მეჭეჭიდან საშვილოსნოს ყელის კიბომდე: ცურ ჰაუზენის ჰიპოთეზა და HPV-ის კვალი, 1976

ამ სტატიაში
მეჭეჭიდან საშვილოსნოს ყელის კიბომდე: ცურ ჰაუზენის ჰიპოთეზა და HPV-ის კვალი, 1976
მე-160 დღეს ვნახეთ, რომ კიბოს გენი ვირუსისგან კი არა, უჯრედის საკუთარი შიგნიდან მოვიდა. დღეს მზერას ვატრიალებთ: შეიძლება თუ არა გარედან მოსული დნმ-ვირუსი საშვილოსნოს ყელის კიბოს მიზეზი იყოს? ამ დაავადების ფრონტები ერთად შევინარჩუნოთ: მე-93 დღეს ვერთჰაიმით მკურნალობა მოვყევით, მე-103 დღეს პაპანიკოლაუთი ადრეული გამოვლენა, მე-106 დღეს კი შოუპის კურდღლის პაპილომავირუსს დავხედეთ. დღეს მესამე ფრონტი მოდის: მიზეზი. როგორც გუშინდელ „ხვალ“ ბლოკში დავპირდი, წყაროებში შევამოწმე ჰარალდ ცურ ჰაუზენის 1970-იანი წლების ნაშრომის ბიბლიოგრაფიული მონაცემები და თარიღი, შემდგომი HPV-16 და HPV-18 აღმოჩენები და 2008 წლის ნობელის პრემიის დასაბუთება; ჰიპოთეზა და დასტური ერთმანეთისგან გამოვყავი.
ჰერპესის ძიებისას მეჭეჭისკენ შებრუნება
1970-იან წლებში საშვილოსნოს ყელის კიბოს შესაძლო მიზეზის საკითხში წინა პლანზე მყოფი ეჭვმიტანილი ჰერპესის სიმპლექს ვირუსი ტიპი 2 (HSV-2) იყო; ნობელის კომიტეტის 2008 წლის „Advanced information“ გვერდი მას იმდროინდელ „გაბატონებულ HSV-2 ჰიპოთეზას“ უწოდებს. ASU Embryo Project-ის ქრონოლოგიის მიხედვით, ცურ ჰაუზენი ერლანგენ-ნიურნბერგის კლინიკური ვირუსოლოგიის ინსტიტუტში ნუკლეინის მჟავების ჰიბრიდიზაციით ეძებდა HSV-2 დნმ-ს საშვილოსნოს ყელის ნიმუშებში და არაერთხელ ვერ პოულობდა; წყარო ამ სამუშაოებს 1972-1977 წლებში ათავსებს. ამ უარყოფითმა შედეგებმა ის სხვა მიმართულებით შებრუნა: გენიტალურ მეჭეჭებში HPV დნმ ნაპოვნი იყო. ნობელის გვერდი ასევე აღნიშნავს, რომ გენიტალურ მეჭეჭებსა და ავთვისებიან გადაგვარებას შორის კავშირი დიდი ხანია ცნობილი იყო.
აქ ერთი განსხვავება მნიშვნელოვანია. ჰიპოთეზა დასტური არ იყო, არამედ მიმართულების მითითება: შეთავაზება, ეძებონ იქ, სადაც არავინ ეძებდა. ხოლო ადგილი, სადაც უნდა ეძებნათ, იმდროინდელი ზომებითაც კი იოლი არ იყო. ნობელის გვერდის მიხედვით, ცურ ჰაუზენმა კოხის პოსტულატებს ერთი კრიტერიუმი დაამატა; ASU Embryo Project-ის რეზიუმეში ეს ის არის, რომ ვირუსით გამოწვეული კიბოს სიმსივნე ვირუსულ დნმ-ს უნდა შეიცავდეს. ანუ დასტური სიმსივნის შიგნით ვირუსის გენეტიკური კვალის პოვნაზე გადიოდა. ამას შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წაკითხული ორი მეორეული გვერდიდან გადმოვცემ.
