Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Ziyil və uşaqlıq boynu xərçəngi: zur Hausenin fərziyyəsi və HPV-nin izi, 1976

Ziyil və uşaqlıq boynu xərçəngi: zur Hausenin fərziyyəsi və HPV-nin izi, 1976
Bu məqalədə

 

Ziyil və uşaqlıq boynu xərçəngi: zur Hausenin fərziyyəsi və HPV-nin izi, 1976

Dövr: 1972-2008 (HSV-2 axtarışından və 1976-cı il fərziyyəsindən, 1983-84-cü illərdə HPV-16 və HPV-18 tapıntılarına və 2008-ci il Nobel mükafatına qədər)
Məkan: Erlangen-Nürnberg və Freiburg (Almaniya); biopsiya nümunələri Almaniya, Braziliya və Keniyadan (bir mənbə onları “Afrika” da adlandırır)

160-cı gündə xərçəng genin virusdan deyil, hüceyrənin öz daxilindən gəldiyini gördük. Bu gün baxışı çeviririk: xaricdən gələn bir DNT virusu uşaqlıq boynu xərçənginin səbəbi ola bilərmi? Bu xəstəliyin cəbhələrini bir yerdə saxlayaq: 93-cü gündə Wertheim vasitəsilə müalicəni, 103-cü gündə Papanicolaou vasitəsilə erkən aşkarlamanı danışmışdıq; 106-cı gündə isə Shopenin dovşan papilloma virusuna baxmışdıq. Bu gün üçüncü cəbhə gəlir: səbəb. Dünənki “sabah” qutusunda söz verdiyim kimi, Harald zur Hausenin 1970-ci illərdəki işinin kunyəsini və tarixini, sonrakı HPV-16 və HPV-18 tapıntılarını və 2008-ci il Nobel əsaslandırmasını mənbələrdə yoxladım; fərziyyəni və sübutu ayrı saxlayaraq.

— YANLIŞ ŞÜBHƏLİ, DÜZGÜN SUAL —

Herpes axtarılarkən ziyilə dönmək

1970-ci illərdə uşaqlıq boynu xərçənginin ehtimal olunan səbəbi sualında önə çıxan şübhəli herpes simpleks virusu tip 2 (HSV-2) idi; Nobel Komitəsinin 2008-ci il “Advanced information” səhifəsi bunu o dövrün “üstünlük təşkil edən HSV-2 fərziyyəsi” adlandırır. ASU Embryo Project-in xronologiyasına görə, zur Hausen Erlangen-Nürnberqdəki Klinik Virusologiya İnstitutunda nuklein turşusu hibridləşməsi ilə uşaqlıq boynu nümunələrində HSV-2 DNT-si axtardı və dəfələrlə tapa bilmədi; mənbə bu işləri 1972-1977-ci illərə yerləşdirir. Bu mənfi nəticələr onu başqa istiqamətə çevirdi: genital ziyillərdə HPV DNT-si tapılmışdı. Nobel səhifəsi həmçinin genital ziyillərlə bədxassəli çevrilmə arasındakı əlaqənin çoxdan məlum olduğunu qeyd edir.

Burada bir fərq vacibdir. Fərziyyə sübut deyil, istiqamət göstərişi idi: heç kimin baxmadığı yerə baxmaq təklifi. Baxılacaq yer isə o günün ölçüləri ilə belə asan deyildi. Nobel səhifəsinə görə, zur Hausen Koch postulatlarına bir meyar əlavə etdi; ASU Embryo Project-in xülasəsində bu, virusdan qaynaqlanan xərçəngin şişində viral DNT-nin olmalı olduğudur. Yəni sübut virusun genetik izini şişin daxilində tapmaqdan keçəcəkdi. Bunu xülasə aləti ilə oxuduğum iki ikinci dərəcəli səhifədən ötürürəm.

