl və həmkarları Science jurnalında (cild 216, s. 518-520) fərqli bir mənzərə göstərdi: kənd mühitində erionitdən başqa bir neçə asbest mineralı da var idi və mezoteliomalı xəstələrin ağciyərlərində həm zeolit, həm asbest lifləri tapıldı; müəlliflər bunu tək lif əvəzinə qarışıq lifli toz təsiri kimi şərh etdi. Bu ziddiyyəti bağlanmış saymaq olmaz; oxuduğum sonrakı işlər erionitə yönəlir, amma qarışıq toz mübahisəsini bitirən bir nəşri göstərə bilmirəm.
Eksperimental sübut 1985-ci ildə gəldi. Wagner və həmkarları British Journal of Cancer jurnalında (cild 51, s. 727-730) həm Oreqondan, həm Türkiyədən alınan erionitin siçovullarda çox yüksək şiş tezliyi verdiyini bildirdi; müəlliflər əvvəl tədqiq etdikləri heç bir tozun bu qədər yüksək tezlik vermədiyini deyir (məzmun xülasəsi). Baş müəllifin J. C. Wagner olması 138-ci gündəki Wagnerlə eyni şəxs ola biləcəyini düşündürür; bunu mənbələrlə sübut edə bilmədim. 1987-ci ildə Barış və həmkarlarının Kapadokiyada dörd illik tədqiqatı International Journal of Cancer jurnalında (cild 39, s. 10-17) dərc olundu; həmin il IARC Monoqrafiyalarının 42-ci cildi erionit üçün insanda və eksperimentdə kifayət qədər sübut olduğunu qeyd etdi.
Eyni ev, amma eyni risk deyil
Kəndlərdə hamı eyni daşdan evlərdə yaşayırdı, amma xərçəng eyni tezlikdə görünmürdü. Bu fərq Carbonenin 1997-ci il noyabrın 21-də Ankaraya gəlib kəndləri gəzməsi ilə sual halına gəldi (Emri icmalı); Carbone ailələrində itki yaşanmış evlərdən nümunə istədi (məzmun xülasəsi). Bundan sonra Roushdy-Hammady, Siegel, Emri, Testa və Carbone Lancet jurnalında (2001, cild 357, s. 444-445) altı nəsillik, 526 nəfərlik bir soy ağacını araşdırıb xəstəliyin ən ehtimal ki, avtosom dominant yolla keçdiyini təklif etdi. Bu, sübut yox, fərziyyə idi: soy ağacı tək bir böyük ailədir və Lancet xülasəsi təklifi “ən ehtimal ki” kimi çərçivələyir.
Carbonenin xatirə yazısına görə Barış əvvəlcə bu təklifə şübhə ilə yanaşırdı; 2001-ci ildə soy ağaclarını özü nəzərdən keçirdikdən sonra fikrini dəyişdi (məzmun xülasəsi; mətn bir həmkarın şəxsi təsviridir). Bu, seriyanın tanış motivlərindən biridir: elm adamı sübuta baxıb öz sahəsindəki yeni fikri qəbul edir. Dogan və həmkarlarının 2006-cı ildə Cancer Research jurnalında çıxan məqaləsi başlığı ilə epidemiyanın səbəbinin genetik meyl olduğunu irəli sürür (cild 66, s. 5063-5068); mən yalnız istinadı gördüm. 2011-ci ildə Testa və həmkarları Nature Genetics jurnalında (cild 43, s. 1022-1025) iki ABŞ ailəsində germline BAP1 mutasiyaları tapdı. Bu tapıntı mezoteliomaya irsi həssaslığın molekulyar nümunəsidir, amma onu türk ailələrində göstərən mənbə mənim yoxdur.