„Condylomata acuminata and human genital cancer“
ჰიპოთეზა Cancer Research-ში 1976 წელს გამოქვეყნდა სათაურით „Condylomata acuminata and human genital cancer“ (ტომი 36, პირველი გვერდი 794; ASU Embryo Project-ის გვერდი მხოლოდ პირველ გვერდს და გამოცემის თვეს, 1976 წლის თებერვალს, იძლევა, რომლის დადასტურებაც სხვა წყაროში ვერ შევძელი). ნობელის გვერდის გადმოცემით, ცურ ჰაუზენი ამ ნაშრომში წერდა, რომ გენიტალური მეჭეჭის გამომწვევი საშვილოსნოს ყელისა და სხვა გენიტალური კიბოების ეპიდემიოლოგიურ და სეროლოგიურ კვლევებში აქამდე სრულად იყო უგულებელყოფილი (კონცეპტუალური შეჯამება). Embryo Project-ის რეზიუმეში მისი შეთავაზება ასეთი იყო: HPV-ით გამოწვეულ გენიტალურ მეჭეჭებს შეუძლია საშვილოსნოს ყელის კიბოს გამოწვევა, ვირუსით გამოწვეული კიბოს სიმსივნე კი ვირუსულ დნმ-ს უნდა შეიცავდეს. თავად ნაშრომი არ წამიკითხავს; წავიკითხე მხოლოდ ამ ორი მეორეული გვერდის გადმოცემა.
იმავე წლებში სხვა პროფესია იმავე კართან მიდიოდა: ციტოლოგები. კარი სიურიენენის 2017 წლის Acta Cytologica-ს სტატიის მიხედვით, მეისელსისა და ფორტენის 1976 წლის ნაშრომმა (ტომი 20, 505-509) და პუროლასა და სავიას 1977 წლის ნაშრომმა (ტომი 21, 26-31) პაპის ნაცხებში კოილოციტური უჯრედები ამოიცნო და, წყაროს ფორმულირებით, პირველებმა გააცნობიერეს, რომ საშვილოსნოს ყელის დისპლაზიები ვირუსული წარმოშობისაა. იმავე სტატიაში, კოსის ჩვენებაზე დაყრდნობით, ნათქვამია, რომ პუროლასა და სავიას ნაშრომი ჟურნალს 1975 წლის 13 მაისს მიუვიდა, მეისელსისა და ფორტენისა — 1975 წლის 11 დეკემბერს, მაგრამ გამოქვეყნებისას თანმიმდევრობა შებრუნდა. ეს ერთი მეორეული წყაროდანაა; ორიგინალური ნაშრომები არ მინახავს. ეს პარალელური გზა იშვიათი მომენტია, როცა მე-103 დღეს მოყოლილმა ადრეული გამოვლენის ტესტმა მიზეზის კითხვას დასტური მისცა.
HPV-ის ტიპი (გენოტიპი)
ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV) ერთი ვირუსი კი არა, მრავალტიპიანი ოჯახია; ტიპები დნმ-ის თანმიმდევრობების მიხედვით ინომრება. ტიპები იმით განსხვავდება, რომელ ქსოვილსა და რა სახის დაზიანებასთანაა დაკავშირებული. ამ ამბავში ორი ჯგუფია მნიშვნელოვანი: გენიტალურ მეჭეჭებში ნაპოვნი HPV-6 და HPV-11 და საშვილოსნოს ყელის კიბოებში ხშირად ნაპოვნი HPV-16 და HPV-18. ეს გამარტივებული განსაზღვრებაა, რომელიც მთავარ ხაზს იძლევა.
დასტურის მოსვლა: 1983 და 1984
პირველი ვარაუდი ნაწილობრივ მცდარი აღმოჩნდა. ASU Embryo Project-ის მიხედვით, 1980-1982 წლებში ცურ ჰაუზენმა და მისმა გუნდმა (გისმანი, დიურსტი, ბოშარტი, იკენბერგი, ვაგნერი) ფრაიბურგის უნივერსიტეტის ვირუსოლოგიის ინსტიტუტში გენიტალურ მეჭეჭებში ორი ტიპი, HPV-6 და HPV-11, განსაზღვრა; მაგრამ ეს ტიპები სიმსივნეებში იშვიათი იყო. ანუ საწყისი დაშვება „მეჭეჭის ვირუსი კიბოს ვირუსია“ არ გამართლდა. სწორი დარჩა ძიების მიმართულება. ნობელის გვერდის მიხედვით, HPV-11-ზე დაფუძნებულმა ზონდებმა საშვილოსნოს ყელის ზოგიერთ კიბოსთან სუსტი, მაგრამ მდგრადი ჯვარედინი ჰიბრიდიზაცია მისცა; ეს დნმ დაიკლონა და HPV-16 უწოდეს. ბიბლიოგრაფიული მონაცემები: Dürst, Gissmann, Ikenberg და zur Hausen, PNAS 1983, ტომი 80, გვერდები 3812-3815 („A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions“).