1976 (tək ikinci dərəcəli mənbəyə görə fevral)

“Condylomata acuminata and human genital cancer”

Fərziyyə Cancer Research jurnalında 1976-cı ildə “Condylomata acuminata and human genital cancer” başlığı ilə dərc olundu (cild 36, ilk səhifə 794; ASU Embryo Project səhifəsi yalnız ilk səhifəni və nəşr ayını fevral 1976 kimi verir, bu ayı başqa mənbədə təsdiq edə bilmədim). Nobel səhifəsinin ötürdüyünə görə, zur Hausen bu yazıda genital ziyil törədicisinin uşaqlıq boynu və digər genital xərçənglərə dair epidemioloji və seroloji tədqiqatlarda indiyədək tamamilə nəzərə alınmadığını yazırdı (konseptual xülasə). Embryo Project-in xülasəsində təklifi belə idi: HPV-nin törətdiyi genital ziyillər uşaqlıq boynu xərçənginə yol aça bilər və virusdan qaynaqlanan xərçəngin şişində viral DNT olmalıdır. Məqalənin özünü oxumadım; yalnız bu iki ikinci dərəcəli səhifədəki ötürməni oxudum.

Eyni illərdə başqa bir peşə eyni qapıya yaxınlaşırdı: sitoloqlar. Kari Syrjänenin 2017-ci il Acta Cytologica yazısına görə, Meisels və Fortinin 1976-cı il məqaləsi (cild 20, 505-509) və Purola və Savianın 1977-ci il məqaləsi (cild 21, 26-31) Pap yaxmalarında koilositotik hüceyrələri tanıdı və mənbənin ifadəsi ilə, uşaqlıq boynu displaziyalarının viral mənşəli olduğunu ilk fərq edənlər oldu. Eyni yazı, Kossun şahidliyinə əsaslanaraq, Purola və Savianın məqaləsinin jurnala 13 may 1975-də, Meisels və Fortininkinin 11 dekabr 1975-də çatdığını, lakin dərcdə ardıcıllığın tərsinə çevrildiyini bildirir. Bunlar tək ikinci dərəcəli mənbədəndir; orijinal məqalələri görmədim. Bu paralel yol 103-cü gündə danışdığımız erkən aşkarlama testinin səbəb sualına sübut verdiyi nadir bir andır.

HPV tipi (genotip)

İnsan papilloma virusu (HPV) tək virus deyil, çoxlu tipi olan bir ailədir; tiplər DNT ardıcıllıqlarına görə nömrələnir. Tiplər hansı toxuma və hansı növ lezyonla əlaqəli olduqlarına görə fərqlənir. Bu hekayədə iki qrup vacibdir: genital ziyillərdə tapılan HPV-6 və HPV-11, uşaqlıq boynu xərçənglərində tez-tez tapılan HPV-16 və HPV-18. Bu, əsas xətti verən sadələşdirilmiş tərifdir.

Sübutun gəlişi: 1983 və 1984

İlk təxmin qismən yanlış çıxdı. ASU Embryo Project-ə görə, 1980-1982-ci illər arasında zur Hausen və komandası (Gissmann, Dürst, Boshart, Ikenberg, Wagner) Freiburq Universitetinin Virusologiya İnstitutunda genital ziyillərdəki iki tipi, HPV-6 və HPV-11-i müəyyən etdi; lakin bu tiplər şişlərdə nadir idi. Yəni “ziyil virusu xərçəng virusudur” kimi ilkin fərziyyə tutmadı. Düzgün qalan axtarışın istiqaməti idi. Nobel səhifəsinə görə, HPV-11-ə əsaslanan zondlar bəzi uşaqlıq boynu xərçənglərilə zəif, lakin davamlı çarpaz hibridləşmə verdi; bu DNT klonlandı və HPV-16 adlandırıldı. Kunyə belədir: Dürst, Gissmann, Ikenberg və zur Hausen, PNAS 1983, cild 80, səhifələr 3812-3815 (“A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions”).