Bəha və hüdudlar
Bəha əvvəlcə bir kəndin həyat itkiləri ilə ölçülür. Carbone və həmkarlarının 2007-ci il icmalı üç kənddə həyat itkilərinin təxminən yarısının mezoteliomadan olduğunu yazır; məxrəc körpələr və yol-nəqliyyat itkiləri daxil bütün həyat itkiləridir. İstanbul Medical Journal jurnalında 2020-ci ildə dərc olunan regional xəstəxanalar tədqiqatı başqa bir məqaləyə əsaslanaraq mezoteliomaya aid edilən itkiləri Karaində 150 (76 qadın, 74 kişi), Tuzköydə 105 (54 qadın, 51 kişi) və Sarıhıdırda 15 (7 qadın, 8 kişi), cəmi 270 kimi verir; dövr göstərilməyib. İkinci bəha kəndlərin köçürülməsi idi: Emriyə görə 2001-ci ilin payızında Sarıhıdırdakı müzakirə kəndlərin köçürülməsi barədə Səhiyyə Nazirliyi ilə görüşə gətirib çıxardı və Tuzköyün 224 yeni evi 2004-cü ilə qədər tamamlandı. Carbonenin xatirə yazısı yeni kənddə 300-dən çox ev yazır; ziddiyyəti fakt yoxlama qutusuna qoydum. 2020-ci il tədqiqatı yeni yaşayış yerlərinin köhnə kəndlərə yaxın olduğunu və təsirin davam etmiş ola biləcəyini yazır; Emri isə 2007-08-də yeni Tuzköyün havasında erionit tapılmadığını bildirir. İkisi bir-birinə zidd deyil, amma eyni yeri ölçmür; Karain və Sarıhıdır üçün hava ölçüsü tapmadım.
Üçüncü bəha bu günün qayğısıdır. Eyni 2020-ci il tədqiqatında 2007-2019-cu illərdə səkkiz dövlət xəstəxanasında izlənən 71 xəstənin 66-sı plevra, 5-i qarın qişası mezoteliomalı idi; xəstələrin 91,5 faizi Kapadokiyadan kənarda diaqnoz almışdı və bölgədə radioterapiya mərkəzi yoxdur. Xəstələrdən 18-i (25,4 faiz) hələ də Karain, Sarıhıdır və ya Tuzköydə yaşayırdı. Median sağqalma plevrada 16, qarın qişasında 21 ay idi (fərq əhəmiyyətli deyildi) və məqalə sağqalmanın təxminən 30-40 ildə çox dəyişmədiyini yazır. Son hədd: siçovul təcrübəsi insana ümumiləşdirilmir. Erionitlə qarşılaşan hər kəs mezotelioma almır; Lancet 2001 və BAP1 işləri riskin bərabər paylanmadığını düşündürür, amma bu yazıdakı heç bir tapıntı kimin risk altında olduğunu demək üçün kifayət deyil.
Qalan
- Kənd-kənd səhra epidemiologiyası: şəkillər, biopsiyalar, soy ağacları (Barış komandası)
- “Vərəmə bənzər” mənzərənin əslində nə olduğunu soruşmaq
- Ətraf mühit təsirini və irsi həssaslığı birlikdə düşünmək (2001-dən sonra)
Düşən və ya məhdudlaşan
- “Bu bölgədə asbest yatağı olmalıdır” fərziyyəsi (1978-79); 1982-də qarışıq toz mübahisəsi
- Təsirə məruz qalan hər kəsin eyni riski daşıdığı inamı
- Kəndi köçürmənin təsiri tək başına bitirdiyi fərziyyəsi (2020-ci il tədqiqatının xəbərdarlığı)
Kapadokiya epidemiyasının tarixləri: 1973-2011. Ox 1970-dən 2015-ə uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə qeyddə təsdiqlənən tarixlərdir; mavi işarələr tək mənbəyə əsaslanır. Yalnız ili malum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Kənd-kənd gəzən bir həkim
Bu hekayənin Türkiyə tərəfi uydurma deyil: əsas şəxs Hacettepedən bir türk həkimdir və hadisələr Türkiyənin öz kəndlərində baş verib. Carbonenin xatirə yazısına görə Barış kəndliləri pulsuz müalicə etdi və xəstə yaxınlarının resept əsasında morfini ala bilməsi üçün Türkiyədə qanuni dəyişikliyə töhfə verdi; bu, tək mənbədən, şəxsi xatirə yazısından gəlir. Eyni yazı Barışın 2013-cü ilin payızında Türkiyədə həyatını itirdiyini yazır; dəqiq günü təsdiqləyə bilmədim. Ümumi mənzərə üçün Emrinin icmalı Səhiyyə Nazirliyinin 2015-ci il məlumatında mezoteliomanın yaşa görə standartlaşdırılmış xəstələnmə tezliyini kişilərdə 100 000-də 1,1, qadınlarda 0,6 kimi göstərir; 2020-ci il tədqiqatı isə milli mezotelioma reyestrinin olmadığını yazır (ziddiyyəti qutuya qoydum). Yəni kəndlərdəki toplanma ilə ölkə ortası arasındakı fərq çox böyükdür, amma bu mənbələr onu tək rəqəmlə göstərməyə imkan vermir.