Embryo Project-ის გადმოცემით, გერმანელი, ბრაზილიელი და კენიელი პაციენტების საშვილოსნოს ყელის ბიოფსიები შეისწავლეს; HPV-16 გერმანული ბიოფსიების ნახევარზე მეტში და ბრაზილიური და კენიური ბიოფსიების ნახევარზე ნაკლებში აღმოჩნდა. ეს ხარისხობრივი შეჯამებაა ერთი მეორეული წყაროდან; რიცხვები თავად არ შემიმოწმებია. ერთი წლის შემდეგ, 1984 წელს, შერეული HPV-9/10/11 ზონდით დაბალი მკაცრობის ჰიბრიდიზაციამ HPV-18-ის დაკლონვამდე მიიყვანა (Boshart და სხვ., EMBO J 1984, ტომი 3, გვერდები 1151-1157; ბიბლიოგრაფიული მონაცემები ნობელის გვერდის წყაროთა სიიდან და ქრონოლოგიიდან ავიღე, ნაშრომის შინაარსი არ წამიკითხავს).
ეს არის მაგალითი იმისა, თუ როგორ ხდება აღმოჩენა მიზეზობრიობის დასტური. სიმსივნეში ვირუსული დნმ-ის პოვნა კავშირს აჩვენებს; იმის საჩვენებლად, რომ კავშირი მიზეზობრივია, დამატებითი ნაბიჯები იყო საჭირო. ნობელის გვერდის წყაროთა სია შვარცისა და კოლეგების 1985 წლის Nature-ის ანგარიშს ასახელებს, რომ HPV დნმ საშვილოსნოს ყელის კიბოს უჯრედების გენომში ჩაშენებულია (ინტეგრაცია) და იქ იკითხება (ტრანსკრიფცია); ამ დეტალის თავად არ წამიკითხავს. შემდეგ ეპიდემიოლოგია მოვიდა: ვალბუმერსმა და კოლეგებმა 1999 წელს Journal of Pathology-ში ხელახლა შეისწავლეს 66 შემთხვევა, რომლებიც ადრინდელ კვლევაში HPV-უარყოფითად გამოვიდა; არასაკმარისი ნიმუშების გამორიცხვით, ორმა კვლევამ ერთად საშვილოსნოს ყელის კარცინომებში HPV-ის მსოფლიო გავრცელება 99,7 პროცენტად დაასახელა. ნაშრომის სათაური HPV-ს ინვაზიური საშვილოსნოს ყელის კიბოს „აუცილებელ მიზეზად“ აცხადებს; ეს ავტორთა საკუთარი დასკვნაა.
2008 წელს ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში ნობელის პრემიის ნახევარი ცურ ჰაუზენს გადაეცა დასაბუთებით „საშვილოსნოს ყელის კიბოს გამომწვევი ადამიანის პაპილომავირუსების აღმოჩენისთვის“. მეორე ნახევარი ბარე-სინუსსა და მონტანიეს გადაეცა HIV-ის აღმოჩენისთვის. იმავე ნობელის გვერდზე ნათქვამია, რომ ვაქცინებმა III ფაზის კვლევებში 90 პროცენტზე მეტი დაცვა უზრუნველყო (რისგან იცავდა, წაკითხულ ტექსტში მითითებული არ არის), და ღიად წერია, რომ ვაქცინები ნამდვილად თუ აჭერს საშვილოსნოს ყელის კიბოს და მისგან გამოწვეულ სიცოცხლის დაკარგვას, მომავალ ათწლეულებში შეგროვებულ ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებზეა დამოკიდებული. სხვა სიტყვებით, პრემიის გადაცემისასაც კი კითხვა სრულად დახურული არ იყო.