Embryo Project-in ötürməsi ilə, alman, braziliyalı və keniyalı xəstələrin uşaqlıq boynu biopsiyaları araşdırıldı; HPV-16 alman biopsiyalarının yarısından çoxunda, braziliya və keniya biopsiyalarının yarısından azında tapıldı. Bu, tək ikinci dərəcəli mənbədən keyfiyyət xülasəsidir; rəqəmləri özüm yoxlamadım. Bir il sonra, 1984-də, qarışıq HPV-9/10/11 zondu ilə aşağı sərtlikli hibridləşmə HPV-18-in klonlanmasına gətirdi (Boshart və b., EMBO J 1984, cild 3, səhifələr 1151-1157; kunyəni Nobel səhifəsinin mənbə siyahısından və xronologiyadan götürdüm, məqalənin məzmununu oxumadım).

Bu, bir tapıntının səbəbiyyət sübutuna çevrilməsinin nümunəsidir. Şişdə viral DNT tapmaq əlaqəni göstərir; əlaqənin səbəbli olduğunu göstərmək üçün əlavə addımlar lazım idi. Nobel səhifəsinin mənbə siyahısı Schwarz və həmkarlarının 1985-ci ildə Nature-də HPV DNT-sinin uşaqlıq boynu xərçəngi hüceyrələrinin genomuna daxil olduğunu (inteqrasiya) və orada oxunduğunu (transkripsiya) göstərdiyini verir; bu təfərrüatın özünü oxumadım. Sonra epidemiologiya gəldi: Walboomers və həmkarları 1999-cu ildə Journal of Pathology-də əvvəlki tədqiqatda HPV-mənfi çıxan 66 halı yenidən araşdırdı; yararsız nümunələr kənarlaşdırılaraq, iki tədqiqat birlikdə uşaqlıq boynu karsinomalarında dünya üzrə 99,7 faiz HPV yayılması bildirdi. Məqalənin başlığı HPV-ni invaziv uşaqlıq boynu xərçənginin “zəruri səbəbi” elan edir; bu, müəlliflərin öz nəticəsidir.

2008-ci ildə Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatının yarısı zur Hausenə verildi; əsaslandırma: “uşaqlıq boynu xərçənginə səbəb olan insan papilloma viruslarının kəşfinə görə”. Digər yarı HİV-in kəşfinə görə Barré-Sinoussi və Montagnierə getdi. Eyni Nobel səhifəsi peyvəndlərin III faza tədqiqatlarında 90 faizdən çox qoruma verdiyini yazarkən (nəyə qarşı qoruduqları oxuduğum mətndə göstərilmir), peyvəndlərin uşaqlıq boynu xərçəngini və ondan yaranan həyat itkisini həqiqətən önləyib-önləmədiyinin gələcək onilliklərdə toplanacaq epidemioloji məlumatlardan asılı olduğunu açıq yazır. Başqa sözlə, mükafat veriləndə belə sual tamamilə bağlanmamışdı.

Hüdudlar və bəha

Fərziyyə yanlış bir təfərrüatla başladı: əvvəlcə şübhələnilən ziyil tipləri (HPV-6 və HPV-11) xərçəngdə nadir idi; xərçəngdə tez-tez rast gəlinən tiplər HPV-16 və HPV-18 sonradan tapıldı. Virusu tapmaq heç bir xəstəni müalicə etmədi; peyvəndlər və skrininq proqramları tapıntıdan çox sonrakı vaxta aiddir. 2008-ci il Nobel səhifəsinin öz xəbərdarlıqları hələ də etibarlı bir çərçivə cızır: peyvənd qorumasının müddəti qeyri-müəyyəndir, başqa tiplərin gələcəkdə əhəmiyyət qazanıb-qazanmayacağı bilinmir. HPV-16-nın tezliyi də bölgəyə görə dəyişirdi (alman, braziliya və keniya nümunələri), yəni tip paylanması coğrafiyaya görə fərqlənə bilər.

Bir fərq də: HPV-nin müsbət çıxması xərçəng diaqnozu deyil. Bu, bu yazının mənbələrində ayrıca işlənməyən ümumi tibbi biliyidir. Nəticələrin şərhi, skrininq və müalicə qərarları üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.