1969-dan bu günə
Nə təsdiqləndi, nə qeyri-müəyyən qaldı
- Gün 158: Köhler və Milstein hələ də yazılmayıb; 157-ci günün “sabah” qutusundakı söz tutulmadı.
- Plan başlığı: Planda “Lancet 1978” və “1980-ci illərdə köçürmə” yazılmışdı. İlk nəşr Thorax 1978-dir (istinad Nature Reviews Cancer 2007 ədəbiyyat siyahısından); köçürmə 1980-ci illərdə yox, 2001-dən sonradır (Emri). Başlıqdakı “1975-1978” dövrü təsdiqləndi: Karain 1975, məqalə 1978.
- Maraqlı tərəflər: Emri və Carbone Barışın həmkarlarıdır; Barışın özü 2007-ci il Nature Reviews Cancer icmalının müəllifləri arasındadır. Səhra tarixləri bu mənbələrdən gəlir; müstəqil təsdiq tapmadım. Thorax 1978 və Int J Cancer 1987 məqalələrinin özünü oxumadım.
- Rəqəmlər: “Təxminən min dəfə” tək mənbədəndir (Emri); istinad əhalisi və tərif göstərilməyib. “Təxminən yarısı mezotelioma” Carbone 2007, Emri və 2020-ci il tədqiqatında eynidir; məxrəcə körpə və yol-nəqliyyat itkiləri daxildir. Kənd üzrə 150/105/15 rəqəmləri tək ikinci dərəcəli mənbədəndir, dövrü qeyri-müəyyəndir.
- Kənd adı: Mihalıççık Emridə “Mihaliççık” yazılır; indiki yazılışı işlətdim. Karain mağarası arxeoloji yerdir; burada kənd nəzərdə tutulur.
- Köçürmə: Tuzköydə 2004-ə qədər 224 ev (Emri); Carbonenin xatirə yazısı 300-dən çox ev yazır. Tarixlər və əhatə fərqli ola bilər; həll edə bilmədim. Heç bir mənbə Karainin köçürülmə ilini vermir. 2011-ci il PNAS məqaləsində havadakı erionitin mindən çox dəfə azaldığını harasa oxumuşdum; məqaləni oxumadığım üçün yazıya salmadım.
- Asbest mübahisəsi: 1979 xülasəsi asbestlə bağlı xəstəlikdən, Rohl 1982 qarışıq tozdan danışır. Sonrakı işlər erionitə yönəlir; mübahisənin necə bağlandığını göstərən tək bir məqalə oxumadım.
- IARC: 1987-də cild 42, insanda və eksperimentdə kifayət qədər sübut; qrup nömrəsini oxumadım və yazmadım.
- Siçovul tədqiqatı: Wagner 1985-in xülasəsini oxudum; mətni yox. Onun 1960-cı il Keyp tədqiqatının müəllifi ilə eyni şəxs olduğu fərziyyəm sübut olunmayıb.
- Reyestr: 2020-ci il tədqiqatı “milli reyestr yoxdur” deyir; Emri Səhiyyə Nazirliyinin 2015-ci il xəstələnmə tezliyini verir. Ümumi xərçəng reyestri ilə mezoteliomaya xas reyestr fərqli ola bilər; bunu həll etmədim. 2020-ci il tədqiqatı sağqalmanın dəyişmədiyi müddəti bir yerdə 30, başqa yerdə 40 il yazır.
- Barış: Pulsuz müalicə və morfin qanunu Carbonenin şəxsi xatirə yazısındandır; həyatını itirmə tarixi yazının tarixinə (2 oktyabr 2013) görə “əvvəlki həftə sonu”dur, təsdiqlənməyib. Onun şübhəsi və “qəbul etdi” təsviri eyni yazıdandır.