საზღვრები და ფასი
ჰიპოთეზა მცდარი დეტალით დაიწყო: თავდაპირველად ეჭვმიტანილი მეჭეჭის ტიპები (HPV-6 და HPV-11) კიბოში იშვიათი იყო; კიბოში ხშირი ტიპები, HPV-16 და HPV-18, მოგვიანებით აღმოაჩინეს. ვირუსის პოვნამ არც ერთი პაციენტი არ უმკურნალა; ვაქცინები და სკრინინგის პროგრამები აღმოჩენის მერე დიდი ხნის დროს ეკუთვნის. ნობელის 2008 წლის გვერდის საკუთარი გაფრთხილებები ისევ მოქმედ ჩარჩოს ხაზავს: ვაქცინის დაცვის ხანგრძლივობა გაურკვეველია და უცნობია, მომავალში სხვა ტიპები მნიშვნელობას შეიძენს თუ არა. HPV-16-ის სიხშირეც რეგიონის მიხედვით იცვლებოდა (გერმანული, ბრაზილიური და კენიური ნიმუშები), ანუ ტიპების განაწილება გეოგრაფიის მიხედვით შეიძლება განსხვავდებოდეს.
კიდევ ერთი განსხვავება: HPV-ის დადებითი პასუხი კიბოს დიაგნოზი არ არის. ეს ზოგადი სამედიცინო ცოდნაა, რომელსაც ამ წერილის წყაროები ცალკე არ განიხილავს. შედეგების ინტერპრეტაციისთვის, სკრინინგისა და მკურნალობის გადაწყვეტილებებისთვის ექიმს უნდა მიმართოთ.
რაც დარჩა
- რომ საშვილოსნოს ყელის კიბო ვირუსით არის გამოწვეული და გარკვეული HPV ტიპები (განსაკუთრებით 16 და 18) ამ კიბოსთანაა დაკავშირებული
- სიმსივნეში ვირუსული დნმ-ის ჰიბრიდიზაციით ძიება, როგორც დასტურის სახეობა მიზეზობრიობის განხილვაში
- იდეა, რომ ინფექციის შეჩერებით კიბოს თავიდან აცილება შეიძლება
რაც დაეცა ან შეიზღუდა
- საწყისი დაშვება „მეჭეჭის ვირუსი კიბოს ვირუსია“ (HPV-6 და HPV-11)
- მოსაზრება, რომ HSV-2 საშვილოსნოს ყელის კიბოს მთავარი ეჭვმიტანილია (HSV-2 დნმ ვერ აღმოჩნდა)
- შთაბეჭდილება, რომ ერთ ვირუსულ ტიპს ყველა გეოგრაფიაში ერთი და იგივე წილი უჭირავს
პაპილომავირუსიდან ნობელამდე: 1933-2008. ღერძი 1930-დან 2010-მდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები ის თარიღებია, რომლებიც რამდენიმე ჩანაწერით ან პირველადი ჩანაწერით დასტურდება; ლურჯი ნიშნები და ზოლები ერთ წყაროს ეყრდნობა ან შუალედია. თარიღები, რომლებიც მხოლოდ წლის სიზუსტითაა ცნობილი, წლის შუაში არის დასმული.
HPV-ის ძიება ეროვნულ სკრინინგის პროგრამაში
ცურ ჰაუზენსა და თურქეთს შორის შემოწმებული კავშირი ვერ ვიპოვე და ასეთ კავშირს არ ვაგებ. საკითხის დღევანდელ მდგომარეობას თურქეთში გადმოვცემ Euronews Türkçe-ის 2026 წლის 18 აგვისტოს რეპორტაჟის მიხედვით (ავტორი: ჩაღლა ურენი); ეს საინფორმაციო ტექსტია და არა ორიგინალური კვლევა, რიცხვები კი რეპორტაჟის გადმოცემული მნიშვნელობებია. რეპორტაჟის მიხედვით, თურქეთმა 2014 წელს საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგი HPV-დნმ ტესტზე გადაიყვანა; 30-65 წლის ქალებს ხუთ წელიწადში ერთხელ უფასო ტესტი ეძლევათ. ეროვნული პროგრამის 2018 წლის პირველი ერთი მილიონი ქალის მონაცემებში HPV-ის დადებითობა 3,5 პროცენტადაა გადმოცემული, 2020 წელს კი 4 099 230 ქალში — 4,39 პროცენტად (დაახლოებით 180 ათასი ქალი). HPV-დადებით ქალებში ტიპების განაწილება ასეა ჩამოთვლილი: HPV-16 20,7 პროცენტი, HPV-51 10,8 პროცენტი, HPV-31 8,7 პროცენტი, HPV-52 7,1 პროცენტი, HPV-18 5,1 პროცენტი. რეპორტაჟი ასევე გადმოსცემს, რომ სტამბულის საავადმყოფოს 2018-2020 წლების კვლევამ 36,3 პროცენტიანი დადებითობა აჩვენა, და აღნიშნავს, რომ ეს საავადმყოფოში მიმართულ ჯგუფს ასახავს და არა ზოგად მოსახლეობას.