Qalan
  • Uşaqlıq boynu xərçənginin virusdan qaynaqlandığı və müəyyən HPV tiplərinin (xüsusən 16 və 18) bu xərçənglə əlaqəli olduğu
  • Şişdə viral DNT-ni hibridləşmə ilə axtarmaq, səbəbiyyət müzakirəsində bir sübut növü kimi
  • İnfeksiyanın qarşısını almaqla xərçəngin qarşısının alına biləcəyi fikri
Düşən və ya məhdudlaşan
  • “Ziyil virusu xərçəng virusudur” kimi ilkin fərziyyə (HPV-6 və HPV-11)
  • HSV-2-nin uşaqlıq boynu xərçənginin əsas şübhəlisi olduğu fikri (HSV-2 DNT-si tapılmadı)
  • Tək bir virus tipinin hər coğrafiyada eyni payı daşıdığı təəssüratı
Shope: dovşan papillomavirusu (1933)zur Hausen: fərziyyə, Cancer Research (1976)Sitoloqlar: Meisels-Fortin, Purola-Savia (1975-1977, aralıq)Freiburq qrupu: genital ziyillərdə HPV-6 və HPV-11 (1980-1982, aralıq)HPV-16: Dürst və b., PNAS (1983)HPV-18: Boshart və b., EMBO J (1984)Walboomers və b.: HPV yayılması 99,7% (sen 1999)Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatı: zur Hausen (2008)193019451960197519902005yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib; çubuqlar aralıqdır; ox: il

Papilloma virusdan Nobelə: 1933-2008. Ox 1930-dan 2010-a qədər uzanır. Yaşıl nişanlar bir neçə qeyddə və ya ilkin qeyddə təsdiqlənən tarixlərdir; mavi nişanlar və çubuqlar tək mənbəyə söykənir və ya aralıqdır. Yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib.

— TÜRKİYƏ PERSPEKTİVİ —

Milli skrininq proqramında HPV-ni axtarmaq

zur Hausenlə Türkiyə arasında yoxlanılmış bir bağ tapmadım və belə bir bağ qurmuram. Mövzunun Türkiyədəki bugünkü vəziyyətini Euronews Türkçe-nin 18 avqust 2026-cı il tarixli xəbərindən (müəllif: Çağla Üren) ötürürəm; bu, xəbər mətnidir, orijinal tədqiqat deyil, rəqəmlər isə xəbərin ötürdüyü dəyərlərdir. Xəbərə görə, Türkiyə 2014-cü ildə uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqini HPV-DNT testinə əsaslanan hala keçirdi; 30-65 yaşlı qadınlara beş ildə bir pulsuz test təklif olunur. Milli proqramın 2018-ci ildəki ilk bir milyon qadın məlumatında HPV müsbətliyi 3,5 faiz, 2020-ci ildə 4 099 230 qadında 4,39 faiz (təxminən 180 min qadın) kimi ötürülür. HPV-müsbət qadınlarda tip paylanması belə sıralanır: HPV-16 20,7 faiz, HPV-51 10,8 faiz, HPV-31 8,7 faiz, HPV-52 7,1 faiz, HPV-18 5,1 faiz. Xəbər həmçinin 2018-2020-ci illərdə İstanbul xəstəxana tədqiqatında müsbətliyin 36,3 faiz çıxdığını ötürür və bunun ümumi əhalini deyil, xəstəxanaya müraciət edən qrupu əks etdirdiyini qeyd edir.