- Genetika: Soy ağacı tapıntısı tək böyük ailədir; “avtosom dominant” təklifdir. BAP1 tapıntısı ABŞ ailələrindədir. Dogan 2006-nın məzmununu oxumadım.
p53-ün ilk görünüşü: 1979, nə olduğu bilinməmişdən əvvəl
Bu gün xərçəngin həm ətraf mühitdən, həm irsiyyətdən qidalana biləcəyini gördük; sabah sonralar “genomun gözətçisi” adlandırılan zülalın kimliyi bilinməmişdən əvvəlki ilk halını danışacağam. Planda p53-ün kəşfi 1979 kimi yazılıb; bir neçə laboratoriyanın müstəqil bildirişləri ola bilər. Yazmazdan əvvəl onu kimin, hansı jurnalda, hansı ayda dərc etdiyini yoxlayacağam və ilk illərdə niyə onkogen sanıldığını izah edəcəyəm. Eyni zülalın 1989-dakı kimlik dəyişikliyi ayrıca bir günün mövzusudur.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey Türkiyə ilə əlaqəni şişirtmədən qurmaq idi: əsas mənbələrin çoxu Barışın həmkarlarından gəldiyi üçün bunu mətndə və fakt yoxlama qutusunda ayrıca yazdım. İkinci diqqətim 1978-79-dakı asbest oxusunun, 1982-dəki qarışıq toz mübahisəsinin və 1985-dəki erionit təcrübəsinin ayrı sübutlar olduğunu göstərmək, soy ağacı tapıntısını isə fərziyyə olaraq saxlamaq idi.
Mənbələr və əlavə oxu
- Baris YI və b. An outbreak of pleural mesothelioma and chronic fibrosing pleurisy in the village of Karain/Urgup in Anatolia. Thorax 1978;33:181-192 (istinad Carbone və b. 2007 ədəbiyyat siyahısından; məqalə oxunmayıb).
- Baris YI, Artvinli M, Sahin AA. Environmental mesothelioma in Turkey. Ann N Y Acad Sci 1979;330:423-432 (istinad və xülasə açıq qeydən oxunub).
- Rohl AN, Langer AM, Moncure G, Selikoff IJ, Fischbein A. Endemic pleural disease associated with exposure to mixed fibrous dust in Turkey. Science 1982;216(4545):518-520 (xülasə oxunub).
- Wagner JC, Skidmore JW, Hill RJ, Griffiths DM. Erionite exposure and mesotheliomas in rats. Br J Cancer 1985;51(5):727-730 (xülasə oxunub).
- Roushdy-Hammady I, Siegel J, Emri S, Testa JR, Carbone M. Genetic-susceptibility factor and malignant mesothelioma in the Cappadocian region of Turkey. Lancet 2001;357:444-445 (xülasə oxunub).
- Carbone M, Emri S, Dogan AU, Steele I, Tuncer M, Pass HI, Baris YI. A mesothelioma epidemic in Cappadocia: scientific developments and unexpected social outcomes. Nat Rev Cancer 2007;7:147-154 (yalnız xülasə və ədəbiyyat siyahısı oxunub).
- Testa JR və b. Germline BAP1 mutations predispose to malignant mesothelioma. Nat Genet 2011;43(10):1022-1025 (xülasə oxunub).
- Emri S. The Cappadocia mesothelioma epidemic: its influence in Turkey and abroad. Annals of Translational Medicine, atm.amegroups.org/article/view/15112 (xülasə aləti ilə oxunub; il və cild məlumatı oxunmayıb; maraqlı tərəf), Malignant mesothelioma in Cappadocia: data from eight regional hospitals. Istanbul Medical Journal 2020 (xülasə aləti ilə oxunub) və Carbone M-in Barış üçün xatirə yazısı, curemeso.org, 2 oktyabr 2013 (şəxsi təsvir).
- IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, cild 42. Erionit xülasəsi, inchem.org (1987; xülasə aləti ilə oxunub).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq səhifələr bu yazı üçün yenidən oxunmayıb).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 164-cü günüdür və Kapadokiyadakı erionit və mezotelioma hekayəsini tarixi oxu kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Təsirə məruz qalma, əlamətlər və ya ailə tarixçəsi ilə bağlı qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək bir ikincil mənbəyə, yalnız bir xülasəyə, maraqlı tərəfin təsvirinə və ya oxuna bilməyən mətnə əsaslanan təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.