რეპორტაჟის მიხედვით, ICO/IARC-ის შენიშვნა თურქეთზე ინვაზიური საშვილოსნოს ყელის კიბოების დაახლოებით 67,6 პროცენტს HPV-16-ს ან HPV-18-ს მიაწერს; რეპორტაჟი ასევე წერს, რომ მსოფლიოში ეს ორი ტიპი კიბოების დაახლოებით სამ მეოთხედზეა პასუხისმგებლად მიჩნეული (დაახლოებით 76 პროცენტი, WHO/IARC 2024 წლის ანალიზი). იმავე რეპორტაჟის მიხედვით, 2026 წლის 18 აგვისტოსთვის HPV-ის ვაქცინა ეროვნულ იმუნიზაციის პროგრამაში არ შედიოდა („Aşılama programı halen başlatılmadı“, ვაქცინაციის პროგრამა ჯერ არ დაწყებულა); ის ასევე გადმოსცემს ჯანდაცვის მინისტრის 15 აგვისტოს სიტყვებს, რომლებმაც განხილვა გამოიწვია იმის შესახებ, დაემატება თუ არა იგი ეროვნულ პროგრამას. ეს წერილი ვაქცინაციის პოლიტიკის შეფასება არ არის; შემდგომი მოვლენები არ შემიმოწმებია.
1933 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა, რა დარჩა გაურკვეველი
- დღე 158: კოლერი და მილშტაინი ჯერ დაუწერელია; 157-ე დღის „ხვალ“ ბლოკში მოცემული დაპირება შეუსრულებელია.
- ბიბლიოგრაფიული მონაცემები და თარიღი: zur Hausen, „Condylomata acuminata and human genital cancer“, Cancer Research 1976;36:794. წელს ორი წყარო იძლევა (ნობელის „Advanced information“ გვერდი, ASU Embryo Project); მხოლოდ პირველი გვერდის ნომერია მოცემული. თებერვლის თვე მხოლოდ Embryo Project-იდანაა. სიურიენენი (2017) წერს, რომ ჰიპოთეზა ცურ ჰაუზენის 1975 და 1976 წლების პუბლიკაციებში ჩამოყალიბდა და ყველაზე სრულად 1977 წლის მიმოხილვაში (Curr Top Microbiol Immunol 1977;78:1-30). ანუ გეგმის 1976 ჰიპოთეზის ცნობილი გამოქვეყნების წელია, მაგრამ იდეა, ამბობენ, 1975-მდე ჩადის.
- ნობელის დასაბუთება: „for his discovery of human papilloma viruses causing cervical cancer“, პრემიის ნახევარი (ნობელის პრემიის შემაჯამებელი გვერდი). პრესრელიზის გვერდი არ გაიხსნა; „Advanced information“ გვერდი შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წაიკითხა, თავად გვერდის სათაური კი „The discoveries of human papilloma viruses that cause cervical cancer and of human immunodeficiency virus“-ია.