Xəbərə görə, ICO/IARC-ın Türkiyə qeydi invaziv uşaqlıq boynu xərçənglərinin təxminən 67,6 faizini HPV-16 və ya HPV-18-ə aid edir; xəbər dünya üzrə bu iki tipin xərçənglərin təxminən dörddə üçündən məsul tutulduğunu da yazır (təxminən 76 faiz, WHO/IARC 2024 təhlili). Eyni xəbər HPV peyvəndinin 18 avqust 2026-cı il etibarilə milli immunizasiya proqramında olmadığını (“Aşılama programı halen başlatılmadı”, peyvənd proqramı hələ başlamayıb) yazır; Səhiyyə Nazirinin 15 avqustdakı, onun milli proqrama əlavə olunub-olunmayacağı barədə müzakirə doğuran sözlərini də ötürür. Bu yazı peyvənd siyasətinin qiymətləndirilməsi deyil; sonrakı inkişafları yoxlamadım.

— ZAMAN XƏTTİ —

1933-dən bu günə

1933
Shope. Dovşan papilloma virusu (gün 106). Bu yazının mənbələri zur Hausenin işini Shopeya əsaslandırmır.
1972-1977
HSV-2 axtarışı. Erlangen-Nürnbergdə uşaqlıq boynu nümunələrində HSV-2 DNT-si tapılmadı (ASU Embryo Project).
1975-1977
Sitoloqlar. Meisels-Fortin (1976) və Purola-Savia (1977) Pap yaxmalarında koilositləri tanıyır; jurnala çatma tarixləri 1975 (Syrjänen 2017, tək mənbə).
1976
zur Hausen. “Condylomata acuminata and human genital cancer”, Cancer Research 36:794 (nəşr ayı: fevral, tək ikinci dərəcəli mənbə).
1980-1982
Freiburq qrupu. Genital ziyillərdə HPV-6 və HPV-11 (ASU Embryo Project; tək ikinci dərəcəli mənbə).
1983
Dürst, Gissmann, Ikenberg, zur Hausen. HPV-16, PNAS 80:3812-3815.
1984
Boshart və b. HPV-18, EMBO J 3:1151-1157.
1985
Schwarz və b. HPV DNT-sinin uşaqlıq boynu xərçəngi hüceyrələrində inteqrasiyası və transkripsiyası, Nature (Nobel səhifəsinin mənbə siyahısı; məqalə oxunmadı).
sen 1999
Walboomers və b. J Pathol: uşaqlıq boynu karsinomalarında 99,7 faiz HPV yayılması (xülasə səhifəsi; müəllif siyahısı və səhifə kunyəsi səhifədə yox idi).
2008
Nobel mükafatı. zur Hausen, “uşaqlıq boynu xərçənginə səbəb olan insan papilloma viruslarının kəşfinə görə” (mükafatın yarısı).
BU GÜN — GÜN 161
Ziyildən xərçəngə. Uşaqlıq boynu xərçənginin üçüncü cəbhəsi, səbəb, bir fərziyyə ilə açıldı; sübutu isə səkkiz il sonra, bir təxminin yanlış, axtarışın istiqamətinin düzgün çıxması ilə gəldi.
— FAKT YOXLAMA QEYDLƏRİ —