- HPV-6/11 და HPV-16: 1980-82 წლების მეჭეჭების სამუშაო და HPV-6/11-ის სიმსივნეებში იშვიათობა ASU Embryo Project-იდანაა (ერთი მეორეული წყარო); იმავე გვერდზე შეუსაბამობებია: სათაური 1977-1987-ს ამბობს, ერლანგენის სამუშაო 1972-1977-შია, 1984 წლის J Invest Dermatol-ის სტატია 1980-82 სამუშაოსთვის არის მითითებული; 1983 წელს „კენიური“ წერია, 1984 წელს „აფრიკული“. HPV-16-ის რეგიონული სიხშირის რიცხვები არ გამოვიყენე და მხოლოდ ხარისხობრივი შეჯამება დავწერე. Dürst 1983-ის ბიბლიოგრაფიული მონაცემები სამ წყაროში თანხვედრია (ნობელის გვერდი, Embryo Project, მედიცინის ისტორიის ბიბლიოგრაფია); ნაშრომის რეზიუმე PubMed-სა და PMC-ზე შემოწმების ბარიერის გამო ვერ წაიკითხა.
- HPV-18: Boshart 1984-ის ბიბლიოგრაფიული მონაცემები ქრონოლოგიიდან და ნობელის გვერდის წყაროთა სიიდანაა; შინაარსი უშუალოდ არ წაკითხულა. ნობელის გვერდი წელს ტექსტში არ ასახელებს, მხოლოდ წყაროთა სიაში.
- პროცენტები ერთმანეთს ეწინააღმდეგება, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება; ვერ შევათანხმე: ნობელის 2008 წლის გვერდზე HPV-16 და HPV-18 ინვაზიური საშვილოსნოს ყელის კიბოთი დაავადებულ პაციენტთა 82 პროცენტშია; Euronews-ზე მსოფლიოში დაახლოებით 76 პროცენტი (WHO/IARC 2024) და თურქეთისთვის 67,6 პროცენტი (ICO/IARC); ვალბუმერსთან ყველა HPV ტიპი ერთად 99,7 პროცენტი. ეს სხვადასხვა მონაცემთა ნაკრები, პერიოდი და განმარტებაა; ერთმანეთში არ გადამიყვანია.
- Walboomers 1999: წაკითხულია რეზიუმეს გვერდიდან (qxmd); ავტორთა სია, ტომი და გვერდები გვერდზე არ იყო, ამიტომ არ დამიწერია. „აუცილებელი მიზეზი“ ნაშრომის სათაურია; 99,7 პროცენტი არასაკმარისი ნიმუშების გამორიცხვით და ორი კვლევის გაერთიანებით არის გამოთვლილი.
- ციტოლოგები: მეისელსი-ფორტენისა და პუროლა-სავიას ბიბლიოგრაფიული მონაცემები, ჟურნალში მიღწევის თარიღები (კოსის ჩვენება) და „პირველებმა გააცნობიერეს“ დახასიათება ერთი მეორეული წყაროდანაა (სიურიენენი, Acta Cytol 2017;61:316-337); ორიგინალური ნაშრომები არ ნახულა, ამიტომ „პირველობის“ პრეტენზია წყაროს მივაკუთვნე.
- შოუპი: ჩემი გამოყენებული წყაროები ცურ ჰაუზენის ჰიპოთეზას შოუპზე არ აფუძნებს; ნობელის „Advanced information“ გვერდი შოუპს არ ახსენებს. მე-106 დღესთან კავშირი უნდა წაიკითხოთ მხოლოდ როგორც პაპილომავირუსების ოჯახის შიგნით მიმდევრობა და არა გავლენის ჯაჭვი.
- ვაქცინის ეფექტიანობა: „III ფაზის კვლევებში 90 პროცენტზე მეტი დაცვა“ ნობელის 2008 წლის გვერდის წინადადებაა; რომელ საბოლოო წერტილს ეხება, წაკითხულ ტექსტში არ იყო, ამიტომ აბსოლუტური და ფარდობითი შემცირება ვერ მოვიყვანე.
- თურქეთი: Euronews-ის რეპორტაჟი (2026 წლის 18 აგვისტო) საინფორმაციო ტექსტია; 2018 და 2020 წლების პროგრამის მონაცემები, ICO/IARC-ისა და WHO/IARC-ის მითითებები ორიგინალ წყაროებში არ შემოწმებულა. ვაქცინაციის პროგრამის მდგომარეობა რეპორტაჟის თარიღისთვისაა.
- წაუკითხავი წყაროები: PubMed, PMC და PNAS (ცურ ჰაუზენის ნეკროლოგი) შესვლის ბარიერების გამო ვერ წაიკითხა; არ გამოყენებულა.