Nə təsdiqləndi, nə qeyri-müəyyən qaldı

  • Gün 158: Köhler və Milstein hələ yazılmayıb; 157-ci günün “sabah” qutusundakı vəd yerinə yetirilməyib.
  • Kunyə və tarix: zur Hausen, “Condylomata acuminata and human genital cancer”, Cancer Research 1976;36:794. İli iki mənbə verir (Nobel “Advanced information” səhifəsi, ASU Embryo Project); yalnız ilk səhifə nömrəsi var. Fevral ayı yalnız Embryo Project-dən. Syrjänen (2017) fərziyyənin zur Hausenin 1975 və 1976-cı il nəşrlərində formalaşdırıldığını və ən tam şəkildə 1977-ci il icmalında (Curr Top Microbiol Immunol 1977;78:1-30) yer aldığını yazır. Yəni plandakı 1976 fərziyyənin məlum nəşr ilidir, lakin fikrin 1975-ə uzandığı bildirilir.
  • Nobel əsaslandırması: “for his discovery of human papilloma viruses causing cervical cancer”, mükafatın yarısı (Nobel mükafatı xülasə səhifəsi). Mətbuat bəyanatı səhifəsi açılmadı; “Advanced information” səhifəsi xülasə aləti ilə oxundu, səhifənin öz başlığı da “The discoveries of human papilloma viruses that cause cervical cancer and of human immunodeficiency virus” kimidir.
  • HPV-6/11 və HPV-16: 1980-82-ci il ziyil işi və HPV-6/11-in şişlərdə nadirliyi ASU Embryo Project-dəndir (tək ikinci dərəcəli mənbə); eyni səhifədə uyğunsuzluqlar var: başlıq 1977-1987 deyir, Erlangen işi 1972-1977-dir, 1984-cü il J Invest Dermatol məqaləsi 1980-82 işi üçün göstərilir; 1983-də “keniyalı”, 1984-də “afrikalı” deyilir. HPV-16-nın bölgəyə görə tezliyi barədə rəqəmləri işlətmədim, yalnız keyfiyyət xülasəsini yazdım. Dürst 1983 kunyəsi üç mənbədə uyğundur (Nobel səhifəsi, Embryo Project, tibb tarixi biblioqrafiyası); məqalənin xülasəsi PubMed və PMC-dəki yoxlama maneəsi səbəbindən oxunmadı.
  • HPV-18: Boshart 1984 kunyəsi xronologiyadan və Nobel səhifəsinin mənbə siyahısındandır; məzmun birbaşa oxunmadı. Nobel səhifəsi ili mətndə vermir, yalnız mənbə siyahısında.
  • Faizlər ziddiyyətli görünür, ziddiyyət deyil, lakin uzlaşdıra bilmədim: Nobel 2008 səhifəsində HPV-16 və HPV-18 invaziv uşaqlıq boynu xərçəngi olan xəstələrin 82 faizində; Euronews-da dünya üzrə təxminən 76 faiz (WHO/IARC 2024) və Türkiyə üçün 67,6 faiz (ICO/IARC); Walboomersdə bütün HPV tipləri birlikdə 99,7 faiz. Bunlar fərqli məlumat dəstləri, dövrlər və tərifləridir; onları bir-birinə çevirmədim.
  • Walboomers 1999: xülasə səhifəsindən oxundu (qxmd); müəllif siyahısı, cild və səhifə məlumatı səhifədə yox idi, ona görə yazmadım. “Zəruri səbəb” məqalənin başlığıdır; 99,7 faiz yararsız nümunələr kənarlaşdırılaraq, iki tədqiqat birləşdirilərək hesablanıb.
  • Sitoloqlar: Meisels-Fortin və Purola-Savia kunyələri, jurnala çatma tarixləri (Kossun şahidliyi) və “ilk fərq edənlər” xarakteristikası tək ikinci dərəcəli mənbədəndir (Syrjänen, Acta Cytol 2017;61:316-337); orijinal məqalələr görülmədi, ona görə “ilk” iddiasını mənbəyə aid etdim.
  • Shope: işlətdiyim mənbələr zur Hausenin fərziyyəsini Shopeya əsaslandırmır; Nobel “Advanced information” səhifəsi Shopeni xatırlatmır. 106-cı gün ilə bağ yalnız papilloma virusları ailəsi daxilində bir sıra kimi oxunmalıdır, təsir zənciri kimi yox.
  • Peyvənd effektivliyi: “III faza tədqiqatlarında 90 faizdən çox qoruma” Nobel 2008 səhifəsinin cümləsidir; hansı son nöqtə üçün olduğu oxuduğum mətndə yox idi, ona görə mütləq və nisbi azalma verilə bilmədi.
  • Türkiyə: Euronews xəbəri (18 avqust 2026) xəbər mətnidir; 2018 və 2020-ci il proqram məlumatları, ICO/IARC və WHO/IARC istinadları orijinal mənbələrdə yoxlanılmadı. Peyvənd proqramının vəziyyəti xəbərin tarixinə görədir.
  • Oxuna bilməyən mənbələr: PubMed, PMC və PNAS (zur Hausenin nekroloqu) giriş maneələri səbəbindən oxunmadı; işlədilmədi.
Sabah — gün 162