წამალი ჰორმონული ღერძისთვის: ტამოქსიფენი, 1977
დღეს ვირუსს მივყევით; ხვალ ჰორმონულ ღერძს ვუბრუნდებით. მე-91 დღეს ბიტსონის (Beatson) საკვერცხეების ამოღება მოვყევით, მე-105 დღეს ლაკასანის ესტროგენისა და სიმსივნის ექსპერიმენტი. გეგმაში ტამოქსიფენი 1977 წლით არის მითითებული. წერამდე შევამოწმებ მოლეკულის სინთეზისა და პირველი კლინიკური გამოყენების თარიღებს, რის თარიღია 1977 (პუბლიკაციის, დამტკიცების თუ კლინიკური გარდატეხის) და როდის გახდა გასაგები მისი მოქმედების მექანიზმი; ქიმიას კლინიკური დასტურისგან გამოვყოფ.
ავტორის შენიშვნა: ამ წერილში ყველაზე მეტად ვცდილობდი, 1976 წლის ჰიპოთეზა 1983-84 წლების დასტურისგან გამეყო და ღიად მეთქვა, რომ პირველი ვარაუდი (მეჭეჭის ტიპები) მცდარი აღმოჩნდა, ძიების მიმართულება კი სწორი. ჩემი მეორე საზრუნავი იყო ერთ მეორეულ წყაროს დაყრდნობილი დეტალები (გამოცემის თვე, რეგიონული სიხშირეები, ციტოლოგების პირველობის პრეტენზია) იმავე წყაროსთვის მიმეკუთვნებინა და ვაქცინისა და თურქეთის ნაწილებში განაჩენი არ გამეტანა.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- zur Hausen H. Condylomata acuminata and human genital cancer. Cancer Res 1976;36:794 (ბიბლიოგრაფიული მონაცემები ნობელის „Advanced information“ გვერდიდან და ASU Embryo Project-იდან; ნაშრომი თავად არ წაკითხულა).
- Dürst M, Gissmann L, Ikenberg H, zur Hausen H. A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions. Proc Natl Acad Sci USA 1983;80:3812-3815 (ბიბლიოგრაფიული მონაცემები მედიცინის ისტორიის ბიბლიოგრაფიიდან და სხვა გვერდებიდან; რეზიუმე ვერ წაიკითხა).
- Boshart M, Gissmann L, Ikenberg H და სხვ. EMBO J 1984;3:1151-1157 (ბიბლიოგრაფიული მონაცემები ქრონოლოგიიდან და ნობელის გვერდის წყაროთა სიიდან; ნაშრომი არ წაკითხულა).
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008. nobelprize.org: პრემიის შემაჯამებელი გვერდი (დასაბუთება და წილები) და „Advanced information“ გვერდი (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- ASU Embryo Project Encyclopedia. Harald zur Hausen's Experiments on Human Papillomavirus Causing Cervical Cancer (1976-1987). embryo.asu.edu (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; მეორეული წყარო; გვერდზე შეუსაბამობებია).
- Syrjänen KJ. Two landmark studies published in 1976/1977 paved the way for the recognition of human papillomavirus as the major cause of the global cancer burden. Acta Cytol 2017;61(4-5):316-337, karger.com (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; მეორეული წყარო).
- Walboomers JMM და სხვ. Human papillomavirus is a necessary cause of invasive cervical cancer worldwide. J Pathol, 1999 წლის სექტემბერი (რეზიუმეს გვერდი, qxmd.com; ავტორთა სია და გვერდების მონაცემები გვერდზე არ იყო).
- Üren Ç. Kanser yapan türler ve dağılımları: Türkiye'nin HPV profili gerçekten farklı mı? Euronews Türkçe, 2026 წლის 18 აგვისტო, tr.euronews.com (საინფორმაციო რეპორტაჟი; წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ წერილისთვის თავიდან არ გადამიკითხავს).
ეს წერილი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 161-ე დღეა და HPV-ის, როგორც საშვილოსნოს ყელის კიბოს მიზეზის, აღიარების პროცესს ისტორიულ საკითხავად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია; დიაგნოზის ან მკურნალობის რეკომენდაცია არ არის. მკურნალობისა და სკრინინგის გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ თქვენს ექიმს. წყაროები შემოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ეყრდნობა, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია აღნიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.