Hormon oxuna bir dərman: Tamoksifen, 1977

Bu gün bir virusun ardınca getdik; sabah hormon oxuna qayıdırıq. 91-ci gündə Beatsonun yumurtalıqları çıxarmasını, 105-ci gündə Lacassagnenin östrojenlə şiş təcrübəsini danışmışdıq. Planda tamoksifen 1977 kimi keçir. Yazmazdan əvvəl molekulun sintez və ilk klinik istifadə tarixlərini, 1977-ci ilin nəyin tarixi olduğunu (nəşr, təsdiq, yoxsa klinik dönüş nöqtəsi) və təsir mexanizminin nə vaxt anlaşıldığını yoxlayacağam; kimya ilə klinik sübutu ayrı saxlayaraq.

Müəllifin qeydi: Bu yazıda ən çox diqqət etdiyim şey 1976-cı il fərziyyəsini 1983-84-cü il sübutundan ayrı saxlamaq və ilk təxminin (ziyil tipləri) yanlış, axtarışın istiqamətinin isə düzgün çıxdığını açıq demək idi. İkinci diqqət nöqtəm tək ikinci dərəcəli mənbəyə söykənən təfərrüatları (nəşr ayı, bölgə tezlikləri, sitoloqların prioritet iddiası) həmin mənbəyə aid etmək, peyvənd və Türkiyə hissələrində isə hökm verməmək idi.

Mənbələr və əlavə oxu

  1. zur Hausen H. Condylomata acuminata and human genital cancer. Cancer Res 1976;36:794 (kunyə Nobel “Advanced information” səhifəsindən və ASU Embryo Project-dən; məqalənin özü oxunmadı).
  2. Dürst M, Gissmann L, Ikenberg H, zur Hausen H. A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions. Proc Natl Acad Sci USA 1983;80:3812-3815 (kunyə tibb tarixi biblioqrafiyasından və digər səhifələrdən; xülasə oxuna bilmədi).
  3. Boshart M, Gissmann L, Ikenberg H və b. EMBO J 1984;3:1151-1157 (kunyə xronologiyadan və Nobel səhifəsinin mənbə siyahısından; məqalə oxunmadı).
  4. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008. nobelprize.org: mükafat xülasə səhifəsi (əsaslandırma və paylar) və “Advanced information” səhifəsi (xülasə aləti ilə oxundu).
  5. ASU Embryo Project Encyclopedia. Harald zur Hausen's Experiments on Human Papillomavirus Causing Cervical Cancer (1976-1987). embryo.asu.edu (xülasə aləti ilə oxundu; ikinci dərəcəli mənbə; səhifədə uyğunsuzluqlar var).
  6. Syrjänen KJ. Two landmark studies published in 1976/1977 paved the way for the recognition of human papillomavirus as the major cause of the global cancer burden. Acta Cytol 2017;61(4-5):316-337, karger.com (xülasə aləti ilə oxundu; ikinci dərəcəli mənbə).
  7. Walboomers JMM və b. Human papillomavirus is a necessary cause of invasive cervical cancer worldwide. J Pathol, sentyabr 1999 (xülasə səhifəsi, qxmd.com; müəllif siyahısı və səhifə kunyəsi səhifədə yox idi).
  8. Üren Ç. Kanser yapan türler ve dağılımları: Türkiye'nin HPV profili gerçekten farklı mı? Euronews Türkçe, 18 avqust 2026, tr.euronews.com (xəbər; xülasə aləti ilə oxundu).
  9. Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).

Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 161-ci günüdür və HPV-nin uşaqlıq boynu xərçənginin səbəbi kimi tanınma prosesini tarixi oxu kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə və skrininq qərarları üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində qeyd olunub.

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Ziyil və uşaqlıq boynu xərçəngi: zur Hausenin fərziyyəsi və HPV-nin izi, 1976

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.